Upanishads 20
Upanishads 20
- Language
- Sanskrit
Contents
- 20.2 — 4 parts
20.1
āmodaśca pramodaśca saṃmodastadanantaram
vaikuṇṭhamiti vijñeyāste'nyonyamupari sthitāḥ
ataḥ paraṃ caturthaḥ syālokaḥ paramabhāsvaraḥ
vāsudevasya sumahattaddvīsamajarāvṛtam
dvādaśāvaraṇopetaṃ pūrṇacandrāyutaprabham
sarvatejomayaṃ bhāsvadanirdeśyaṃ surairapi
ānandaṃ nāma taṃ lokaṃ paramānandamadbhutam
yasmin kasmin kule jātā yatra kutra nivāsinaḥ
vāsudevaratā nityaṃ yamalokaṃ na yānti te || iti
iti pañcamo'nuvākaḥ
ṣaṣṭho'nuvākaḥ
svayamādiḥ sarvāntarātmā devasya svayaṃ krīḍātmakamavāsṛjat
yaḥ svayaṃ lokamavadhāramavadhārayan svāhā
20.2.1
nārastviti sarvapuṃsāṃ samūhaḥ parikīrtitaḥ
gatirālambanaṃ tasya tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ || iti
vaikuṇṭhe tu pare loke śriyā sārdhaṃ jagatpatiḥ
āste viṣṇuracintyātmā bhaktairbhāgavataiḥ saha
nityaivaiṣā jaganmātā viṣṇoḥ śrīranapāyinī
yathā sañgato viṣṇustathaiveyaṃ dvijottama
patiṃ viśvasyāmeśvaraṃ śāśvataṃ śivamacyutam
eka eva jagatsvāmī śaktimānacyutaḥ prabhuḥ
tadaṃśācchaktimanto'nye brahmeśānādayo'marāḥ
brahmādidevasaṅgheṣu sa eva puruṣottamaḥ
śrīprāyamitaratsarvaṃ jagadbrahmapurassaram
viśvavyāpakaśīlatvādviṣṇurityabhidhīyate
acintyātmā—
na yasya rūpaṃ na balaprabhāvo na ca svabhāvaḥ paramasya puṃsaḥ
vijñāyate sarvapitāmahādyaistaṃ vāsudevaṃ praṇamāmyacintyam
bhakteḥ—
bhaktistadbhaktavātsalyaṃ tatpūjāsvanurañjanam
tatkathāśravaṇe bhaktiḥ smaranetrāṅgavikriyā
tadanusmaraṇaṃ nityaṃ tadanyasya ca varjanam
nityaṃ tadekaśeṣatvaṃ yadbhuktenopajīvati || iti
bhāgavataiḥ—
utpattiñca vināśañca bhūtānāmāgatiṃ gatim
vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti
ṣaḍśaktimayo viṣṇurvāsudevaḥ sanātanaḥ
lokasthitimimāṃ dīrghāṃ viśālāmatidustarām
paśyannāste hṛṣīkeśaḥ parame vyomni bhāsvati
kathaṃ tvamarcanīyo'si mūrtayaḥ kīdṛśāstu te
vaikhānasāḥ kathaṃ vā syuḥ kathaṃ vā pāñcarātrikāḥ
śrībhagavān—
śrṛṇu pāṇḍava tatsarvamarcanāśramamātmanaḥ
sthaṇḍile padmakaṃ kṛtvā sāṣṭapatraṃ sakarṇikam
aṣṭākṣaravidhānena athavā dvādaśākṣaraiḥ
vaidikairathavā mantrairmanunoktena vā punaḥ
sthitaṃ māmantare tasminnarcayitvā samāhitaḥ
puruṣaṃ ca tatassatyamacyutaṃ ca yudhiṣṭhira
20.2.2
aniruddhaṃ ca māṃ prāhurvaikhānasavido janāḥ
anye tvevaṃ vijānanti māṃ rājan pāñcarātrikāḥ
vāsudevaṃ ca rājendra saṅkarṣaṇamathāpi ca
pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca caturmūrtiṃ pracakṣate
etāścānyāśca rājendra saṃjñābhedena mūrtayaḥ
viddhi me'rcāntarāṇyeva māmevaṃ cārcayedbudhaḥ || iti
vaibhavaṃ tvavatārāṇām—
matsyaḥ kūrmo varāhaśca nārasiṃhaśca vāmanaḥ
rāmo rāmaśca rāmaśca buddhaḥ kalkīti te daśa || iti
mukto'pi bhogabhogyatvātparabyūhātmano hareḥ
tatkālasannikṛṣṭe ca lakṣyatvādvibhavātmanaḥ
viśuddhairyāgasaṃsiddhaiścinyattvādantarātmanaḥ
arcātmanyeva sarveṣāmadhikāro niraṅkuśaḥ
arcāvatāraviṣaye mamāpyuddeśatastathā
uktā guṇā na śakyante vaktuṃ varṣaśatairapi
evaṃ pañcaprakāro'hamātmanāṃ patatāmadhaḥ
pūrvasmādapi pūrvasmājjāyāṃścaivottarottaraḥ
saulabhyato jagatsvāmī sulabho hyuttarottaraḥ || iti
paratvādau saulabhyābhāvāt sarvasulabhatvādarcāvatāraḥ
śilādāru ca tāmraṃ ca rajataṃ kāñcanaṃ maṇiḥ
uktāni kautukārthaṃ tu ṣaḍ dravyāṇi manīṣibhiḥ || iti
nṛsiṃhatāpanīyopaniṣadi—·
atha kasmādducyate vīramiti yasmātsvamahimnā sarvān lokān sarvān devān sarvānātmanaḥ sarvāṇi bhūtāni viramati virāmayatyajasraṃ sṛjati visṛjati vāsayati yato vīraḥ karmaṇyaḥ sudakṣo yuktaśrāvā jāyate devakāmaḥ tasmāducyate vīramiti || ityādi || yataḥ bhaktasaṃrakṣaṇādihetutvena vīraḥ—
yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ
utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham
saṃkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ
dārulohaśilāmṛtsnāśarīrorcātmakaḥ smṛtaḥ
20.2.3
cetanācetanairdehī paramātmā bhavānyaham
arcātmanāvatīrṇo māṃ jānanto hi vimohitāḥ
kṛtvā dāruśilābuddhiṃ gacchanti narakāyutam
svayambhūnāṃ vimānānāmabhito yojanadvayam
kṣetre pāpaharaṃ proktaṃ mṛtānāmapavargadam
yojanaṃ divyadeśānāṃ siddhānāmarthameva ca
manuṣyāṇāṃ vimānānāmabhitaḥ kośamuttamam
gṛhamātraṃ praśastaṃ vā gṛhārcā yatra vidyate || iti
puruṣasaṃhitāyāṃ nāradaṃ prati sanatkumāraḥ—
purā nārāyaṇo devaḥ kṛpayā parayānvitaḥ
devatiryaṅmanuṣyādīn vīkṣya saṃsāramadhyagān
evaṃ sañcintayāmāsa saṃsmaran vaibhavaṃ svakam
svataḥpramāṇavākyaiśca durvijñānaṃ vadanti mām
aṇoraṇīyānmahato mahīyānnirguṇo guṇī
digdeśakālāvasthādyairasau cāmedyavaibhavaḥ
pradhīkṣayavihīnaśca satyakāmo nirañjanaḥ
vinendriyeṇa sarvajño vinā pādena sarvagaḥ
anāso'nubhavan gandhaṃ spṛśan sarvamapāṇikaḥ
śṛṇvan śrutiṃ vinā śabdamajihvo'pi lihn rasam
sādhanena vinā sarvaṃ sādhyaṃ sādhayate'nvaham
tasmātsarvapramāṇena sudurjñānataro brahma
majjñānābhāvage mokṣo na siddhyati kadācana
tasmātsaṃsāracakre'smin bhrāmyante ca sudustare
uddhareyamimān sarvān yātanāśatasaṃkulān
iti sañcintya bhagavān svacchandopāttavigrahaḥ
hitvaupaniṣadaṃ veṣaṃ pramāṇānāmagocaram
sarveṣāṃ harṣadaṃ bhaktyā dṛṣṭamātreṇa muktidam
sarvakalyāṇasaṃpūrṇaṃ guṇarāśisamāśrayam
sahasramukhadakpādamādade rūpamadbhutam || iti
ataḥ svayaṃ ca bhagavān krīḍātmakamavāsṛjat
avatārasya satyatvamajihāsan svabhāvataḥ
śuddhasattvamayatvaṃ ca svecchāmātreṇa dāsatā
dharmajño'sau samūhaśca sādhusaṃrakṣaṇārthitā
20.2.4
iti janmarahasyaṃ yo vetti nāsya punarbhavaḥ || iti
pādme—
uddhṛtāyāṃ sa medinyāṃ pūrṇaṃ tadvūnabhontare
jalaṃ tatkṛtamaryādaṃ vyavacchinnamabhūttava
saṃsthāpya pṛthivīmitthaṃ tadurdhvādhārasiddhaye
diggajānahirājaṃ ca kamaṭhaṃ ca nyaveśayat
teṣāmapi ca sarveṣāmādhāratvena sādaram
avyaktarūpāṃ svāṃ śaktiṃ yuyuje ca dayāparaḥ || iti
airāvataḥ puṇḍarīko vāmanaḥ kumudo'ñjanaḥ
puṣpadantaḥ sārvabhaumaḥ supraṃtīkaśca diggajāḥ
yaḥ svayaṃ sṛṣṭamātmanā guptamanusaṃditānamacaraṃ carantaṃ svayaṃ
krīḍaṃ krīḍayan krīḍāntaramanuprāviśat svāhā
20.3
svaujasā sarvamādadhāti yaḥ pāpīyāṃsamanupadamāhiṃsat supuṇyaṃ
puṇyātmakaṃ puṇyaṃ vitānaṃ dādhāra devāya svāhā
20.3-2
kiñca—
ādye kaliyuge prāpte somakena hṛtā trayī
ityārabhya
atha matsyākṛtiḥ śrīśaḥ praviśyāmbudhimadhyagam
nirmathya somakaṃ vedānadāt kañjanayonaye
tādaśaṃ puṇḍarīkākṣaṃ stotraiḥ santoṣya padmabhūḥ
uvāca vacanaṃ premṇā daṇḍavatpraṇipatya ca
tāntrikeṇa purā proktaṃ mārgeṇa bhavadarcanam
na prasiddhyati cāsmākaṃ manaḥ kamalalocana
vaidikena tvadarco vai yathāpūrvaṃ vadācyuta
ityukto bhagavān devaḥ śāstraṃ śrutipathāgatam
sahasrakoṭibhiḥ ślokaiḥ saṅkhyātaṃ bahuvistaram
sūtre mūlamanādyantaṃ kalpe kalpe samāśritam
uvāca jagatāṃ prītyai yajñānāṃ pūraṇāya ca
mūlaṃ sarvāgamānāṃ ca purāṇānāṃ tathaiva ca
smṛtīnāṃ sarvasūtrāṇāṃ pratyaṅgopāṅgaśobhanam
śrutyuktaṃ tadidaṃ śāstraṃ vaikhānasamahārṇavam
ityuktvā bhagavānādyastatraivāntaradhīyata
tataḥ paraṃ caturvaktro jaṭākāṣāyadaṇḍabhṛt
naimiśāraṇyamāsādya munibṛndaniṣevitam
tapastaptvā ciraṃ kālaṃ dhyāyaṃstejastu vaiṣṇavam
paścādapaśyadviṣṇūktamāgamaṃ vistaraṃ tathā
saśrautaṃ ca svamātraṃ ca vedamantrairabhiṣṭutam
saṅkṣipya sāramādāya śāṇollikhitaratnavat
dhāturviṃkhanasā nāmnā marīcyādīn sutān munīn
abodhayadidaṃ śāstraṃ sārdhakoṭipramāṇataḥ
munibhistasya saṅkṣiptaṃ caturlakṣapramāṇataḥ
kalpekalpe mahāviṣṇorudbhūtaṃ pūrvatassadā
tasmādvaidikamācāraṃ yaḥ kartuṃ bhuvi vāñchati
tasyedaṃ śāstramityuktaṃ netareṣāmitīritam || iti
devaśabdasāmarthyānmatsyādirūpeṇa krīḍate tubhyam
20.4
kṣmāmekāṃ salilāvasannāṃ śrutvā svanantīmanu svayaṃ bhūtvā
varāho jahāra tasmai devāya sukṛtāya pitre svāhā
20.5
yaḥ kuṃ dharamāṇaḥ kuṃ dharatāṃ kuṃ dharatāmityabocat tāṃ sānumanto vidadhatsvatejasā tasmai devāya variṣṭhāya varapradāya pitre
svāhā
20.5-2
vidadhat bhūtavān variṣṭhāya śreṣṭhāya varadāya pitre rakṣakāya tasmai
tubhyam
20.6
pṛthāṃ praskhalantīṃ pramṛjyāmṛjāṅgīṃ ya ūrvorupādadhāt tasmai
mukhyāya varadāya pitre svāhā
20.7
yāṃ gāmuśantīmuśannabhipūrṇāmāraktanīlāmamṛtāṃ rajantīmālālayan lalitakaṅkaṇāṅgīṃ tasmai prajeśāya varadāya pitre
svāhā
20.8
prajāpate na tvadetānyanyo viśvā jātāni paritā babhūva
yatkāmāste juhumastanno astu vayaṃ syāma patayo rayīṇāṃ
svāhā
20.9
yo dhurdhuraṃ dhūrvarāṇāṃ sudhūrdhūrasi dhūrdhurāṇāṃ dhūrasi
dhūrvaṅga me svāhā
20.10
yo vāpyahiṃsījjarayā jarantaṃ taṃ daityamukhyamamṛtātmarūpaṃ
khukhuraṃ khurāṇāṃ kiṃcitsvanantaṃ tasmai nṛsiṃhāya sureśapitre
svāhā
20.10-2
narasiṃhavapuḥ kṛtvā divārātrau vyapohya ca
sandhyāyāṃ tu vadhaṃ kuryāt svīyāṅke tu nakhāṅkuraiḥ
vāhyamabhyantaraṃ bhittvā jīvājīvairnakhaiḥ śubhaiḥ
evaṃ daityavadhaṃ kṛtvā devadevo jagatpatiḥ || iti
sukhuraṃ khurāṇāṃ nṛsiṃhanakhāpekṣayā sukumāranakhaṃ kiṃcitsvanantaṃ
vajrādhikanakhāgraiḥ hiṃsitatvāt sandhitumaśakyādvā pramutvādvā kiñcitsva
nantamahiṃsīt hiṃsitavān tasmai nṛsiṃhāya narasiṃharūpiṇe sureśo brahmā rudraḥ
tasya pitre rakṣakāya tasmai
Linked texts (3)
- Vaikhānasamantrapraśna — Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Skandapurāṇa (early; "Ambikākhaṇḍa") (ed. Bakker) — Sanskrit