Chandahsutra 7
Mṛtasañjīvanī 7
- Language
- Sanskrit
7.1
vicchidyate vibhajyate padapāṭho'sminniti vicchedo viśrāmasthānam, sa ca yatirityucyate | nanvatra śāstre yatiśabdena vyavahārādarśanānnira rthakaṃ saṃjñākaraṇam ? naiṣa doṣaḥ | yatiriti anādi-( āgamādiṣu ) rācāryyapāramparyyāgatā saṃjñeyaṃ tanumadhyādivat | tasyāḥ śiṣyavyutpattyarthamarthakathanaṃ ‘yatirviccheda’ iti | asti ca loke śāstrāntareṣu ca yatisaṃjñāvyavahāraḥ| api ca ‘yati’rityadhikāra āsaptamādhyāyaparisamāpteḥ samudrendriyarasādityādiṣūpatiṣṭhate | samudrādiśabdāḥ sākāṅkṣatvāt yatirityanenaiva sambadhyante | yatiśabdasyādhikaraṇavyutpattyā samudrādyavacchinneṣvakṣareṣu yatiḥ karttavyā ityarthaḥ sidhyati | atraiṣā yatyupadeśopaniṣadbhavati | ‘yatiḥ sarvvatra pādānte ślokārddhe tu viśeṣataḥ | samudrādipadānte ca vyaktāvyaktavibhaktike || kvacittu padamadhye'pi samudrādau yatirbhavet | yadi pūrvvāparau bhāgau na syātāmekavarṇakau || pūrvāntavat svarasandhau kvacideva parādivat | draṣṭavyo yaticintāyāṃ yaṇādeśaḥ parādivat || nityaṃ prākpadasambandhāścādayaḥ prāk padāntavat | pareṇa nityasambandhāḥ prādayaśca parādivat ||’ “yatiḥ sarvvatra pādānte” ityasyodāharaṇam---‘viśuddhajñānadehāya’ ityādi ||
pratyudāharaṇañca yathā— ‘namastasmai mahādevāya śaśāṅkārddhadhāriṇe |’ ityevamādi | “ślokārddhe tu viśeṣataḥ” ityatra sandhikāryyābhāvāt spaṣṭavibhaktikatvañca viśeṣaḥ || tatrodāharaṇam— ‘namasyāmi sadodbhūtamindhanokkṛtamanmatham | īśvarākhyaṃ paraṃ jyotirajñānatimirapāham ||” atra īśvarākhyamityasya pūrvvamakāreṇa saha saṃyogo na karttavyaḥ || samāse pratyudāharaṇam— ‘surāsuraśiroratnasphuratkiraṇamañjarī | piñjarīkkṛtapādābjadvandvaṃ vandāmahe śivam ;’ “samudrādipadānte ca vyaktāvyaktavibhaktike |” tatra śrūyamāṇavibhaktyantaṃ vyaktavibhaktikam | samāsāntarbhūtavibhaktyantamavyaktavibhaktikam || tatrodāharaṇam— ‘yaccakra janakatanāyāsnānapuṇyodakeṣu’ ityādi | “vyaktāvyaktavibhaktike” iti ‘yatiḥ sarvvatra pādānta’ ityanenāpi sambadhyate || tatrodāharaṇam— ‘vaśīkkṛtajagatkālaṃ kaṇṭhe kālaṃ namāmyaham | mahākālaṃ kannāśeṣaśaśilekhāśikhāmaṇim ||’ api ca— ‘namastuṅgaśiraścumbi,-candracāmaracārave | trailokyanagarārambha,-mūlastambhāya śambhave ||” “kvacittu padamadhye'pi samudrādau yatirbhavet | yadi pūrvvāparau bhāgau na syātāmekavarṇakau ||” tatrodāharaṇam—
7.85
‘śūle śūlantu gār̤ha’, prahara harahṛṣo,-keśikeśo'pi vakraśvakreṇākāri kiṃ te’ ityādi |
tatra hi svarasya parādivadbhāve vyañjanamapi tadbhaktatvāttadādivadbhavati | “yadi pūrvvāparau bhāgau na syātāmekavarṇakau” ityantādivadbhāvavidhāvapi sambadhyate | tena, ‘asyā vaktrābjamavarjitaṃ pūrṇenduśobhaṃ vibhātī’tyevaṃvidhā yatirna bhavati || ‘yaṇādeśaḥ parādiva’-dityasyodāharaṇam— ‘vitataghanatuṣāracchodaśubhrāṃśupūrvā-khaviralapadamālāṃ śyāmalāmullikhanta’ ityādi | “nityaṃ prākpadasambandhāścādayaḥ prākpadāntavat” | tebhyaḥ pūrvvā yatirna karttavyetyarthaḥ | tatrodāharaṇam— ‘svādu svacchaṃ salilamapi ca, prītaye kasya na syā’dityādi | nityaṃ prākpadasambandhā iti kim ? anyeṣāṃ pūrvvapadāntavadbhāvo mābhūt | tadyathā— ‘mandāyante na khalu suhṛdā,-mabhyupetārthakṛtyām’ ityādi | tathā— “ityautsukyā,-daparigaṇayan guhyakastaṃ yayāce” ityādi | “pareṇa nityasambandhāḥ prādayaśca parādivat” | tebhyaḥ parā yatina bhavatītyarthaḥ || tatrodāharaṇam— ‘duḥkhaṃ me pra,-kṣipati hṛdayaṃ duḥsahastadviyoga’ ityādi | pareṇa nityasambandhā iti kim ? karmmapravacanīyebhyaḥ parā'pi yatiryathā syāditi | tatrodāharaṇam— ‘priyaṃ pratisphuratpāde mandāyante nakhalviti | ‘śreyāṃsi bahuvighnāni bhavanti mahatāmapi ||’ ityādi |
ayantu cādīnāṃ prādīnāñcaikākṣarāṇāmanekākṣarāṇāṃ vā pādānte yatāvantādivadbhāva iṣyate | na tvanekākṣarāṇāṃ padamadhye yatau | tatra hi padamadhye'pi cāmīkarādiṣviva yaterabhyanujñātatvāt | tatra cādīnāmudāharaṇam— ‘pratyādeśādapi ca madhuno vismṛtabhrūvilāsa’mityādi | prādīnāmudāharaṇam— ‘dūrārūr̤hapramodaṃ hasitamiva pari-spaṣṭamāśāsakhībhi’rityādi || na paryyanto'sti vṛttānāṃ prastāragaṇanāvidhau | pūrvācāryyakṛtaṃ cihnaṃ vṛttaṃ kiñcidihocyate || tatra gāyatre cchandasi vṛttam—
Linked texts (1)
- Chandaḥsūtra — Piṅgala, Sanskrit