Pramāṇa · Search · About · API

Kathakagrihyasutra 17

Commentary of Devapāla 17

Language
Sanskrit

17.1

aindraḥ, prājāpatyo vā| traiṣṭubhaḥ| saṃvatsaraścātra prajāpatiḥ | śataśabda upalakṣaṇārthaḥ, bahūnyaparicchinneyattānyāyudhāni yasya sa śatāyudhaḥ | tasmai śatāyudhāyendrāya prajāpataye juhomīti śeṣaḥ| śatavīryāya aparimitaśaktaye | avanamṛtiḥ, bahurakṣaṇāya | abhimātayaḥ śatravaḥ, tān sahate'bhibhavatīti abhimātiṣāṭ, tasmai juhomi | yaścendraḥ no'smākaṃ śataṃ śaradaḥ śataṃ varṣāṇi nayati duritasya duṣṭasya itasya ceṣṭitasya duṣkṛtasya karmaṇaḥ pāraṃ samāptiṃ vināśam |
ityājyenaikarcam ||
71 ) |

17.2

vaiśvadevīyam | he sarve devāḥ viśve devāḥ, no'smabhyaṃ tasmai mārgāya paridhatta taṃ mārgaṃ mahyaṃ dadata, tatra pravartayata | kasmai mārgāya | teṣāṃ prakṛtānāṃ madhye yatamaḥ no'smākamajyānimavināśamāvahati prāpayati mokṣamityarthaḥ | kaścāsau | devamārga ityarthāt | yato bahavaḥ panthāna ityāha-yata ime catvāraḥ panthāno viyanti vividhaṃ gacchanti, antarā dyāvāpṛthivī dyāvāpṛthivyormadhye | rajaso vimānāḥ, rajaso lokatrayasya saṃbandhinaḥ vividhaparimāṇāḥ, athavā rajaso gatimanto vegavāhino vimānā vāhanāni tatra santi | atra mantre ajyāniśabdayogāt chattrivaiśvadevavadāhutiṣaṭke ajyāniśabdo'jyānīrjuhuyāditi |

17.3

vasantādayaḥ pañca ṛtavaḥ, teṣāṃ viśeṣaṇaṃ madhumantīti khādurasavanta ityarthaḥ | yadvā madhumantītyanena śiśiramuktam, madhurvasanto'nantaro yasya sa madhumān, chāndaso liṅgavacanavyatyayaḥ | ete kīrtitā ṛtavaḥ pañca ṣaḍvā asmān suvite dadhāta śobhane mārge dadhatu sthāpayantu 'vī gativyāptiprajanakāntyasanakhādaneṣu' śobhanaṃ vītaṃ gamanaṃ yatra sa suvitaḥ, chāndaso hrasvaḥ | teṣāmṛtūnāṃ sumatau śobhanabuddhau vartamānā vayaṃ jyok cirakālamajītāḥ śatrubhiraparājitāḥ ahatāśca syāma | teṣāṃ kīdṛśānām | yajñiyānāṃ, yajñamarhantīti yajñiyāḥ, 'yajñartvigbhyāṃ ghakhañau' ( 5|

17.4

saṃvatsarādiśabdaiḥ prajāpatirādityarūpa ucyate | tasmai kṛṇutā bṛhannamaḥ, tasmai prajāpataye bṛhanmahannamaḥ kṛṇutā karomi namaskāram | teṣāmeṣāṃ saṃvatsarādīnāṃ saṃbandhini nivāte abhaye mārge syāma | nivāto'tyantasukhayukto mātṛnivāte vasatīti loke prayogāt | abhayo duḥkharahitaḥ, mokṣamārga ityarthaḥ |

17.5

iyaṃ navānnaprāptirūpā svastiḥ sukhāvināśātmikā, saṃvatsare bhavā saṃvatsarīyā, vartamānasaṃvatsarajā prāptā | sā parivatsarīyādirūpāsmākamastu | pari samantādvatsareṣu sarvavatsareṣu bhavā parivatsarīyā | iditi nipātaścārthe | āvatsaraḥ śatapūraṇa āyuṣo'vadhibhūtaḥ | anuvatsaro'nantarabhāvī dvitīyaḥ | udvatsara utkarṣayukta utsavādyupalakṣitaḥ | sā naḥ pipartu, sā svastiḥ no'smān pipartu prīṇātu pūrayatu | ahṛṇīyamānā alajjamānā, ślāghamānetyarthaḥ | enā ahnā idamaharaśīya, anena vartamānenāgrāyaṇotsavopalakṣtitenedaṃ dvitīyādikaṃ varṣaśatāntamahaḥ aśīya vyāpnuyāṃ, vartamānadivasasadṛśāḥ sarve divasāḥ sundarāḥ sanvityarthaḥ | svāhā suhutamastu |

17.6

no'smākaṃ prajāpatiḥ prajāmājanayatu, dhātā ca prajāmājanayatu | saṃvatsaraśca mayi puṣṭiṃ dadhātu karotu | sa hi puṣṭipatiḥ | kiṃ kurvan | ṛtubhiścākḷpānaḥ, ṛtubhiḥ prayojyakartṛbhiḥ ṛtuphalāni kalpayan saṃpādayan |
agniḥ prāśnātu prathamassa hi veda yathā haviḥ | śivā asmabhyamoṣadhīḥ karotu viśvacarṣaṇiḥ || idaṃ navānnaṃ prathamamagniḥ sviṣṭakṛtprāśnātu | sa hi veda jānāti yathā haviḥ haviṣo yathāsvarūpaṃ, prāśya cāsmabhyamasmadarthaṃ śivāḥ sukhakāriṇīḥ vrīhyādikā oṣadhīḥ karotu | kīdṛśaḥ | viśvacarṣaṇiḥ viśvasya sarvasya draṣṭā ||
cerābhāgasya yajamānabhāgasaṃjñā | atra cerāvasare 'vatsaḥ prathamajo dakṣiṇā' iti śrutiḥ ||
triṣṭup | he devāḥ, no'smākaṃ bhadrācchreyaḥ samanaiṣṭa, bhadrādapyutkṛṣṭādapi śreyo bhadrataraṃ samanaiṣṭa samyak prāpayata | navavrīhe, tvayāvasena bhuktena samyagaśīmahi prāpnuyāma tvāṃ, nirantaramavicchinnaṃ tvamasmākaṃ bhavetyarthaḥ | he pito anna, madhumanmadhurasa, sa tvaṃ no'smān āviśa śarīrābhyantaraṃ praviśa, iha ca śarīre āviṣṭaḥ san śivaḥ sukhakaraḥ tokāya putrāya edhi bhava tanve tanvarthaṃ śarīrahitāyetyarthaḥ ||
etaṃ yavaṃ yamaśnāti taṃ devā acakṛṣuḥ kṛtavantaḥ utpāditavantaḥ sargādau | utyamuttamuttamaṃ vā | madhunā madhurasena yuktam | kadā| sarasvatyā uttamāyā vācaḥ ādhirājye sati | pṛthivī sarasvatī saro jalamasyā astīti kṛtvā | tatrendraḥ sīrapatirhalapatirāsīt, śatakraturbahukarmā prajāpatiḥ, marutastu kīnāśā balīvardā āsan saṃjātāḥ | sudānavaḥ śobhanadātāraḥ |

Linked texts (1)