Kathakagrihyasutra 21
Commentary of Devapāla 21
- Language
- Sanskrit
21.1
prāyeṇa varṣāsu kapotāḥ prodbhavantīti śrāvaṇīprasaṅgena kapota nilayaśāntiruditā | yūtiḥ saṃghastatpratiṣedhenāyūtiḥ saṃghaviyogo'bhipretaḥ | ayūto bhava āyūtikaḥ | sadā yaḥ saṃghacārī kapotaḥ, sa daivācchyenādinā vā āgūrya viyojito bhīto yadā gṛhaṃ praviśati, tadeyaṃ śāntirucyate, natu kevalacāriṇi dṛṣṭe nirbhaye gṛhadevakulādinivāsini grāmakapote tādṛśe | āyūtikaṃ kapotaṃ gṛhasaṃbaddhaṃ bhayārtaṃ dṛṣṭvā gṛhapatiḥ sthālīpākasya juhuyāt 'devāḥ kapota' ityādibhiraṣṭābhirṛgbhiḥ | yadāpi svarūpeṇa kapotaṃ na paśyati, kiṃ tarhi, gṛhābhyantare bhasmani saktuṣu vā kapotacaraṇapratibimbamavalokayati, tadāpi juhuyāt | yamadūto hi kapotaḥ taṃ pratyakṣeṇānumānena vā kṛtasannidhānaṃ gṛhe buddhvā mahato'riṣṭasya śāntaye svastyayanaṃ kuryāt | kacidāyūthikaḥ suspaṣṭaḥ |
21.2
parīme gāmityādimantrajātena gāṃ pariṇayanti, saiva dakṣiṇā | pariṇayantīti bahuvacanena gṛhapativyatiriktasyānyasyāpi atra kartṛtvaṃ darśayati | pariṇayo vivāhaḥ | atrāpīṣṭivikāratvādājyabhāgāntaṃ kṛtvā sthālīpākahomaḥ |
ṛṣiḥ pracetā āṅgirasaḥ vaiśvadevaḥ, nairṛtaḥ kapoto devatā, catasrastriṣṭubhaḥ, pañcamī gāyatrī ṣaṣṭhī ca, tato'nuṣṭubhau | he devā ayaṃ kapoto nirṛtyā dānavamāturdūta iṣitaḥ preṣitaḥ san idmasmadbhavanaṃ yatkiṃcidaśubhamicchannāgataḥ, tasmai aśubhāya tasya nivṛttaye'rcāṃ pūjāṃ śāntimakṛṇuvāma kurmaḥ | kīdṛśīmarcām | niṣkṛtiṃ niṣkartanaṃ niḥśeṣeṇa cchedanaṃ niṣkṛtistām | ato he kapota śaṃ sukhaṃ dvipade mānuṣarūpe catuṣpade gavāśvādike bhava, śubhaṃ sarvatra dyotayetyarthaḥ, athavā śubhaṃ ‘bhavatu’ iti puruṣavyatyayaḥ |
he devāḥ kapoto'smākaṃ śivaḥ śreyaskaro bhavatu iṣitaḥ preṣitaḥ yamena | anāgāḥ āgo'parādhaḥ niraparādhaḥ aparādhamasmākaṃ mā kārṣīdityarthaḥ| śakunaḥ śakuniḥ pakṣī, śakunaṃ vā vidyate yasya sa śakunaḥ amaṅgalabhūto'pi maṅgalabhūto'smadgṛheṣu svastyayanabalādbhavatvityarthaḥ | agniścāsmadīyaṃ havirjuṣatāṃ sevatām | kīdṛśaḥ | vipraḥ ‘prā pūraṇe’ vividhaiḥ kāmaiḥ pūrayati yajamānamiti vipraḥ | kiṃca hetirāyudhaṃ yamasya saṃbandhi no'smān parivṛṇaktu parivarjayatu dūreṇa | kīdṛśī hetiḥ | pakṣiṇī pakṣayuktā kapotātmikā |
21.3
asmānsvastyayanaṃ kurvato hetiḥ pakṣavatī na dabhāti hinasti, ataścāṣṭyāṃ padaṃ kurutām , aśnoti vyāpnoti samantādasmān sa aṣṭā śatrustasyeyaṃ vasatirāṣṭī, tasyāṃ padaṃ kṛṇutāṃ karotu | kva | agnidhāne | asmacchatroḥ svastyayanena nirākṛtasyādharmāderagnyādhānaṃ gṛhe vartate tatra dahyata ityarthaḥ | ataścāsmākaṃ gavārthaṃ puruṣārthaṃ ca śreyo'stu | he devāḥ kapoto'smān mā hiṃsīnmā vadhīt |
ulūko yadvadatyaśubhaṃ pūrayati tanmoghaṃ niṣphalamastu, yadapica kapotaḥ padamagnyādhāne cullyādau karoti pratyadhiṣṭhāpayati saktvādiṣu vā, tadapi moghaṃ niṣphalamastu | yasya ca saṃbandhyeva dūtaḥ prahitaḥ sannetyāgacchati, tasmai mṛtyave namo'stu |
21.5
he ulūka kapotāparaparyāya, tava nairṛtatvāt rakṣāṃsi sahāyāḥ, ato rakṣasā saha tvāmahaṃ nude apasārayāmi, praṇude ca tvāṃ nunnamapi prakarṣeṇa nudāmi dūraṃ prakṣipya dūrataraṃ prakṣipāmi ityarthaḥ | yato yamagṛhādasmadgṛhaṃ tvamāgahi āgacchasi, tatraiva punastvāmahaṃ prāpayāmi |
he asmatsahāyā ṛtvijaḥ, kapotaṃ nudata apasārayata praṇodaṃ praṇudya praṇudya praṇodaṃ ‘ābhīkṣṇye ṇamul’ | kiṃ kurvantaḥ | ṛcā iṣaṃ nayantaḥ, iṣamannaṃ havirnayantaḥ devebhyaḥ prāpayantaḥ prayacchantaḥ ṛcā mantreṇa | kiṃca, pari gāṃ nayadhvaṃ, gāṃ ca pariṇayata | saṃyopayanto duritāni viśvā, saṃyopayatiḥ saṃmohane vartane ca ‘te diśo'yopayandyaddiśo'yopayattadyūpasya yūpatvam’ iti śruteḥ, viśvā viśvāni sarvāṇi duritānyupadravakārīṇi saṃyopayantaḥ saṃmohayanto vināśayantaḥ | hitvā na ūrjaṃ prapatatpatiṣṭhāḥ, no'smākaṃ saṃbandhi ūrjaṃ balamannaṃ ca hitvā tyaktvā prapatat prapatatu palāyatāṃ prakṛtaḥ kapotaḥ | sa hi patiṣṭhaḥ, atiśayena patitā gantā patiṣṭhaḥ ‘turiṣṭhemeyassu’ iti tṛśabdasya lopaḥ | asmādeva mantraliṅgātsthālīpākahavirgopariṇayaśca jñāyate |
21.7
he kapota parāṅeva parāṅmukha evāsmānavekṣamāṇaḥ parāvata gaccha | parācīranusaṃpatan, parāṅmukhīrdiśo hetīścānusaṃpatan samyaganuvartamānaḥ | atho'nantaraṃ yamasya gṛhe ābhūtamābhavantamāvirbhavantaṃ tvāṃ paricākaśat ābhimukhyena paśyatu yamaparivāraḥ ||
21.8
agnirṛṣiḥ sarvasya jñātā | pavamānaḥ sarvasya pavatrīkāreṇa | pañcajanyaḥ pañcabhyo janebhyo hitaḥ, pañca janāḥ prāṇādayo vāyavaḥ, athavā catvāro varṇāḥ, anulomapratilomajavarṇaśca pañcamaḥ | purohitaḥ puro'gre paraloke hitaḥ | tamagniṃ vayamīmahe yācayāmahe kapotabhayāpanuttim | mahāgayaṃ vṛhadgṛham | lokatrayaṃ hi vahergṛham |
agniṃ parihṛtavantaḥ vahniṃ pari samantādvihṛtavantaḥ, athavā bubhukṣitamagniṃ pūjayā parihṛtavantaḥ tṛptaṃ santaṃ parāṅmukhīkṛtavantaḥ | suṣṭhu tṛpto hi bhojanaparāṅmukho bhavati | yato deveṣvakṛta śravaḥ, śravo'nnaṃ haviḥ deveṣvakṛta ābhimukhyena dattavantaḥ || iti kapotanilayaśāntiḥ ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit