Kathakagrihyasutra 31.2
Commentary of Devapāla 31.2
- Language
- Sanskrit
31.2.1
tūkhānāmārṣam | anuvākadvaye'pi pitaro devatāḥ | ādyā vardhinī, udīratāmiti triṣṭup | asūn rantītyasurā daityā yajñavidhvaṃsakāḥ | te apayantu apagacchantu apasarantu, itaḥ sthānāt palāyantāmityanena mantradvayena yavatilavikaraṇena bādhyamānāḥ santaḥ | kīdṛśāḥ | ye rūpāṇi svāni pratimucya pitṛrūpā bhūtvā māyayā ācaranti ceṣṭante | parāpuro nipuro ye haranti, parān pṛṇantīti parāpuraḥ ‘pṛñ tarpaṇe kāntau ca’ ityasya parāpūrvasya kvipi ‘udoṣṭhyapūrvasya’ (7| āgacchata pitaro manojavasaḥ pitaraḥ pitaraḥ śundhadhvam | ye nikhātā ityanuṣṭup | vikarabhāgināmāhvānaṃ kriyate yebhyaḥ 'agnidagdhāśca ye jīvāḥ' iti bhūmau vikaro dīyate | antardadha ṛtubhirityanuṣṭup parapitravakāśanivāraṇī | he pitaraḥ eta āgacchata | kaiḥ | manojavaiḥ manasa iva javo vego yeṣāṃ taireva vimānādibhiḥ | āgacchatetyatrāpyāgama evārthaḥ, tvarātiśayārthaṃ tu punarvacanam | ye nikhātāḥ, natu dagdhāḥ, bhūmau khaniṃ kṛtvā nihitāḥ 'ūnadvivārṣikaṃ pretaṃ nikhaneyuḥ sajātayaḥ |' (manu0 5|68) iti | ye'paruptāḥ, jale kṣiptāḥ| ye ca garbhe eva santo'vapedire avapannā naṣṭāḥ visrutāḥ, yaduddeśenocyate 'garbhasrāve garbhasaṃmitā rātrayaḥ |' iti | tān sarvān pitṝn he agne āvaha prāpaya | kimartham | haviṣe attave havirattuṃ bhakṣayitum | haviṣa iti vyatyayena dvitīyārthe caturthī | attave iti tumarthe tavepratyayaḥ || he pitaro manojavasaḥ manovegayuktāḥ santa āgacchata | he pitaraḥ śundhadhvamidaṃ haviḥ śuddhaṃ pavitraṃ kuruta |
31.2.2
me mama saṃbandhi bhāgadheyaṃ havirbhāgaṃ pitara āyantu āgacchantu virājeti virāḍagniryajamāno vā, tenāhūtāḥ sarve samāgacchantvityarthaḥ | āgatya cāsmin pitṛyajñe sarve ākāritāḥ santaḥ sarvān kāmān kāmyamānān havirviśeṣāṃllabhantāṃ prāpnuvantu | prāpya cainānkāmān akṣīyamāṇān anyairasurādibhiranupabhuktānupajīvantu bhakṣayantu | prāptamapi hi kaścidbhoktuṃ na labhate, tadarthaṃ vā abhyarthanā || ahamanyān pitṝn parapitṝnantardadhe antarhitān vyavahitān karomi | kairantardadhe | parvatairmervādibhiḥ | kayā ca | pṛthivyā mahatyā | tathā divā svargeṇa, digbhiḥ pūrvādibhiranantābhirvyāpinībhiḥ ahamanyānpitṝnantardadhe piantarāṇi | tathā ṛtubhirvasantādibhiḥ ahorātrairdivasaiḥ sasandhikaiḥ sasaṃdhyairardhamāsairmāsaiścānyāna pitṝnantardadhe | vākyacatuṣṭayena mantracatuṣkametadāhvāne || yāstiṣṭhantītyanuṣṭup , yanme māteti ca | yāstiṣṭhanti sthāvararūpāḥ taḍāgādigāḥ, yā dhāvanti nadyādigatāḥ, yā adugdhāḥ anupahiṃsitā nityā medhyāḥ, yā parisasruṣīḥ parisravantyo hradaprabhavāḥ, tābhiḥ sarvābhirviśvasya lokatrayasya dhartrībhiḥ pādyārthamāhriyamāṇābhiranyāna pitṝn antardadhe ||
31.2.3
amṛtā vāk, vāk stanayitnurūpā amṛtā avināśinī | evamāpo'pi amṛtā medhyāḥ | agnirvāco'mṛtaṃ, medhyāyā vāco'gnirvaidyuto'mṛtaṃ tatkṛtatvāttasyāḥ | tantri̱vṛde̍kadhāma, tadetat trivṛt trayamekadhāma ekāśrayaṃ, eko hi meghastrayasyāśrayaḥ | kasya trayasya | apāṃ vāco'gneḥ | tābhirma̍tprattābhiḥ svadhayā madadhvaṃ, he devā ṛtvijaḥ pitaro vā adbhiḥ pādyādibhirmayā prakarṣeṇa dattābhirmadadhvaṃ tṛpyata svadhayā vā | svadhayā hi pitaro mādyanti, yathoktaṃ ‘yathā surāṇāmamṛtaṃ pitṝṇāṃ ca svadhā yathā | sudhā yathā ca nāgānāṃ tathā gaṅgājalaṃ nṛṇām ||’ iti | ihāsmabhyaṃ vasīyo'stu devāḥ, he devāḥ ihaloke asmadarthaṃ vasīyo bhavatu yajñopayogyamannādikamatiśayena vaśagataṃ sulabhamastu || strīvyabhicārāddoṣaśaṃkāyāṃ bhiṣajitumāha yanme māteti | ‘yādṛśaṃ bhajate hi strī sūte garbhaṃ tathāvidham |’ (manu09|9) iti hi smaraṇāt kṣetramapradhānam | śrutirapi bījaprādhānyamāha 'apramattā rakṣata tantumenaṃ mā vā pare kṣetre bījamavāpsuḥ | janayituḥ putro bhavati saṃpradāye moghaṃ labhate kṣetre tantumetam ||' (āpa0dha0sū02| 6| 13|6) iti | yanme mātā pralulobha parapuruṣe ādhyānādikaṃ cakāra, etadeva ca ananuvrataṃ kutsitaṃ vrataṃ cacāra caritavatī, tadreto mama doṣabhūtaṃ pitā vṛṅkāṃ varjayatu apasārayatu | ābhiśca pādyādibhiranyo mātrā yo dhyātaḥ, sa māvapadyatāṃ āgānmāsau havirgrahītum| mābhuranyovapadyatāmiti kecitpaṭhanti, tatra ābhuśabdo mudhānīṣphalādiparyāyaḥ, mā niṣphalamāgādanyaḥ| gatārthamanyat ||
31.2.4
triṣṭup | he pitaraḥ, ādityā rudrā vasavaśca me mama sadasi bhavāḥ atra yajñabhūmau sthitāḥ sahacarā mitrāṇi teṣāmādityādīnāṃ sakhye vartamānā yūyaṃ svadhayā madadhvaṃ taiḥ saha, svadhāṃ vahadhvamiti svadhāṃ bhajadhvam | kīdṛśīm | amṛtasyāmaraṇadharmasya yoniṃ kāraṇam | he pitaraḥ atra paraloke yā yogyā svadhā, tāṃ bhajadhvaṃ sevadhvam | pitṝnuddiśya yattyajyate annaṃ, sā svadhetyucyate || somaḥ pitṛmāndevatā, agniḥ kavyavāhanaśca | tadyāgena hi pitṛtṛptiḥ śrūyate 'tatsomaṃ pitṛmantaṃ yajanti somapāstatpitṝnyajanti dve vā agnestanvā havyavāhanyā devebhyo havyaṃ vahati kavyavāhanyā pitṛbhyaḥ ||' iti | svadhānama iti saṃpradānārthīyī nipātasamudāyaḥ | dvāvapica svadhānamaḥśabdāvannanāmasu paṭhyete | athavā namo'nnaṃ haviḥ svadhā saṃpadyatāmagnaye deyamityartho'numantavyaḥ ||
31.2.5
ye madīyāḥ pitaraḥ pṛthivyāmantarikṣe divi ca vyavasthitāḥ karmavaśena mānuṣādivāyvāditārādirūpatvaṃ prāptāḥ, samudre ca jalacararūpatvamāpannāḥ, ye ca sūkṣmāṃ svaprakāśāṃ parabrahmarūpāṃ nirvibhāgāṃ vācamāhvā prāpya amṛtā amaraṇadharmakā babhūvuḥ saṃpannāḥ, te sarve asmin pitṛyajñe sarvakāmāṃllabhantāmuddeśyāḥ saṃpadyantām || he pitaraḥ etadbho yuṣmākaṃ bhāgadheyameva bhāgaḥ | kiṃ tat | yatpātreṣu dattaṃ, pātrāṇyatra vidvāṃso brāhmaṇā mitrāṇi vā, amṛtamamaraṇakāri amṛtamiva vā, svadhāvat svadāśabdayuktam | ata enaṃ havirbhāgaṃ mayā prakarṣeṇa dattaṃ pitṛgaṇā upajīvantu bhuñjatām | anayā svadhayā he pitaro madadhvam || ayameva parama utkṛṣṭo yajño yaḥ pitṝṇām | atra hi haviḥ pātre deyaṃ, pātreṣu vidvadbrāhmaṇeṣu dīyate na tvagnau hutvā bhasmībhāvamāpādyate, apātrāṇi vā pātrāṇi teṣu sthāpyate| agneśca jāṭharasyādyamadanīyaṃ bhavati | kiṃca atra yajñe he pitaraḥ, manasā vācā prakṛṣṭaiśca dānaprakārairdānakriyayā ariktabhāvāpannairudakadānādibhiḥ prakarṣeṇa dattaṃ havirvā yuṣmabhyamaśvibhyāṃ ca devatāviśeṣābhyāṃ devabhiṣagbhyāṃ prattamiti stutiḥ, hastau vāśvinau tau hi sarvakriyāṃ vyāptutaḥ | he pitaraḥ īdṛśyā svadhayā madadhvam ||
31.2.6
he pitaro viśve devāśca eṣā bhaktādikā vo yuṣmākaṃ ūrk annaṃ, eṣā ca ghṛtadadhirūpā kṣīrarūpā vā svadhā ubhayarūpāpi vā ūrk balaṃ svadhā ca tāmannarūpāmatta bhakṣayata, kṣīraghṛtarūpāṃ tu pivata | mā ca iyamapi vaḥ yuṣmākaṃ kṣeṣṭhāḥ kṣayaṃ vināśaṃ mā gāt | he pitaraḥ yā iha yajñe ūrka annaṃ devatā pitṛrūpā, tasyai tadarthaṃ vayaṃ jyok cirakālaṃ jīvanto bhūyāsma cirakālaṃ yāgaṃ kuryāmetyarthaḥ || āmāsu apakvāsu oṣadhiṣu goṣu māṃsādisamūhātmikāsu pakvaṃ bhogayogyatāṃ prāptaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ vā niviṣṭaṃ sthitaṃ amṛtamiva, tat mayā yuṣmabhyaṃ dattam| tena svadhābhūtena madadhvam| vaiśvadeve haviṣi pinvamānaṃ, miśrībhavat vaiśvadevagrahaṇaṃ prāthamyāt vaiśvadeve pitrye ca haviṣi antarbhavavat kṣīraṃ ghṛtaṃ vā| viśveṣu sarveṣu bhūteṣu strīprabhṛtiṣu sakṣīratvena pṛthak niviṣṭamiti kṣīraghṛtastutiḥ || namo'ntaṃ pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ svadhā bhavatvityarthaḥ || etadanantaraṃ prāśnantu bhavanta ityanumataṃ kṛtvā bhojayet| caturthyantapitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ nāmayogena ca svadhānamaskāraḥ pṛthivī te pātra-
31.2.7
pṛthivī te pātraṃ dyaurabhidhānaṃ brāhmaṇasya mukhe amṛtaṃ juhomyūrgasyūrjo dā ūrjaṃ me dehyūrjaṃ me dhehyannaṃ me dehyannaṃ me dhehyakṣitirasi mā me kṣeṣṭhāmutrāmuṣmim̐lloka iha ca || idaṃ viṣṇurvicakrame tredhā nidadhe padam | samūḍhamasya pāṃsure || viṣṇo havyaṃ rakṣasva viṣṇo kavyaṃ rakṣasva || te saghṛtānnā pṛthivī mahī tava pātraṃ pārthivāni pātrāṇi dvayarūpāṇi varṇitānītyarthaḥ | abhidhānaṃ ca tava divvantarikṣe vartamānaḥ śabdo mantrādistava vācaka ityarthaḥ | ata evaṃbhūtamamṛtamamaraṇakāri pīyūṣasadṛśaṃ brāhmaṇasya mukhe tvāṃ juhomi | asi tvamūrka annam, ūrjā dāḥ ūrjaḥ balasya tvaṃ dātā | ata ūrjaṃ me mahyaṃ dehi, tathorjaṃ dhehi vidhehi kuru balamutpādya mahyaṃ prayacchetyarthaḥ | evamannaṃ dehi annaṃ me dhehīti | akṣitirasi, asi tvamakṣitirakṣayadharmakaṃ pravāharūpeṇa | ato mā me kṣeṣṭhāḥ vicchedastava mā bhūdamutra madgṛhe, iha ihaloke atra idaṃ viṣṇuḥ prajāpatiḥ vicakrame parākrāntavān, tredhā lokatrayātmanā padaṃ nihitavān | caturthapadamasya pāṃsure avidyārajasā cchanne jīvātmagaṇe samūḍhaṃ nimagnaṃ jīvātmatvenaiva vyāmūḍhamatathāpi tathā sarvajīvātmasu sthitamityarthaḥ || ata ucyate he sarvamaya viṣṇo havyakavye rakṣasva gopāya rākṣasādibhyaḥ || yanme mama pāthaḥ annaṃ nirṛtiṃ bhūmiṃ skandati patati dānavamātaraṃ vā gacchati avidhānopahatatvāddhantumicchati, tat sarvamagniḥ śundhatu pavitrīkarotu | tena ca śodhitena pitaro mada- ntāṃ hṛṣyantu | kiṃ kurvantaḥ | uśantaḥ kāmayamānāḥ | kiṃca |
31.2.8
tenānena pūtena pavitreṇa satā devatā api mādyantāṃ viśvedevātmikā mādyantāmiti svārthe ṇic māyantu | rāmo rājyamakārayadityadau hi svārthe ṇic dṛśyate | kīdṛśīṃ nirṛtim | ugrāṃ bhūmipakṣe duṣṭalepādinā apavitrabhūtāṃ, dānavamātṛpakṣe tu pracaṇḍām | aśuddhatve kāraṇamāha-prakāmāt śraddhātiśayāt bāhulyāt vā dīyamānaṃ skandati patati bhūmau nirṛtau vā gacchati brāhmaṇairupekṣitatvāt , akāmādvā śraddhābhāvādīyamānaṃ nirṛtiṃ gacchati, asamiddhe vā brāhmaṇe mūrkhe durācāradūṣite vā yaddīyate pracchannatvādabrāhmaṇe vā, tat nirṛtiṃ skandati tadutsaṃsargo'pavitrībhūtamayogyaṃ karotītyarthaḥ || ahorātrairiti antardadhe parvatairityādinā gatārtham | saṃvatsarasya klṛptayo yābhiḥ saṃvatsaraḥ kalpyate paricchidyate, tāstu ghaṭikānālikādayaḥ || yadvaḥ kravyādājahāditi triṣṭup | iha pretānāṃ yadaṅgaṃ śmaśānāgninā dahyate, tat paralokasthānāṃ viśeṣakarmavaśena utpadyate | yattu adagdhaṃ, na tajāyata iti, tena vikalāni pitṛśarīrāṇi bhavanti | tatpūraṇāyedamucyate—he pitaro vo yuṣmākaṃ yadaṅgaṃ kravyādajahāt tatyāja na dadāha, kravyaṃ apakvaṃ māṃsamattīti kravyāt śmaśānāgniḥ, ekagrahaṇamupalakṣaṇārtham, tat jātavedāḥ jātaprajñāno jātadhano vā vaidikakriyādinā āhavanīyādiḥ punarapyetena karmaṇā āpyāyatāṃ yuṣmākaṃ pūrayatu vardhayatu | ataśca he pitaro yūyamariṣṭāsaḥ ariṣṭāḥ anupahiṃsitāḥ santo'nena karmaṇā mādayadhvam | kiṃ kurvan jātavedā vikalamaṅgamāpyāyayatu | pitṛlokaṃ janayan, pitṛśarīrāṇi utpādan, hetau śatṛpratyayaḥ, pitṛlokajananāya arjayanvasatītivat |
31.2.9
he pitaraḥ svadhāṃ vahadhvaṃ prāpnuta | kīdṛśīm | amṛtasya yonim, amaraṇadharmatvasya kāraṇam | yā atra paraloke yogyā svadhā, tāṃ bhajadhvaṃ vibhajadhvaṃ vā anucarebhyaḥ | yadapekṣayocyate niparaṇe ‘ye cātra tvānu’ iti ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit