Kathakagrihyasutra 8.3
Commentary of Devapāla 8.3
- Language
- Sanskrit
8.3.1
yaduktamupasamādhānaṃ tadeva teṣāṃ pākayajñānām | kimuktam | pañcadaśyāmaupavastraṃ bhuktvā vratacāriṇau syātām, śvobhūte prātarhomaṃ kṛtvā varhiḥ sannahya samidhau coddhatāvokṣite'gniṃ sādhayitvā parisamūhya paryukṣya paristīryāgnerupasamādhānaṃ vibhūrasītyanuvākena | tribhiḥ staraiḥ paristaraṇaṃ vaiśravaṇīye darśanāt | sarvasambhāraḍhaukanamupasamādhānamityapi vyācakṣate | iṣṭivikāratvādaiṣṭiko vidhyantaḥ sannipatyopakārako'bhīṣṭaḥ, anvādhānaṃ tu neṣyate gṛhyāgnau | prayājānuyājāścārādupakāriṇaḥ | anvādhānamuddhāraḥ | upayāmaṃ kṛtvottarataḥ saṃstīrya pātrāṇi prayunakti kṛṣṇājinamulūkhalaṃ sthālīmekṣaṇamupayāmaṃ sruvaṃ srucamājyadhānīṃ haviṣyāṃścāpareṇāgnimāsādayet | tāṃśca nirvapet agnaya indrāgnibhyāmityamāvasyāyām | sāvitrādinirvapaṇamapi kecidicchanti sāvitrādihavirnirvapaṇaṃ sarvatreti vacanāt nahyanyatrāsya vacanasyāvakāśo'stīti | tadayuktam, yatra havirnirvapaṇaṃ śrūyate gamyate vā caturthyā, tatraiva sāvitrādinirvāpo yukto yathā gṛhamedhīye māruteṣu traiyambakeṣu | tatraiva ca sūtrasyārthavattvam | na ca gṛhye nirvāpaśabdo'sti kasya sāvitreṇa mantreṇānuṣṭhānam | gṛhye hi catvāri havīṃṣyāsādayedityādiśabdairhavirnirvāpasyaivābhāvāt | tasmādidamasmai devatāyai havirityeva saṃkalpanīyaṃ haviḥ | agnaye agnīṣomābhyā- miti paurṇamāsyāṃ, agnaye indrāgnibhyāmityamāvasyāyāṃ saṃkalpamātreṇa mārutaṃ carum ityādidarśanāt | gṛhye hi tasyai tasyai devatāyai caturaścaturo muṣṭīnnirvapatīti dṛśyate | sarvaśākhāpratyayavacca sarvadevapratyayaṃ karmaikam |
8.3.2
'teṣvāvṛdupacārastūṣṇīm, darśapūrṇamāsaprakṛtayaḥ pākayajñāḥ' (13| 7|8) iti coktam | tatrāmantrakatvasya tūṣṇīṃpadārthasya kvacidapavādamāha yathācaritaṃ mantravadityarthaḥ | avekṣaṇaṃ patnyā api | tatrācchinnāgrau samau prādeśamātrau darbhau pavitrakam | yathoktamupasamādhānamiti tatra tatroktam | haviṣyānnena carusthalīṃ pūrayitvā amuṣmā iti saṃkalpyāvahṛtya, niṣpūya carau pavitrāntarhitā apo niṣicya, taṇḍulādikaṃ nikṣipyāvadhānenānāsrāvihānta ūṣmapakaṃ caruṃ śrapayitvā'bhighāryodvāsyodagbhighāryāghārasamiśrāvādadhāti | bhṛgva'ṅgirasā mārṣam | he pavitre viṣṇorvyāpakasya parabrahmaṇo manasā śuddhasaṃkalpitena pūte bhavathaḥ || spaṣṭārthaḥ | pavitrābhyāmudakamutpūya, tenaiva tūṣṇīṃ haviṣyān pātrāṇi ca prokṣati || sūryasyārṣam | he ājya asi tvaṃ pṛśnyāḥ pṛthivyāḥ divo gorvā payaḥ kārye kāraṇasyopacārāt | saṃsṛṣṭā asaṃsṛṣṭā vā apaḥ parṣati iti pṛśniḥ | divo hi jalaṃ patati, tatastṛṇādidvāreṇa ghṛtam | evaṃ pṛthivyāṃ yojyam | gaustu sākṣātkṣīreṇa saṃsṛktā | tasya tavākṣīyamāṇasya pravāharūpeṇāvinaśyato nidānanityatvāt pinvamānasya sicyamānasya pinvamānamaṃśaṃ nirvapāmi ājyadhānyāṃ prakṣipāmi || syūmaśmiḥ suraśmiḥ pṛthuraśmiriti trayo yatayaḥ teṣāmihārṣam | he ājya pañcānāṃ prāṇādīnāṃ vātānāṃ jagatsūtrabhūtānāṃ dhartrāya dhāraṇārthaṃ tvāṃ gṛhṇāmi | dhāraṇameva dhartram || ājyakṛtādyajñādvṛṣṭirbhavatīti kṛtvā pañcāpi kūpyaprabhṛtīni salilānyājyena dhāryante, evaṃ jīvanahetutvamājyasya vṛṣṭidvāreṇoktam | athavā saraṇaśīlāḥ salilā vanyāḥ paśavaḥ śvāpadādayaḥ ||
8.3.3
rathantarabṛhadvairūpavairājaśakkararaivatāni pañca pṛṣṭhāni || ūrdhvātra pañcamī dik, adhastu na gaṇyate tasyā adharmadhāryatvāt | yathoktaṃ ‘............gatiradhastādbhavatyadharmeṇa |’ iti || catvāro varṇāḥ, anulomajo rathakāraprabhṛtivargaḥ pañcamaḥ–iti pañcajanāḥ | pañcajanānāmityatra vistāravacanaḥ pañcaśabdaḥ, pañcānāmityatra saṃkhyāvācī | vistāreṇa vargātmakena vyavasthitānāṃ janānāṃ pañcānāmityarthaḥ || carantyamuṣmam̐llokā iti carustribhuvanaṃ, tasya pañca diśo bilāni ime vai lokāścaruḥ pañcabila iti anyārthadarśanāt | jagattrayasya dhṛtyai tvā gṛhṇāmi yatastvamasmākaṃ bhūḥ, yajñadvāreṇa janmanimittam | te ca mavyatiriktā ahaṃ ca vayaṃ, teṣāmasmākaṃ havyaṃ devānāṃ devānuddiśya havanāt āśiṣo yajamānasya ājye hute yajñasampattau yajamānasyāśiṣaḥ sampadyante yataḥ || dhīyate iti dhāma | nāmāni sthānāni vīryāṇīti dhāmāni he ājya tvaṃ dhāma bhavasi | keṣām | devānāṃ dyotamānānāṃ yajamānaprabhṛtīnām | priyaṃ tarpaṇaṃ kāntaṃ ca, anādhṛṣṭamanabhibhavanīyam, devā ijyante'neneti devayajanaṃ devatābhiḥ śarīrasthābhiḥ prāṇādibhiryajñadevasārthaṃ tvāṃ gṛhṇāmi || iṣyata itīṭ annaṃ, tārdarthye caturthī ‘sāvekācastṛtīyādirvibhaktiḥ’ ( 6| iṣaūrjaśabdayorakārāntayorvyatyayena saptamīti jinendra uktavān śabdalakṣaṇe sasmāra ||
8.3.4
indrāṇyā ārṣam | vyavekṣaṇe | indrāṇyā adabdhenānupahiṃsitena cakṣuṣā nayanena, dṛkśakterekatvādekavacanaṃ, he ājya tvāṃ paśyāmi avalokayāmi | kimartham | rāyo dhanasya poṣāya puṣṭyarthaṃ, suprajāstvāya śobhanā prajā yasyāḥ sā suprajāḥ, tasyā bhāvaḥ suprajāstvaṃ, tadartham || ūrje tveti agnā adhiśrayati | ūrgannaṃ tasyedṛśabdenoktatvāt balāyeti, ityuktaṃ bhavati, athavā lehyamannamūrgiti, tasyai ūrje tvādhiśrayāmi iti śeṣaḥ | yajñāddhi annaṃ bhavati || agnerjihveti pavitreṇotpunāti | keśakīṭādyapanayati | brahmaṇa ārṣaṃ, devānāṃ vā | he ājya agnerjihvā bhavasi, agnestvayi hute jvālottiṣṭhati, saiva jihveva jihvā | jihvākāraṇatvāttvamevāgnerjihvā | supūrbhava śobhanaṃ pūtamanupahataṃ bhava devebhyo'gnyādibhyaḥ, dhāmne dhāmne sthāne sthāne yatra yatra viniyujyase upastarābhighārādibhiḥ, tathā yajuṣe yajuṣe yajñāya yajñāya tvāṃ punāmītyadhyāhāraḥ ||
8.3.5
indrasyārṣam | havirasi bhavasi vaiśvānaraṃ sarvagāmi sarvayajñasādhanaṃ, unnītaśuṣmamutpāditabalamupabhujyamānamājyaṃ balamutpādayati, tathā satyaujāstvaṃ satyamavisaṃvādi ojo vīryaṃ yasya sa satyaujāḥ | liṅgavyatyayaśchāndasaḥ| yasmai kāmāya hūyase tamevāvaśyaṃ janayasi, saho nāmāsi saha iti balanāma, abhibhavitṛ kila tvam, ataḥ kiṃ kuru | sahasvābhibhavārātiṃ śatruṃ, tathā sahasva pṛtanāyataḥ saṃgrāmakāriṇaḥ | pṛtanāmicchantīti kyap | tataḥ sahasravīryamasi sahasraṃ vīryāṇāṃ bhavasi | tvaṃ tanmā jinva prīṇaya kāmairbalena vā, ājyasya laukikasya sakāśāt tvamājyaṃ śreṣṭhaṃ yajñopayogāt yathā devānāmapi daivatamiti stutiḥ | evaṃ haviṣaḥ puroḍāśādikāt tvaṃ havirasi ayātayāmatvāt 'ayātayāgaṃ hyetatprājāpatyaṃ yadājyam' iti | satyaṃ cakṣustenābhighṛtaṃ satyaṃ vai cakṣuriti mantraḥ satyābhighṛtamasi | satyasya haviṣaḥ ghṛtenābhighāraṇaṃ, tvaṃ punaḥ satyābhighṛtam | satyaṃ cakṣuriti, yataḥ satyābhighṛtamasi ataḥ satyena tvābhighārayāmi cakṣuṣā ityarthaḥ | avekṣaṇamevābhighāraṇam | tathā santamarthaṃ yāti gamayatīti satyaṃ cakṣuḥ | avekṣaṇaṃ ceti yogavibhāgātpatnayā apyavekṣaṇaṃ jñāyate, anyathā eka eva yogo'bhaviṣyat | maitrāyaṇīyānāṃ ca gṛhye sphuṭamevābhihitaṃ patnyavekṣaṇam ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit