Kathakagrihyasutra 9
Commentary of Devapāla 9
- Language
- Sanskrit
9.1
āgneyyastriṣṭubhaḥ sarvāḥ | he agne yukto'bhiyuktaḥ sāvadhānaḥ san havyaṃ vaha prāpayānyadevatābhyaḥ, purastāt pūrvasyāṃ diśi yā vyavasthitāstābhyaḥ | mama kimabhihitam | yato yat kiṃcit kriyamāṇaṃ mayedaṃ karma, tadagre prathamaṃ tavaiveti viddhi budhyasva, tvanmukhenaivānyadevatābhirupabhujyamānatvāt | tvaṃ hi sarvakarmaṇāṃ bhiṣak cikitsakaḥ, viguṇakarmaṇastvatprasādādeva paripūrteḥ | bheṣajasya saṃsāraduḥkhavṛttihetoryajñasya tvameva goptā bhavasi | tvayaiva ca prasūtā anujñātāḥ santo vayaṃ gāṃ svargaṃ dhenurūpaṃ, tathā puruṣaṃ bhṛtyādikamaśvaṃ ca karmaphalabhūtaṃ sanema prāpsyāmo'nubhaviṣyāmaḥ ||
9.2
he agne hṛdāntarātmanā manasā ca satyasaṃkalpena mānasena pūtaṃ pavitraṃ havyaṃ juṣasva | he jātavedaḥ upajātaprajñāna viśvāni sarvāṇi vayunāni parābhiprāyaprakāśakāni jñānāni jānan antarātmavivartavaiśvānararūpeṇa | he agne yāni tava sapta āsyāni mukhāni, tebhyo juhomi | atastvamevaṃ jñātvā juṣasva | saptāsyāni, bāhyāni buddhīndriyāṇi mano buddhiśca | asyati kṣipati hyetairviṣayeṣu jīvātmano vaiśvānaraḥ | tathāca prāṇaprakaraṇe gītāsūktaṃ 'teṣāmanyonyabhakṣāṇāṃ sarveṣāmeva dehinām | agnirvaiśvānaro madhye saptadhā nihito'ntarā || ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvak srotraṃ caiva pañcamam | mano buddhiśca saptaitā jihvā vaiśvānarārciṣaḥ || ghreyaṃ peyaṃ ca dṛśyaṃ ca spṛśyaṃ śravyaṃ tathaiva ca | mantavyamatha boddhavyaṃ tāḥ sapta samidhaḥ smṛtāḥ ||' iti | āsyānāṃ bhakṣaṇīyā ityarthaḥ ||
9.3
jāte jāte vidyate jātavedāḥ paramātmāntaryāmī vaiśvānararūpaḥ, tasya sambodhanaṃ he jātavedaḥ yāvanto devā dyotamānāścakṣurādayastvayi sthitāḥ sapta tiryañcastiraścīnāścanāḥ viṣayān prati kuṭilagatayaḥ, ata eva puruṣasya parāparapuruṣārthaphalaṃ karma ghnanti nāśayanti kartumeva na dadati, kṛtamapi vā pratibadhnanti tīvrapāpavartanāt, tebhyastadadhiṣṭhātṛdevatābhyo raviprabhṛtibhya etadbhāgadheyaṃ juhomi| te cānena tṛptāḥ prītāḥ santo mama kāmaṃ kāmyamānaṃ parāparapuruṣārthaṃ tarpayantu sāhāyyamānukūlyaṃ tatrācarantu ||
9.4
agnau āhavanīye'gnirmirmandhyaḥ praviṣṭaḥ san carati havīṃṣi bhakṣayati | ṛṣīṇāmṛtvijāṃ putro janyastairnirmanthyāraṇibhyāmutpāditatvāt| eṣo'dhirājaḥ, ādhikyena rājamānaḥ | so'gnirno'smākaṃ sūnurjanyaḥ sayujā sahayogenāhavanīye praviṣṭatvena ayujā ca svarūpapṛthaktvena vartamāno devānāṃ bhāgadheyaṃ yajñaṃ mā rīriṣat mā hiṃsīt | nirmanthyo gṛhyāgnirāhavanīyakuṇḍasādṛśyāt tatra praviṣṭa upacaryate, vaivāhane tvātyantika upacāraḥ | yadvā antarātmā brahmāntaryāmī jāṭharamagniṃ praviṣṭaḥ svayamagnirvaiśvānaraścarati paśyati ṛṣīṇāmavabodhadhanānāmindriyāṇāṃ putraḥ pātraṃ tadadhiṣṭhāna eva teṣāṃ svakāryakaraṇāt, adhirājaḥ adhiṣṭhātṛtvena rājamānaḥ svaprakāśaḥ , eṣa iti pratyātmaṃ pratyakṣanirdeśaḥ | sarvo hi svayaṃ cetayate parameśvaraparatantro'hamiti | yata uktam 'ajño janturanīśo'yam••••••••| iti | sa no'smākaṃ sūnuḥ savitā anujñātā vā, sayujā sahayogena, ayujā ca pṛthagbhāvena vartamāno jāṭharo'gnirdevatābhāgaṃ mā rīriṣat mā gāt, kiṃ tarhi paramātmagāminyaḥ sarvā āhutayaḥ sampadyantām | riṣiriha gatyarthaḥ | athavā paramātmaiva bhāgadheyaṃ vibhāgamavidyāparikalpitaṃ devānāṃ indriyāṇāṃ saṃbandhi mā gāt, kiṃ tarhi svarūpe vimale viśrāmyatviti prakṛtaphalāśaṃsanam ||
9.5
he prajāpate paramātman nahi tvadanya etāni jātāni tvatto vivṛttāni pariṇatāni vā hiraṇyagarbhādīni kīṭaparyantāni viśvāni sarvāṇi bhūtāni paribabhūva paribhavati vyāpnoti, atastvāmevābhyarthayāmahe-tvamevāvidyājālaṃ saṃhṛtya mocayasi yājñikān | ato yatkāmayamānāstava homaṃ kurmastadasmākaṃ sampadyatām | vayaṃ tvadarthayāgasampattaye rayīṇāṃ dhanānāṃ patayaḥ syāma | svāhākāranirdeśeṣva'rthalupto vaṣaṭkāraḥ | yājyābhāvācca vaṣaṭkāralopaḥ | yājyabhāvo'pi devatāmātranirdeśāt caturthyantena svanāmamātranirdeśena vā devatāpratīteḥ | nahi tadvattvaṃ vinā viśeṣeṇa devatā pratīyate vārtraghnāvājyabhāgāvityādāviva ||
saṃ0 vāca ātmānaṃ saṃ0 ātmanaḥ pṛthivīṃ saṃ0 pṛthivyā antarikṣaṃ saṃ0 antarikṣāddivaṃ saṃ0 divaḥ svaḥ saṃtanu svāhā || āyuṣaḥ prāṇamiti ekādaśa nābherbhauvanasya vaikhānasānāṃ vā ārṣam | āyuṣo jīvanasya prāṇaṃ saṃbaddhaṃ kuru | prāṇādityādipañcamī ṣaṣṭhyarthe | sarvatra ca yojanā tulyā | dyuśabdena svargasyābhihitatvāt svaḥśabdena brahmaloka uktaḥ | antarātmanaścaite preṣyāḥ | ābhirāhutibhiranayā prāṇāgnikayā brahmaprāptiḥ, mā punaratra nimagno bhūḥ yena karmaṇā icchettatra jayāñjuhuyāditīhāpi viniyogaḥ | te ca trayodaśa, tānmantrān vyākhyāsyāmaḥ ||
9.8
trayodaśa jayāḥ | abhyātānahomaścaturdaśaḥ | jayāśca, abhyātānāśca jayābhyātānāḥ, tān juhotītyanuṣaṅgaḥ ||
jayānāṃ devānāmārṣam | kvāpi pūrvakalpe ye dvādaśa ādityā babhūvuste tvabhivyaktanityanirmalajñānānandā apavarganagaradvāravartino jātāḥ, tata evātra mantreṣu devatāḥ | etacca brahmāṇḍapurāṇe yathāvadavasthitam | brāhmaṇanigamastvanyathā vyācaṣṭe—so'nusriyate yathāviniyogaṃ tasyopayogādamīṣāṃ sarvagatvena | yajño vā ākṛtaṃ, dakṣiṇā ākṛtiḥ | ākūtaṃ hi saṃkalpaḥ tatprabhavatvāyajña ākūtaṃ, ‘ākūtāya vai prāyo yajñaḥ prayujyate’ iti ‘yajñaḥ saṃkalpasaṃbhavaḥ’ iti | dakṣiṇā ākṛtirityapyevameva | prajā vā ādhītaṃ, paśava ādhītiḥ | prajāṃ hi prati sarvasyādhyānaṃ bhavati, paśūṃśca sarvo dhyāyati | sāma vai vijñānaṃ, ṛgvijñātiḥ | ṛksāmayoḥ śabdarūpatvāt, śabdasya ca vijñāpanāddevamuktam | mano vai cittaṃ vāk cittiḥ | prajāpatirnāma vai brahmā kratuḥ | darśapūrṇamāsau kālaviśeṣau prasiddhau ||
prajāpatirjayānindrāya prāyacchat prādāt | kīdṛśāyendrāya vṛṣṇe sektre, varṣati dadāti kāmāniti vā vṛṣā, tasmai vṛṣṇe | ugraḥ samarthaḥ | kutraviṣaye prāyacchat pṛtanājiṣu senāsaṃgrāmeṣu | sa ca tairjayaiḥ parāḥ pṛtanā jitavānindraḥ | ato vayamapi tebhistairjayairvājamannaṃ jayema prāpnuyāma vājayanto vājamannamicchantaḥ| tena vājena prakrāntena imā viśvāḥ samastāḥ parasenā abhiṣyāma abhibhavema ||
abhyātānānāṃ devānāmārṣam | abhyātānā devā indrādaya ābhimukhyena yajñatananāt | he devā bṛhaspatipurohitāḥ bṛhaspatiḥ purohito yeṣāṃ te bṛhaspatipurohitāḥ yūyaṃ devānāpi dyotamānānāṃ sāṃpratayajñikānāṃ bhaviṣyaddevabhāvānāmanyeṣāṃ ca yajñaprāptyā devarūpāṇāṃ devā uddeśyāḥ karmasu, ato deveṣu sāmpratayajamāneṣu parākramadhvaṃ prakrāntayajñasiddhayai samudyogaṃ kurudhvam | prathamā bhūyiṣṭhā dvitīyeṣu antarikṣastheṣu parākramadhvaṃ, ye prathamāste dvitīyān sahāyān kurudhvamityarthaḥ | evaṃ dvitīyā antarikṣasthāstṛtīyeṣu satsu parākramadhvam | kiṃ bahunā | trirekādaśā yūyaṃ, ata eva trayastriṃśāḥ, sarveṣāmeva yuṣmākamidaṃ karmāha manvārabhe ārabhe | tadbhavatprasādācchakeyam yatkaromi | te yūyaṃ māmavata jinvata ca māṃ trayastriṃśadevāḥ 'jinvatiḥ prīṇanārthaḥ' asmin brahmaṇi vede viṣayabhūte māmavata | asmin kṣetre vaidike bale, asyāṃ ca vaidikyāmāśiṣi sthitamasyāṃ ca purodhāyām, āśīrviśeṣaṇametat, puro'gre dhīyamānāyāmāśiṣi sthitaṃ māmavata yuṣmatpratyakṣaṃ vidhīyamānāyāmityarthaḥ | devahūtyāṃ devāhvāne ca sthitaṃ māmavata ||
9.9
atrāpi juhotītyapekṣate | rāṣṭrabhṛtsaṃjñayā prasiddhāstrayodaśāhutayaḥ | tā hi hutā rāṣṭraṃ trilokīlakṣaṇamapi bibhrati dhārayanti puṣṇanti ca, kaivāsambhāvanā parimitābhimatapuruṣārthasiddhau ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit