Pramāṇa · Search · About · API

Kathakagrihyasutra 30: atha trayoviṃśī kāṇḍikā

Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 30

Language
Sanskrit

atha trayoviṃśī kāṇḍikā

30.1

prasthānanimittaṃ prāsthānikaṃ karmānantaraṃ vakṣyata ityarthaḥ| prasthāna ca varasya śvaśuragṛhaprāptaye vivāhaṃ kartum |

30.2

tasminprāsthānike karmaṇi yathoktamupasamādhāya, agneḥ pūrvaṃ kartavyam uddhatasya cāvokṣitasya ca parisaṃvāhanaparyukṣaṇaparistaraṇapūrvakamājyāhutipañcakena santanīhomaiścaikādaśabhiḥ saṃskaraṇamupasamādhānamucyate, tatra jayaprabhṛtibhirmantrairhomaṃ kuryāt jayābhidhānānvā homān kuryāt ‘ākūtaṃ cākūtiśca’ ‘bṛhaspatipurohitāḥ’ ‘ṛtāṣāṭ’ ityādibhirmantrairjuhuyādityarthaḥ| ete hi mantrāstatsādhyā vā homā jayābhyātānarāṣṭrabhṛdājyabhāgādiśabdasādhyatayā prasiddhāḥ| ājyabhāgānte cāgniṃ puṣṭipatiṃ prajāpatiṃ ca yajeta, ‘sarvatrodvāhakarmasvanādiṣṭadaivateṣu’ ityādisūtravacanaprāmāṇyāditi kecit| anye tvāhuḥ sūtrakāraprāmāṇyādeva jayaśabdo'trāgniprajāpatidevatayorhomayoḥ paribhāṣyate ājyabhāgāntaṃ copasamādhānamiti| kaścittvāha vivāhaprakaraṇe'ntarāntarā coditatvāt ājyabhāgāntāni karmāṇi kṛtvā puṣṭyarthamagnaye puṣṭiptaye cākṣatasaktubhirhomaḥ kartavyaḥ sūtrakāravacanasampratyayārthamiti| anyathā hi nāmnā mantravarṇervā sarvatra devatāvagamānnānādiṣṭadaivataṃ kiñcidudvāhakamesu karma vidyate iti sūtrārthasampratyayābhāvaḥ syāt| evaṃ jayahomeṣu kṛteṣu ājyabhāgānte varasya paścātsthitā satī bhaginī mukhyā upacaritā vā yathāsambhavaṃ khaṅgakṣurikādīnāmanyamataṃ śastraviśeṣaṃ haste tūṣṇīṃ gṛhītvā, tūṣṇīṃ sicamupariparidhānīyasya vāsaso bhrātuḥ sambandhino'ñcalaṃ gṛhṇāti paridhānadaśāṃ hastena spṛśatītyarthaḥ| añcalagrahaṇamadṛṣṭasaṃskārārthaṃ śastragrahaṇamapi| tathāca prāyastadeva śastramuttarakāle'pi rakṣārthaṃ śayanādisannidhau sthāpyamānamāryāvarte lakṣyate |

30.4

udakāntaṃ prāpya udakopasparśanaṃ śirasi prakṣepaṇamācamanaṃ kṛtvā 'prācī digagnirdevatā' ityādinā mantreṇa yathādiśaṃ yā digyeṣāṃ gantavyā, tadabhidhāyinā mantreṇa yathāliṅgamabhidhāya varaprabhṛtayo gacchati | atra vivāhasya kārayitā yo guruḥ, sa eva pitā vā varasya mantrapāṭhe kartā |
puṣṇāti vardhayatīti pūṣā pṛthivī antarikṣaṃ dyauśca | tathāca brāhmaṇam - 'iyaṃ vai pūṣā prapathe'ntarikṣaṃ paśūpā dyauradhipatiḥ|' iti |
etaddhi iyamityaparokṣanirdeśena prayuktasya pūṣaśabdasya mantre pṛthivyarthatāṃ darśayati | antarikṣaṃ pūṣetyanenāpi madhyavartinā mantreṇa pūṣaśabdasyāntarikṣavṛttitvaṃ darśayati | yathaivahi bhūtāni puṣṇātīti pṛthvī pūṣā, tathaiva paśūnavakāśadānena pāti puṣṇātīti kṛtvā antarikṣaṃ pūṣā | evaṃ dyaurapi pūṣā, sā hi sarvalokādhipatiḥ yato'sau sarvalokān vṛṣṭyādidvāreṇa puṣṇāti | tenāyaṃ mantrārthaḥ - pūṣā pṛthivī prapathe gantuṃ prastute pathi mārge māṃ pātu, tathā paśūpā yaḥ pūṣā antarikṣalakṣaṇaḥ, so'pi māṃ pātu rakṣatu | tathā adhipatiryaḥ pūṣā dyulakṣaṇaḥ, so'pi māṃ pālayatu pathi gacchantam | śanno devīrityādayo vyākhyātāḥ |
yā prācī dik, tasyā agnirdevatā | ata eva tasyā diśaḥ sambandhī kaścit yo māmabhidāsati 'dasu-upakṣaye' upakṣeptumicchatyābhimukhyena so'gnimṛcchatu agnimabhyucchatu agniṃ lakṣaṇīkṛtyendriyapralayamanubhavatu, agnistasyākṣyādinigrahaṃ karotvityarthaḥ| eṣaiva sarvatra yojanā tulyā| parvatārohaṇāvaroṇamūrdhvamadhaśca gamanamastīti tatparatvamapi mantrasya yuktam| kecidāhuḥ - yadabhimukhaṃ gamanaṃ, talliṅgaka eva mantraikadeśaḥ prayoktavya iti| tadayuktaṃ yata upadravanivāraṇāyaiṣa mantraḥ, anyatamadigabhimukhagamanapravṛttasya sarvadikkebhyo'pi sambhāvyate viplavaḥ, sarpāśaniprabhṛtibhyo'dhastanoparitanebhyaḥ| evaṃ pārśvādiprabhavebhyo'pīti| sarvaprasthāneṣu caiṣetikartavyatā boddhavyā||

Linked texts (1)