Kathakagrihyasutra 33: atha pañcaviṃśī kāṇḍikā
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 33
- Language
- Sanskrit
atha pañcaviṃśī kāṇḍikā
33.1
anṛkṣarā ityādimantreṇa gṛhītajalabhāṇḍamudakasya āharttāraṃ preṣayati kanyāsnānādyupayogi jalamānetuṃ puruṣaṃ prahiṇotītyarthaḥ| ṛgarthastu - brahmaṇa ārṣaṃ sūryasya vā| triṣṭup| panthā iti vyatyayaikavacanam| ṛkṣarāḥ kaṇṭakādayaḥ paruṣāstṛṇaviśeṣāḥ, na vidyante ṛkṣarāḥ yeṣu te anṛkṣarāḥ panthānaḥ santu, ṛjavaścākuṭilāḥ| yebhiryaiḥ no'smākaṃ sambandhinaḥ sahāyā vareyaṃ varaṇīyaṃ gaṅgādikaṃ jalāharaṇasthānaṃ yanti gacchanti| sakhāya iti vyatyayena bahuvacanam| kiṃcāryamā ādityaḥ bhagaśca no'smākaṃ sambandhinaṃ sakhāyaṃ sanninīyāt samyagudakasthānaṃ prāpayet| he devāḥ ṛtvigprabhṛtayaḥ ādityaprabhṛtayaśca yuṣmatprasādāt jāspatyaṃ jāyāyāḥ patyuśca samāgamaḥ samyak suyamamastu susaṃyataṃ sthirataraṃ sampūrṇamastu| 'jāyāyāspatyau vā cchandasi' iti jāspatyaśabdacchandasi nipātitaḥ |
33.2
sa prahita udāhāraḥ udakakumbhaṃ śamīśākhayā sapatrayā pidhāya sthagayitvā udakamānayet |
33.3
etāsāmeva āhāritānāmapāṃ sambandhino bhāgānavadāyāvadāyodakasampādyānarthān kanyāsnānasuvarṇakṣāraṇāgniparyukṣaṇādīn kuryānnānyena jalena |
33.4
śanna āpa ityādimantreṇākevalābhiḥ sarvauṣadhyādigandhadravyayuktābhiḥ phalaviśeṣasahitābhiścādbhiḥ kanyāṃ snāpayet| tato 'yā akṛntan' ityādinā ahatamapūrvaparihitamatyantābhinavaṃ vastraṃ paridhāpayet| tataśca 'āśāsānā' ityādinā mantreṇāntare guhyaṃ kṛtvā yathā na dṛśyate tathā vā saṃnahanaṃ kanyāyāḥ kuryāt mauñjena darbhanirmitena vā yoktreṇa|
śanna āpa ityanuṣṭup vyākhyātā| yā imā udāhāreṇāhṛtāḥ, tāḥ śaṃ sukhaṃ naḥ santviti viśeṣaḥ|
yā akṛntanniti jagatī| he āyuṣmati kanye idaṃ vāsaḥ paridhatsva paridhehi| tvāṃ ca sarvāstā devyo jarasā parivyayantu jarasā veṣṭayantu jarājarjaritāṃ sabhartṛkāṃ satīṃ tvāṃ devatāḥ sampādayantu dīrghamāyustava kurvantvityarthaḥ| kāstā devyaḥ| yā idaṃ vāso'kṛntan yābhiḥ kartanena sampāditamadhiṣṭhātrībhirdevatābhiḥ, yā avayan yābhirutaṃ sampāditaṃ vāsaḥ, yā atanvata yābhiḥ sūtramātataṃ dairghyeṇa prasāritaṃ, yāśca devīrantām abhito'tatantha, ubhayato mūlapallavasya cāntāḥ prāntāḥ yābhirātānitā ityarthaḥ| tāśca devatā mantrāntare svanāmnaivopāttāḥ revatīstvā vyakṣṇan iti|
anuṣṭup| pṛthivyā ārṣam| ahaṃ saṃnahye vastraṃ badhnāmi| kimartham| sukṛtāya karmaṇe vivāhapūrvayāgadānahomādikarmārtham| kamiti kāmāyetyarthaḥ| yathā 'cakṣuṣe kaṃ pūrvamātyajyate' ityatra cakṣuṣkāmapratītiḥ, evaṃ sukṛtāya kamiti sukṛtakāmapratītiḥ| kīdṛśī satī saṃnahye| saumanasaṃ prasannamānasatvaṃ tathā saubhāgyaṃ bhartṛānukūlyaṃ rayiṃ ca dhanamāśāsānā icchantī, tathā agneranuvratā satī āhavanīyādiparicaraṇaśīlā satī saṃnahye|
33.5
preto muñcātvityādibhistisṛbhiḥ udānīyasthānādutkṣipyotsaṅge kṛtvā sthānāntare pitā jyeṣṭho bhrātā vā yathoktaṃ vāsasa uparibhāgācchādanasyāpyadhastanācchādanavat 'yā akṛntan' ityādinā mantreṇa karma kuryādityarthaḥ | sūryasyārṣam | prathamatṛtīye'nuṣṭubhau, dvitīyā triṣṭup | he kanye itaḥ sthānātpramuñcātu pramuñcāmi tvāṃ nayāmi bhavatīm | muñcātviti tiṅvyatyayaḥ puruṣavyatyayaśca, tathāca śākhāntare preto muñcāmīti mantraḥ paṭhyate| pitṛkule bhartṛkule ca subaddhāṃ suśliṣṭāṃ satīmetāṃ kanyāmamutaḥ pitṛkulādamutaśca bhartṛkulāt mākarat kaścinmā kārṣīt kuladvaye vigamaṃ tasyā mā kārṣīt kaścidapītyarthaḥ| he indra parameśvara mīḍhvaḥ sektaḥ iyaṃ kanyā suputrā subhagā ca yathā bhavati, tathā kuru | he kanye itaḥ sthānāt pūṣā indrastvāṃ nayatu | hastagṛhya hastena gṛhītvā | aśvinau ca tvāṃ rathena pravahatāmabhimataṃ sthānaṃ prāpayatām | tathā krameṇa tvaṃ gṛhānbhartṛveśmani gaccha| tatra ca gṛhapatnī gṛhasya pālayitrī prabhuryathā asaḥ bhavasi, tathāstu | vaśinī jitakarmakarajanādikā bhava | vidathe ca yajñe mā vadāsi yajñapratikūlaṃ bharturmā vādīḥ vaidikakarmakalāpānukūlā bhavetyarthaḥ| ye paripanthino mārge pratikūlāścauraprabhṛtayo dampatī jāyāvarau āsīdanti duṣṭabuddhyā samāsīdanti, te tvāṃ mā vidan mā drākṣuḥ sugebhiḥ śobhanagamanairdurgaṃ mārgamatītāmatikrāntāṃ sarvam | kiñca apadrāntvarātayaḥ śatravo dānahīnāśca dhanābhāvāśca dāridryābhidhānā apadrāntu bhītāḥ parāṅmukhāḥ santaḥ palāyamānāḥ kutsitāṃ skhalanarūpāṃ gatiṃ labhantāmityarthaḥ |
33.6
asminnavasare ācārikāṇi ācārādāgatāni deśajātikuladharmatayā prasiddhāni karmāṇi kārayedityarthaḥ| tadyathā - āgamanaprayojanakathanaṃ kanyāyā nāmagrahaṇaṃ kuladevatāpūjanaṃ sumanolatābhistāḍanamityādīni |
33.7
'eṣa aupasado'gnirvaivāhano vā', 'tasmin pākayajñāḥ' iti vakṣyati (47 kā0)| vaivāhanasya vikalpyamānāścatasraḥ prakṛtayo'trocyante| sadyaḥ araṇibhyāṃ nirmathito yastatra nirmanthanyaśabdo rūḍhaḥ| tatra nirmanthanasāmānyānnirmanthanāntaravanmantre prāpte tūṣṇīmityuktam| eṣa ekaḥ| bhrāṣṭrāddvitīyaḥ| sāntapanastṛtīyaḥ| yo balenāgninā santaptādapasāritāgnikādbhūbhāgāt kārpāsagomayacūrṇādisaṃsargaṃ kṛtvotpādyate pāṣāṇaṃ kaṃsamaṇiṃ vā tāpayitvā sūryasammukhaṃ sūryakāntamaṇiṃ vā sthāpayitvā, so'bhimataḥ| yatra dīpyamānaścaturthaḥ| atrāviśeṣaśrutāvapi tretāvasathaśmaśānaparigṛhītasūtakapatitādyagnivarjamiti jñeyam| upasamādhāyeti pratyekaṃ sambandhanīyam, gārhapatyavaduddhatāvokṣite jānudaghne kuṇḍe sthāpayitvetyarthaḥ| gṛhādbahireveti niyamaḥ| parisamūhanaṃ sajalena kareṇa caturdiksaṃsparśanam| paryukṣaṇamāsecanam| evaṃ caturdikkameva darbhaiḥ paristaraṇaṃ prathitam| prāgdakṣiṇodakśvastaraṇamityanye manyante tribhistaraiḥ stṛṇātīti vaiśravaṇīyadarśanāt| ājyasya vilayanaṃ vigalanam, utpavanaṃ pavitreṇa pāvanam| āghārādājyabhāgāntān homān hutvā agneḥ paścimabhāge sthitayoḥ satoḥ kanyāvarayoryathāsaṃkhyaṃ vāmadakṣiṇabhāgenāgneraparabhāge anaḥ śakaṭaṃ, rathaṃ syandanaṃ vā sayugamavasthāpya yoge yoga ityādikayarcā kanyāvarau yūpe yunakti dakṣiṇabhāge varamuttarabhāge kanyāṃ yoktreṇa saṃyojayatītyarthaḥ| yoge yoge tavastaraṃ vāje vāje havāmahe| sakhāya indramūtaye|| gāyatrī| maitrī| kaśyapasyārṣam| vayamindraṃ havāmahe āhvayāmaḥ| kutra| yoge yoge, dampatyoḥ sahabhāvenāvasthitayoḥ parikarmasambandhe| tathā vāje vāje, vājaśabdo'nnabalasaṅgamavacanaḥ, iha tvannavacano gṛhyate gārhasthyasyānnamūlatvāt, vājaśabdena cānnasādhanaṃ vakṣyate, haviṣi haviṣi cājyeṣṭabhāgadānāyeti protsāhanā| kimarthamāhvayāmaḥ| ūtaye avanāya| kīdṛśā vayam| sakhāyaḥ samānakhyānāḥ| kīdṛśamindram| tavastaraṃ tavaḥśabdo balavacanaḥ mahattvavacano vā, balavattaraṃ mahattaraṃ vā|
33.8
prakṛtayoktrayuktāvivātrāpi prāptaṃ mantraṃ niṣedhayati tūṣṇīmiti| vimucya kaśāyojitaṃ yoktraṃ mocayitvā| khe rathasyetyādikayarcā hiraṇyaṃ darbhapavitreṇa baddhvā yugasya dakṣiṇabhāgagate randhre nidadhāti| kathaṃ baddhvā| niṣkaryaṃ kṛtvā yathā sukhamocanaṃ bhavati tathetyarthaḥ, niṣkaryaṃ sukhavimocanam| tatsuvarṇaṃ baddhvānantaraṃ dakṣiṇabhāge varasthāne kanyāmānīya sasuvarṇe dakṣiṇasminyugasya tarmaṇi cchidre pūrvoktābhiradbhiradhyadhi kṣārayati, 'uparyudhyadhasaḥ sāmīpye' (8.1.7) iti vīpsāyāṃ sāmīpye adhyadhīti dvirvacanam, yugacchidrasyādhaḥ samīpe kanyāṃ sthāpayitvā mūrdhani suvarṇodakaṃ kṣārayatītyarthaḥ| asminnavasare kanyāvarayoḥ sthānaparivṛttiḥ sampannā, punaḥ sthāna eva sthitirbhaviṣyati| yadvakṣyati, 'dakṣiṇataḥ pumānbhavati' (25kā0) iti| khe rathasyetyaindrī anuṣṭup| brahmaṇa ārṣam| anyatrāpyucyamāne brahmaṇa evārṣam - 'anantaraṃ ca vaktrebhyo vedāstasya vinirgatāḥ|' iti sarvavedānāṃ sāmānyena taddṛṣṭatvasmṛteḥ| he śatakrato anantakriya indrastejasvināṃ madhye parameśvara āditya etāṃ kanyāṃ sūryavarcasamādityakalpakāntiṃ karotu| kiṃ kṛtvā| triṣpūtvā trīn varān pavitrayitvā| kīdṛśīm| apālāṃ vivāhātpūrvaṃ svacchandacāriṇīmata eva pāvanayogyām| kva| rathasya khe, tathā anasaḥ śakaṭasya yugasya ca khe cchidre| athavā apālāmivendra imāṃ kanyāṃ pūtāṃ kṛtvā sūryavarcasaṃ karotviti ivārthagarbhaṃ vyākhyānam| yathā kilāpāleti nāmnā atrerduhitā kuṣṭhavyādhigrastā śūnyāśrame snānādyarthāpasṛtamunike dṛṣṭā yūpādicchidreṣu suvarṇodakenābhiṣicyendreṇa vyapagataraugā sūryakāntiḥ sampāditā, tadvadetāmapyapagatapāpāṃ kṛtvā sūryavarcasaṃ karotu indraḥ| tathā cetihāsaḥ - 'apālā'trisutā tvāsītkanyā tvagdoṣiṇī purā| tāmindraścakame dṛṣṭvā vijane piturāśrame|| rathacchidre tu tāmindro yugasya śakaṭasya ca| prakṣipya nicakarṣa tristataḥ sā sutvacābhavat||' iti|
śaṃ te-hiraṇyamiti jagatī| he kanye te tava hiraṇyaṃ śaṃ sukhamastu| śamu santvāpaḥ, u iti nipātaḥ samuccaye, āpaśca te sukhaṃ santu| methī rathāvastambhanaṃ varūthaṃ śaṃ sukhaṃ tavāstu| yugasya tarma cchidraṃ tava sukhakaramastu| āpaste śatapavitrā bahupāvanyaḥ sukhakāriṇyo bhavantu| enā patyā tanvā saṃsṛjasva, enā anena bhartrā saha tanvā śarīreṇa saṃsṛjasva sambadhyasva| kvacittu śākhāyāṃ paṭhyate tanvaṃ saṃsṛjasveti, bhartrā saha saṃyojayeti tatrārthaḥ|
33.9
kanyāyā abhiṣekasaṃskāre kṛte sati punaragneraparabhāge prāṅmukhaḥ puruṣo bhavati dakṣiṇena, arthāt kanyā uttareṇa bhavatīti labhyate| atra dakṣiṇabhāgamānīya saṃskriyamāṇatvāt kanyā pradhānamityeke, svatantratvāt tadā dakṣiṇabhāge cāvasthānāt puruṣaḥ pradhānaṃ vivāha ityanye|
33.10
athaśabdo maṅgalārtha iti māṭharaḥ, antarāle'kṣatasaktuhomadyotanāyāthaśabda ityādityadarśanaḥ| avaśyaṃ hi uktayuktyā te homāntarālādāvapi hotavyā ityatraivāvasare na kṣatiriti| homān krameṇāha agnaye ityādi| ‘pūrvaṃ devaiḥ striyo bhuktāḥ somagandharvavahnibhiḥ|' iti śrūyate| tena niṣkrayāya teṣāṃ homaḥ| yadyapi ca somaḥ prathamastathāpyagrato homo'gnāgraye 'yena karmaṇecchedagnimukhaṃ kuryāt' ityabhiprāyeṇa| agnaye svāhā suhutamastu| kīdṛśāya| janivide janī vadhūḥ janīṃ vetti vindate vā janivit tasmai| evamanyat|
33.11
ekādaśa santanya evamādyāḥ|
33.12
juhoti ityanuṣaṅgaḥ| jayāścābhyātānāṃśca, tān rāṣṭrabhṛtaśca juhotītyarthaḥ|
33.13
tāni trīṇi jayādīni karmāṇyuktānatikrameṇa kartavyāni| dvādaśagṛhītena jayāñjuhuyāditi laugākṣiḥ| yathādhītaṃ mantramanudrutya ṛgantena svāhākāreṇa dvādaśaprakṣepā apīti kecit| anye tu dvādaśāvadānagṛhītājyasya sarvamantrānudravaṇe sarvānte svāhākāreṇaika eva prakṣepa ityanutiṣṭhanti, pratimantraṃ tu dvādaśāvadānānyuddharanti| abhyātānāṃ home tu caturgṛhītaṃ juhoti| tatra 'bṛhaspatipurohitāḥ', 'devahūtyām' iti āghātagrahaṇam| rāṣṭrabhṛtastu dvādaśagṛhītena trayodaśa homāḥ| ṛtāṣāḍiti dvādaśabhirvraḍantairhutvā 'sa no bhuvanasya pate' iti rathamukhe'dhyadhyakṣiṃ dhriyamāṇasyeti yathoktatā| pākayajñeṣu hyetattrayaṃ yathāvyavasthitaṃ, tatraiva samantrakaṃ vyākhyāsyāmaḥ|
33.14
adhipatiśabdopalakṣitaliṅgādādhipatyānyucyante| tāni sānuṣaṅgānyekaviṃśatiryajūṃṣi|
bhūtānāṃ sthāvarajaṅgamānāmagniradhipatirniyantā sa mā avatu āgacchatu havirgrahītuṃ māṃ rakṣatu ca, tasmai svāhā suhutamastu ca| yamaḥ pṛthivyā niyantā sa māvatu svāhetyanuṣaṅgaḥ| evamanyatra| viṣṇurdiśāmadhipatirvyāpakatvāt| pūṣā pathīnāṃ pathikānām| tvaṣṭā rūpāṇāṃ, tvaṣṭā prajāpatirviśvakarmā, sarūpāṇāṃ sarvākṛtīnāmadhipatiḥ| savitā prasavānāṃ, prasūyanta iti prasavāḥ aṅkurādayaḥ| indro jyeṣṭhānāṃ prāśastyānām| mitraḥ satyānāmiti tathāca śrūyate, 'mitrāya satyapataye' iti| varuṇo dharmaṇāṃ dharmāṃṇo dhartārasteṣāṃ varuṇo'dhipatiḥ, 'varuṇo'si dhṛtavrato varuṇastvottubhrātu' iti darśanāt, dhartṛṇāṃ pṛthivyādīnāṃ sarveṣāṃ varuṇo dharteti vaiśeṣikādibhirapyuktam| rudraḥ paśūnāṃ, sa hya'bhyarthyate, 'ahameva paśūnāmīśe' iti| bṛhaspatirbrahmaṇāṃ vedānāmdhipatiḥ| brāhmaṇo vācāṃ, sa eva hi daivīnāṃ mānuṣīṇāṃ ca vācāmupadeṣṭā, 'tasmādbrāhmaṇa ubhe vācau vadati daivīṃ ca mānuṣīṃ ca' iti śruteḥ| somaścandro grāmyāraṇyānāmoṣadhīnāṃ phalapākāntānāmadhipatiḥ| sravatyānāṃ phalapākāntānāmadhipatiḥ| sravatyānāṃ nadīnāṃ samudro'ntarikṣākhyo'dhipatiḥ, apāmāśrayaṇīyaṃ hyantarikṣaṃ sūkṣmāṇāmanyathāvaśyāyaḥ katham| sāmrājyamaiśvaryaṃ, teṣāmannaṃ, pṛthivyāḥ sauro raso'dhipatiḥ| maruto gaṇānāṃ, sarveṣāmevāgryādigaṇānāṃ maruto'dhipatayo vyākhyātāḥ| avarebhyaḥ nikaṭebhyaḥ pitṛpitāmahādibhyo ye pare sargasamudbhavā hiraṇyagarbhamanuprabhṛtayaḥ pitaraḥ, te naḥ pāntu pālayantu ceti prakṛtamapekṣaṇīyamavateḥ prakṛtasya gatyarthatvāt| kvāvantu| asmin brahmaṇi, eteṣu brāhmaṇeṣu ṛtvikṣu dakṣiṇayā svīkṛteṣu, asmin vivāhākhye karmaṇi, asmin kṣetre pālane, asyāṃ cāśiṣi ṛtvigbhirādhīyamānāyāṃ dampatyoḥ phalabhṛtāyāṃ, yadyapi ṛtvigviśeṣā māmavanvityuccārayanti, tathāpi karmaṇo dakṣiṇayā tadīyasya parikrītatvādyajamānasyaiva phalam, purodhāyāṃ paurohityakarmaṇi, devahūtyāṃ devānāṃ hūtirāhvānaṃ havirdānāya yatra, sā devahūtirvivāhabhūmiriha|
33.15
'ākūtyai vā' ityādibhirmantrairājyaṃ hutvā hutvā kanyāyā mūrdhni sampātān hutājyaśeṣabindūn mūrdhnnyavanayet srāvayet| tvetyantairiti svāhākārāntatāṃ nivartayatīti kecit| anye tvāhuḥ tvāntānāmeva pāṭhāt svāntatvāvyabhicārāt anyāntatvamapyastīti svāhākārāntatādyotanāya tvāntagrahaṇamiti| hiraṇyagarbha ityādinā sakalenānuvākeneka
ākavanamākūtirabhiprāyaḥ, abhipretasiddhaye he ājya tvāṃ juhomītyarthaḥ| vyākhyānāṅgaṃ juhotiradhyāhṛyate, na tu mantraikadeśaḥ| adhyāhriyamāṇasya mantraikadeśatve ṛcāmapi sākāṅkṣatvādadhyāhārasahitānāṃ yatirvinaśyet, tataśca gāyatryanuvākyā triṣṭubiti nāvakalpate| tasmādarthavyākhyānāṅgameva adhyāhāro, na mantraikadeśaḥ, ityāhuḥ| kāmāya kāmyamānasiddhaye tvāṃ juhomi| samṛddhiḥ sampat, tadarthaṃ tvāṃ juhomi|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit