Kathakagrihyasutra 63
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 63
- Language
- Sanskrit
63.1
āgneyyastriṣṭubhaḥ sarvāḥ| he agne yukto'bhiyuktaḥ sāvadhānaḥ san havyaṃ vaha prāpayānyadevatābhyaḥ, purastāt pūrvasyāṃ diśi yā vyavasthitāstābhyaḥ| mama kimabhihitam| yato yat kiñcit kriyamāṇaṃ mayedaṃ karma, tadagre prathamaṃ tavaiveti viddhi budhyasva, tvanmukhenaivānyadevatābhirupayujyamānatvāt| tvaṃ hi sarvakarmaṇāṃ bhiṣak cikitsakaḥ, viguṇakarmaṇastvatprasādādeva paripūrteḥ| bheṣajasya saṃsāraduḥkhānivṛttihetoryajñasya tvameva goptā bhavasi| tvayaiva ca prasūtā anujñātāḥ santo vayaṃ gāṃ svargaṃ dhenurūpaṃ, tathā puruṣaṃ bhṛtyādikamaśvaṃ ca karmaphalabhūtaṃ sanema prāpsyāmo'nubhaviṣyāmaḥ|
63.2
he agne hṛdā'ntarātmanā manasā ca satyasaṅkalpena mānasena pūtaṃ pavitraṃ havyaṃ juṣasva| he jātavedaḥ upajātaprajñāna viśvāni sarvāṇi vayunāni parābhiprāyaprakāśakāni jñānāni jānan antarātmavivartavaiśvānararūpeṇa| he agne yāni tava sapta āsyāni mukhāni, tebhyo juhomi| atastvamevaṃ jñātvā juṣasva| saptāsyāni, bāhyāni buddhīndriyāṇi mano buddhiśca| asyati kṣipati hyetairviṣayeṣu jīvātmano vaiśvānaraḥ| tathāca prāṇaprakaraṇe gītāsūktam - 'teṣāmanyonyabhakṣāṇāṃ sarveṣāmeva dehinām| agnirvaiśvānaro madhye saptadhā nihito'ntarā|| ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvak srotraṃ caiva pañcamam| mano buddhiśca saptaitā jihvā vaiśvānarāciṣaḥ|| ghreyaṃ peyaṃ ca dṛśyaṃ ca spṛśyaṃ śravyaṃ tathaiva ca| mantavyamatha boddhavyaṃ tāḥ sapta samidhaḥ smṛtāḥ||' iti| āsyānāṃ bhakṣaṇīyā ityarthaḥ|
63.3
jāte jāte vidyate jātavedāḥ paramātmāntaryāmī vaiśvānararūpaḥ, tasya sambodhanaṃ he jātavedaḥ yāvanto devā dyotamānāścakṣurādayastvayi sthitāḥ sapta tiryañcastiraśrīnāñcanāḥ viṣayān prati kuṭilagatayaḥ, ata eva puruṣasya parāparapuruṣārthaphalaṃ karma ghnanti nāśayanti kartumeva na dadati, kṛtamapi vā pratibadhnanti tīvrapāpavartanāt, tebhyastadadhiṣṭhātṛdevatābhyo raviprabhṛtibhya etadbhāgadheyaṃ juhomi| te cānena tṛptāḥ prītāḥ santo mama kāmaṃ kāmyamānaṃ parāparapuruṣārthaṃ tarpayantu sāhāyyamānukūlyaṃ tatrācarantu|
63.4
agnau āhavanīye'gnirnirmanthyaḥ praviṣṭaḥ san carati havīṃṣi bhakṣayati| ṛṣīṇāmṛtvijāṃ putro janyastairnirmanthanāraṇibhyāmutpāditatvāt| eṣo'dhirājaḥ, ādhikyena rājamānaḥ| so'gnirno'smākaṃ sūnurjinyaḥ sayujā sahayogenāhavanīye praviṣṭatvena ayujā ca svarūpapṛthaktvena vartamāno devānāṃ bhāgadheyaṃ yajñaṃ mā rīriṣat mā hiṃsīt| nirmantyo gṛhyāgnirāhavanīyakuṇḍasādṛśyāt tatra praviṣṭa upacaryate, vaivāhane tvātyantika upacāraḥ| yadvā antarātmā brahmāntaryāmī jāṭharamagniṃ praviṣṭaḥ svayamagnivaiśvānaraścarati paśyati ṛṣīṇāmavabodhadhanānāmindriyāṇāṃ putraḥ pātraṃ tadadhiṣṭhāna eva teṣāṃ svakāryakaraṇāt, adhirājaḥ adhiṣṭhātṛtvena rājamānaḥ svaprakāśaḥ, eṣa iti pratyātmaṃ pratyakṣanirdeśaḥ| sarvo hi svayaṃ cetayate parameśvaraparatantro'hamiti| yata uktam- 'ajño janturanīśo'yam ..................' iti| sa no'smākaṃ sūnuḥ savitā (sahacaritā) anujñātā vā, sayujā sahayogena, ayujā ca pṛthagbhāvena vartamāno jāṭharo'gnirdevatābhāgaṃ mā rīriṣat mā gāt, kiṃ tarhi paramātmagāminyaḥ sarvā āhutayaḥ sampadyantām| riṣiriha gatyarthaḥ| athavā paramātmaiva bhāgadheyaṃ vibhāgamavidyāparikalpitaṃ devānām indriyāṇāṃ sambandhi mā gāt, kiṃ tarhi svarūpe vimale viśrāmyatviti prakṛtaphalaśaṃsanam|
63.5
he prajāpate paramātman nahi tvadanya etāni jātāni tvatto vivṛttāni pariṇatāni vā hiraṇyagarbhādīni kīṭaparyantāni viśvāni sarvāṇi bhūtāni paribabhūva paribhavati vyāpnoti, atastvāmevābhyarthayāmahe - tvamevāvidyājālaṃ saṃhṛtya mocayasi yājñikān| ato yatkāmayamānāstava homaṃ kurmastadasmākaṃ sampadyatām| vayaṃ tvadarthayāgasampattaye rayīṇāṃ dhanānāṃ patayaḥ syāma| svāhākāranirdeśeṣva'rthalupto vaṣaṭkāraḥ| yājyā(jya)bhāvācca vaṣaṭkāralopaḥ| yājyabhāvo'pi devatāmātranirdeśāt caturthyantena svanāmamātranirdeśena vā devatāpratīteḥ| nahi tadgatvaṃ vinā viśeṣeṇa devatā pratīyate, vārtraghnāvājyabhāgāvityādiviva|
63.7
āyuṣaḥ prāṇamiti ekādaśa nābherbhauvanasya vaikhānasānāṃ vā ārṣam| āyuṣo jīvanasya prāṇaṃ sambaddhaṃ kuru| prāṇādityādipañcamī ṣaṣṭhyarthe| sarvatra ca yojanā tulyā| dyuśabdena svargasyābhihitatvāt svaḥśabdena brahmaloka uktaḥ| antararātmanaścaite preṣyāḥ| ābhirāhutibhiranayā prāṇāgnikriyā brahmaprāptiḥ, mā punaratra nimagno bhūḥ yena̱ karmaṇā icchettatra jayāñjuhuyāditīhāpi viniyogaḥ| te ca trayodaśa, tānmantrān vyākhyāsyāmaḥ|
63.8
trayodaśa jayāḥ| abhyātānahomaścaturdaśa jayāśca, abhyatānāśca jayābhyātānāḥ, tān juhotītyanuṣaṅgaḥ|
jayānāṃ devānāmārṣam| kvāpi pūrvakalpe ye dvādaśa ādityā babhūvuste tvabhivyaktanityanirmalajñānānandā apavarganagaradvāravartino jātāḥ, tata evātra mantreṣu devatāḥ| etacca brahmāṇḍapurāṇe yathāvadavasthitam| brāhmaṇanigamastvanyathā vyācaṣṭe - so'nusriyate yathāviniyogaṃ tasyopayogādamīṣāṃ sarvagatvena| yajño vā ākūtaṃ, dakṣiṇā ākūtiḥ| ākūtaṃ hi saṅkalpaḥ tatprabhavatvādyajña ākūtam, 'ākūtāya vai prāyo yajñaḥ prayujyate' iti 'yajñaḥ saṅkalpasambhavaḥ' iti| dakṣiṇā ākūtirityupyevameva| prajā vā ādhītaṃ, paśava ādhītiḥ| prajāṃ hi prati sarvasyādhyānaṃ bhavati, paśūṃśca sarvo dhyāyati| sāma vai vijñānam, ṛgvijñātiḥ| ṛksāmayoḥ śabdarūpatvāt, śabdasya ca vijñāpanātvādevamuktam| mano vai cittaṃ vāk cittiḥ| prajāpatirnāma vai brahmā kratuḥ| darśapūrṇamāsau kālaviśeṣau prasiddhau|
prajāpatirjayāninadrāya prāyacchat prādāt| kīdṛśāyendrāya vṛṣṇe sektre, varṣati dadāti kāmāniti vā vṛṣā, tasmai vṛṣṇe| ugraḥ samarthaḥ| kutra viṣaye prāyacchat pṛtanājiṣu senāsaṅgrāmeṣu| sa ca tairjayaiḥ parāḥ pṛtanā jitavānindraḥ| ato vayamapi tebhistairjayairvājamannaṃ jayema prāpnuyāma vājayanto vājamannamicchantaḥ| tena vājena prakrāntena imā viśvāḥ samastāḥ parasenā abhiṣyāma abhibhavema|
abhyātānānāṃ devānāmārṣam| abhyātānā devā indrādaya ābhimukhyena yajñatananāt| he devā bṛhaspatipurohitāḥ bṛhaspatiḥ purohito yeṣāṃ te bṛhaspatipurohitāḥ yūyaṃ devānārmāpa dyotamānānāṃ sāmpratayajñikānāṃ bhaviṣyaddeva(devatā)bhāvānāmanyeṣāṃ ca yajñaprāptyā devarūpāṇāṃ devā uddeśyāḥ karmasu, ato deveṣu sāmpratayajamāneṣu parākramadhvaṃ prakrāntayajñasiddhayai samudyogaṃ kurudhvam| prathamā bhūyiṣṭhā dvitīyeṣu antarikṣastheṣu parākramadhvaṃ, ye prathamāste dvitīyān sahāyān kurudhvamityarthaḥ| evaṃ dvitīyā antarikṣasthāstṛtīyeṣu satsu parākramadhvam| kiṃ bahunā| trirekādaśā yūyam, ata eva trayastriṃśāḥ, sarveṣāmeva yuṣmākamidaṃ karmāhanvārebhe ārabhe| tadbhavatprasādācchakeyam yatkaromi| te yūyaṃ māmavata jinvata ca māṃ trayastriṃśaddevāḥ, ‘jinvatiḥ prīṇanārthaḥ’ asmin brahmaṇi vede viṣayabhūte māmavata| asmin kṣetre vaidike bale, asyāṃ ca vādikyāmāśiṣi sthitamasyāṃ ca purodhāyām, āśīrviśeṣaṇametat, puro'gre dhīyamānāyāmāśiṣi sthitaṃ māmavata yuṣmatpratyakṣaṃ vidhīyamānāyāmityarthaḥ| devahūtyāṃ devāhnāne ca sthitaṃ māmavata|
63.9
atrāpi juhotītyapekṣate| rāṣṭrabhṛtsaṃjñayā prasiddhāstrayodaśāhutayaḥ| tā hi hutā rāṣṭraṃ trilokīlakṣaṇamapi bibhrati dhārayanti puṣṇanti ca, kaivāsambhāvanā parimitābhimatapuruṣārthasiddhau| ‘gandharvāḥ ṣaḍvidhā jñeyā gandharvāṇyastathaiva ca| gandharvā brahmaputrākhyā ṛṣiputryaśca kanyakāḥ||'
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit