Kathakagrihyasutra 99
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 99
- Language
- Sanskrit
99.1
he sajanāsaḥ samānā janāḥ, imā yā gāvastā ahamacchā icchāmi ābhimukhyena icchāmi abhilaṣāmi hṛdā hṛdayena, manasā, ciditi nipātaścārthe, manasā ca mananena| kimartham| indraṃ yaṣṭuṃ sānnāyyena| indrayāgenāpi kimiti cet, indra icchāmi bhavitumiti yojanīyam| nityanaimittikakarmānuṣṭhānena jñānasahakāriṇā mokṣābhidhānaparamātmaṃlayo bhavati| kiñca gāvaḥ somasya prathamasya bhakṣaḥ, gāva iti vyatyayena ṣaṣṭhyarthe prathamā, gavāṃ somasya prathamasyotkṛṣṭasya haviṣaḥ sānnāyyasyābhiṣutarasasya śeṣo bhakṣo bhavatīti somayāgeṣu| ato me mama gāva eva bhagaḥ pradhānaṃ dhanaṃ gāva evendra, indralaye hetutvāt |
kavayaḥ krāntaphāladarśanāḥ sīrāṇi phālāni yuñjanti yūpeṣu niyojayanti| yugā vitanvate pṛthak, yugāni balīvardaskandheṣu nidadhati pṛthak pṛthak| dhīrā deveṣu, vijigīṣuṣu dyotamāneṣu vā madhye buddhimantaḥ| sumnayuḥ, sumnayavaḥ vyatyayenaikavacanaṃ, sumnaṃ sukhamicchanti ātmana iti sumnayavaḥ 'kyācchandasi' iti upratyayaḥ|
athottamā -
śunaḥśepasyārṣam| dvitīyā vyākhyātā sandhyopāsane| he varuṇa uduttamaṃ pāśaṃ vicṛta 'cṛtī-cchedane' vicchindhi, avādhamāni pāśabandhanāni vicṛta| jīvase jīvanāya|
kūpārthamucyate| varatrāṃ balatrāṃ pānīyākarṣaṇārthaṃ ca carmamayīṃ rajjuṃ sandadhātana| nirāhāvaṃ kṛṇotana, nirāhāvaṃ jalanirgamanamārgaṃ kuruta, yato vayamavataṃ avaṭaṃ kūpagataṃ siñcāmahe siñcāmaḥ paripūrayāmaḥ| kīdṛśamavatam| udriṇaṃ ṛṇā jaladhārā udgatajaladhāram, tathā viśvataḥ sarvataḥ adastamanupahiṃsitaṃ, akṣitaṃ akṣīṇam| kūpakhānakādaya evamucyante| ghaṭāraghaṭṭādirnirāhāvaḥ, nirāhūyate ādīīyate'nena jalamiti nirāhāvaḥ|
avaṭaṃ kūpaṃ siñce siñcāmi pūrayāmi| kīdṛśam| hiraṇyakośaṃ suvarṇakośavat ujjvalaṃ, suvaratraṃ śobhanarajjuṃ, suṣecanamārāmaṃ pipāsitahṛdayādeḥ, udriṇaṃ ūrdhvapravṛttajaladhāraṃ, akṣitamanupakṣīṇamanavaratopayujyamānajalamapi|
vyākhyāteyam|
he vanaspate agne, tvamṛtasya yajñasya havīṃṣi vakṣi prāpayasi devebhyo devārthaṃ, pradakṣiṇedraśanayā niyūya, pradakṣiṇa iditi pādapūraṇārthaḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā raśanayā rajvā niyūya sammiśrīkṛtya rajvā prāpayasītyarthaḥ| pathibhirmārgaiḥ| kīdṛśaiḥ| rajiṣṭhai rajoyuktaiḥ| he hiraṇyaparṇa suvarṇapatra pradivaste arthaṃ pratidivasaṃ te tava prayojanaṃ bhavati nityeṣu karmasu pratidinaṃ haviṣo vahanāt, athavā pradivaḥ prakṛṣṭāyāṃ divi svargasthitebhyo devebhyastava prayojanam| vanaspateradhiṣṭhātrī devatā agniratra sambodhyate|
vīḍuśabdaḥ saṃstambhanāmasu paṭhyate| vīḍūni parasparasaṃstambhanasamarthāni aṅgāni yasya sa vīḍvaṅgaḥ| he vanaspate ratha tvaṃ sakhā hi asmākaṃ, tathā prataraṇaḥ prakarṣeṇa tārayati adhvānamiti prataraṇaḥ, śobhanā bhaṭāḥ sārathyādayo yasya sa suvīraḥ, gobhiḥ gocarmabhiḥ sannaddhaḥ baddho'si | tvaṃ vīḍayasva avastabhnīhi dhāraya sārathyādīn dṛḍhāvayava saṃśleṣadvāreṇetyarthaḥ| āṃsthātā te jayatu jetvāni tathā adhiṣṭhātā svāmī jetvāni jetavyāni jayatu|
dhanvanā 'ūdhaso'naṅ' 'dhanuṣaśca' dhanuṣā gavādīn paśūn jayema| ajiṃ saṃgrāmaṃ ca dhanuṣā jayema| tathā dhanvanā tīvrā uddhatāḥ samado'tyantaṃ madavatīḥ śatrusenāśca jayema| kiñca idaṃ dhanuḥ śatroḥ śātāyituḥ kāmaṃ kāmyamānamabhilaṣitamakhilamapakṛṇotu apasārayatu vināśayatu| tathā dhanuṣā sarvadigvāsinaḥ prakṛṣṭān yoddhṝn jayema|
iyaṃ jyā guṇaḥ karṇaṃ karṇāntaṃ āganīganti ākṛṣṭā satī atiśayena āgacchati | vitatādhidhanvan, dhanuṣi vitatā vistāritā, pārayantī śaknuvatī samare saṃgrāme | kiñca ākṛṣyamāṇā śiṅkte avyaktaṃ śabdaṃ karoti vakṣyantīva vivakṣuriva karṇamāganīganti, iditi pādapūraṇārthaḥ| kiñca pariṣasvaṃjānā samāśliṣyantī | keva| yoṣeva sundarī, sāpi paririraṃsurevaṃ bhavati |
ete vyākhyāte|
99.2
arvatītyarvā aśvaḥ| sa tā gā na aśnute na vyāpnoti| kīdṛśaḥ reṇukakāṭaḥ pārthivasya rajasa udbhedakaḥ| saṃskārairnivāritamalān dvijātīn tṛṇāti hinastīti saṃskṛtatraḥ, taṃ pāpiṣṭhaṃ tā gāvo nābhyupayanti tasya samīpamābhimukhye nāgacchantītyarthaḥ| kiṃ tarhi| ūrūṇi mahāprabhāvāṇi karmāṇi gacchati anutiṣṭhati, ūrūpi vedādīni vā gāyati yaḥ sa urugāyo mahāprabhāvo dhārmikastasya yajvanaḥ abhayasya adharmabhayarahitasya gṛhe anu vicaranti krīḍanti tā gāvaḥ| martasya martyasya| urugāyamiti abhayamiti ṣaṣṭhyarthe dvitīye|
sīrā yuñjantīti tisraḥ| aditirnirṛtyorārṣam| tatra prathamottamābhyāṃ yunaktītyuktam| prathamā gāyatrī tāvat -
99.3
dvipadā| triṣṭup| pūṣā yūpaṃ yunaktu dāntaskandhe nidadhātu| savitā yunaktviti samānam| ekasya savitṛśabdasya sakalakṛṣiphalaprasavakriyāṇāṃ kartā vācya ityapaunaruktyam|
madhyamayā phālaṃ yunaktītyuktam| sā vyākhyāyate -
triṣṭup| sīrāṇi phālāni yunakta yūpeṣu yojayata| vi yugā tanota, yugyāni vitanuta, agamyāsa yugyāṇi visārayatetyarthaḥ| kṛto yoniḥ, halabalīvardādikṛto yonirasti| ata iha kṣetreṣu bījaṃ vapata| girā ca śruṣṭiḥ sa bharā asannaḥ, naḥ asmākaṃ śruṣṭiḥ kīrtirasadastu karṣaṇāt| yajñādidvāreṇa śrūyate yā śravaṇakriyepsitatamā sā śruṣṭiḥ| kayā| girā vācā śrutismṛtirūpayā| kīdṛśī śruṣṭiḥ| sabharā, bhara iti tejonāmasu paṭhyate, harati sādhumanāṃsi tamāṃsi veti bharaḥ, ‘hagrahorbhaśchandasi’ iti hasya bhatvam, sabharā satejaskā ityarthaḥ| nedīya itsṛṇyaḥ pakvameyāt, iditi pādapūraṇe, atiśayena nikaṭamacireṇaiva kālena pakvaṃ sat annamasmākaṃ ā ityāt āgacchatu| sṛṇyaḥ, sṛṇyā ivākṛṣṭo hastī, sṛṇiraṅkuśaḥ|
śunaḥ vāyuḥ, sīraḥ ādityaḥ| he śunāsīrau idaṃ bījamavataṃ, havyajuṣṭiṃ juṣāṇā, havirjoṣaṃ juṣamāṇau haviḥ sevamānau, dvivacanasya ‘supāṃ suluk’ ityākāraḥ| kiñca yuṣmatprasādāt kīnāśāḥ karṣakāḥ śunaṃ sukhaṃ kṛtvā bhūmiṃ vitudantu vyathayantu pāṭayantu| tathā suphālāḥ susaṃyuktaphālāḥ santaḥ etairvāhairbalīvardaiḥ abhiyantu abhigacchantu prāpnuvantu phalasamṛddhim|
paṅktiḥ| it ut, etau nipātau pādapūraṇārthau| lāṅgalaṃ phālaṃ vapati bījam| tadetāvanna tāvat vaktavyaṃ dhānyādikamevotpādayati, kiṃ tarhi, gavāśvayāgādikaṃ sarvaṃ sasyavrīhyādidvāreṇa| bahulādannāt sarvaṃ hi udbhavati vikrayādimukhena| ata ucyate lāṅgalaṃ gāṃ vapati aviṃ ca vapati rathavāhanaṃ ca turagādikam| kīdṛśam| prasthāvat savegagamanam| prakṛṣṭaṃ ca havyaṃ vapati yajñasādhanaṃ pīvarīṃ taruṇaṃ yuvatiṃ ca liṅgavyatyayena tantreṇa| pavīravaṃ paviścakranemiḥ, paveriva ravo yasya tat pavīravaṃ tathāhi ratho gacchana śabdaviśeṣaṃ karoti tathā phālaṃ dharaṇiṃ pāṭayata| suśevaṃ, śevaḥ sukhaṃ sasukham| somapiccharu śaru phālamūrdhā athavā ye bhūmigatāḥ pracchannā dānavādayaḥ somaṃ pibanti apahṛtya tān bhūmividāraṇavyājena śṛṇāti hinastīti somapiccharuphālam|
sītā bhūmidevatā ghṛtena madhunā madhurarasena samajyatāṃ santṛpyatām| tvamapi ca santarpitā satī he sīte asmān payasā kṣīreṇa saha abhyāvavṛtsva ābhimukhyena
āvartasva punaḥ punaḥ sāmmukhyaṃ bhajasva| kiṃ kurvatī| ūrjo'nnasya bhāgaṃ vibhajanaṃ devabrāhmaṇādyārthaṃ madhumat madhurarasayuktaṃ pinvamānā paripoṣayantī| kīdṛśaṃ bhāgam| viśvairdevairdyotanai raśmibhiranumataṃ sammataṃ marudbhirvāyubhiśca| dharaṇisamīraraṇavikiraṇasaṃghaṭṭanaghaṭitaṃ hi sakalamantram|
dvipadā jagatī| he aghnyāḥ ahantavyā vimucyadhvamasmadupakāreṇa paraloke devayānā devaśarīrā bhūyāsta| vayamapi yuṣmatprasādāhitāgnādinā satkarmāṇi kṛtvā tamasaḥ avidyāyāḥ param aganma gamiṣyāmaḥ, gatvā ca tamasaḥ paraṃ jyotirapāma paraṃ brahma prāpsyāmaḥ|
vyākhyāteyam|| dvitīyā tu -
indro no'smākaṃ mahaścit mahata enasaḥ pāpāt trātā gopāyitā| sa hi ugraḥ pracaṇḍo jajñe jātaḥ vīryāya ripuvadhāya| svadhāvān svadhāyā annasya yajñe bhoktā utpādayitā vṛṣṭyādidvāreṇa| narebhyo hitaḥ| apaścakriḥ, apa iti karmanāma, karoti cakriḥ, karma karoti| yat kariṣyat, yaccikīrṣitam| jagmiryuvā nṛṣadanaṃ, naraḥ sīdanti asmin nṛṣadanaṃ yajñaḥ, gacchatīti jagmiryajñasya gantā, yuvā nityataruṇaḥ samarthaḥ yauti miśrayati cātmajīvātmānau jñānakarmasamuccayayuktyeti yuvā| avobhiravanaiḥ rakṣaṇaprakāraistrāteti sambandhaḥ|