Pramāṇa · Search · About · API

Kathakagrihyasutra 99.3

Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 99.3

Language
Sanskrit

99.3

dvipadā| triṣṭup| pūṣā yūpaṃ yunaktu dāntaskandhe nidadhātu| savitā yunaktviti samānam| ekasya savitṛśabdasya sakalakṛṣiphalaprasavakriyāṇāṃ kartā vācya ityapaunaruktyam|
madhyamayā phālaṃ yunaktītyuktam| sā vyākhyāyate -
triṣṭup| sīrāṇi phālāni yunakta yūpeṣu yojayata| vi yugā tanota, yugyāni vitanuta, agamyāsa yugyāṇi visārayatetyarthaḥ| kṛto yoniḥ, halabalīvardādikṛto yonirasti| ata iha kṣetreṣu bījaṃ vapata| girā ca śruṣṭiḥ sa bharā asannaḥ, naḥ asmākaṃ śruṣṭiḥ kīrtirasadastu karṣaṇāt| yajñādidvāreṇa śrūyate yā śravaṇakriyepsitatamā sā śruṣṭiḥ| kayā| girā vācā śrutismṛtirūpayā| kīdṛśī śruṣṭiḥ| sabharā, bhara iti tejonāmasu paṭhyate, harati sādhumanāṃsi tamāṃsi veti bharaḥ, ‘hagrahorbhaśchandasi’ iti hasya bhatvam, sabharā satejaskā ityarthaḥ| nedīya itsṛṇyaḥ pakvameyāt, iditi pādapūraṇe, atiśayena nikaṭamacireṇaiva kālena pakvaṃ sat annamasmākaṃ ā ityāt āgacchatu| sṛṇyaḥ, sṛṇyā ivākṛṣṭo hastī, sṛṇiraṅkuśaḥ|
śunaḥ vāyuḥ, sīraḥ ādityaḥ| he śunāsīrau idaṃ bījamavataṃ, havyajuṣṭiṃ juṣāṇā, havirjoṣaṃ juṣamāṇau haviḥ sevamānau, dvivacanasya ‘supāṃ suluk’ ityākāraḥ| kiñca yuṣmatprasādāt kīnāśāḥ karṣakāḥ śunaṃ sukhaṃ kṛtvā bhūmiṃ vitudantu vyathayantu pāṭayantu| tathā suphālāḥ susaṃyuktaphālāḥ santaḥ etairvāhairbalīvardaiḥ abhiyantu abhigacchantu prāpnuvantu phalasamṛddhim|
paṅktiḥ| it ut, etau nipātau pādapūraṇārthau| lāṅgalaṃ phālaṃ vapati bījam| tadetāvanna tāvat vaktavyaṃ dhānyādikamevotpādayati, kiṃ tarhi, gavāśvayāgādikaṃ sarvaṃ sasyavrīhyādidvāreṇa| bahulādannāt sarvaṃ hi udbhavati vikrayādimukhena| ata ucyate lāṅgalaṃ gāṃ vapati aviṃ ca vapati rathavāhanaṃ ca turagādikam| kīdṛśam| prasthāvat savegagamanam| prakṛṣṭaṃ ca havyaṃ vapati yajñasādhanaṃ pīvarīṃ taruṇaṃ yuvatiṃ ca liṅgavyatyayena tantreṇa| pavīravaṃ paviścakranemiḥ, paveriva ravo yasya tat pavīravaṃ tathāhi ratho gacchana śabdaviśeṣaṃ karoti tathā phālaṃ dharaṇiṃ pāṭayata| suśevaṃ, śevaḥ sukhaṃ sasukham| somapiccharu śaru phālamūrdhā athavā ye bhūmigatāḥ pracchannā dānavādayaḥ somaṃ pibanti apahṛtya tān bhūmividāraṇavyājena śṛṇāti hinastīti somapiccharuphālam|
sītā bhūmidevatā ghṛtena madhunā madhurarasena samajyatāṃ santṛpyatām| tvamapi ca santarpitā satī he sīte asmān payasā kṣīreṇa saha abhyāvavṛtsva ābhimukhyena
āvartasva punaḥ punaḥ sāmmukhyaṃ bhajasva| kiṃ kurvatī| ūrjo'nnasya bhāgaṃ vibhajanaṃ devabrāhmaṇādyārthaṃ madhumat madhurarasayuktaṃ pinvamānā paripoṣayantī| kīdṛśaṃ bhāgam| viśvairdevairdyotanai raśmibhiranumataṃ sammataṃ marudbhirvāyubhiśca| dharaṇisamīraraṇavikiraṇasaṃghaṭṭanaghaṭitaṃ hi sakalamantram|
dvipadā jagatī| he aghnyāḥ ahantavyā vimucyadhvamasmadupakāreṇa paraloke devayānā devaśarīrā bhūyāsta| vayamapi yuṣmatprasādāhitāgnādinā satkarmāṇi kṛtvā tamasaḥ avidyāyāḥ param aganma gamiṣyāmaḥ, gatvā ca tamasaḥ paraṃ jyotirapāma paraṃ brahma prāpsyāmaḥ|
vyākhyāteyam|| dvitīyā tu -
indro no'smākaṃ mahaścit mahata enasaḥ pāpāt trātā gopāyitā| sa hi ugraḥ pracaṇḍo jajñe jātaḥ vīryāya ripuvadhāya| svadhāvān svadhāyā annasya yajñe bhoktā utpādayitā vṛṣṭyādidvāreṇa| narebhyo hitaḥ| apaścakriḥ, apa iti karmanāma, karoti cakriḥ, karma karoti| yat kariṣyat, yaccikīrṣitam| jagmiryuvā nṛṣadanaṃ, naraḥ sīdanti asmin nṛṣadanaṃ yajñaḥ, gacchatīti jagmiryajñasya gantā, yuvā nityataruṇaḥ samarthaḥ yauti miśrayati cātmajīvātmānau jñānakarmasamuccayayuktyeti yuvā| avobhiravanaiḥ rakṣaṇaprakāraistrāteti sambandhaḥ|