Kathakagrihyasutra 99.1
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 99.1
- Language
- Sanskrit
99.1
he sajanāsaḥ samānā janāḥ, imā yā gāvastā ahamacchā icchāmi ābhimukhyena icchāmi abhilaṣāmi hṛdā hṛdayena, manasā, ciditi nipātaścārthe, manasā ca mananena| kimartham| indraṃ yaṣṭuṃ sānnāyyena| indrayāgenāpi kimiti cet, indra icchāmi bhavitumiti yojanīyam| nityanaimittikakarmānuṣṭhānena jñānasahakāriṇā mokṣābhidhānaparamātmaṃlayo bhavati| kiñca gāvaḥ somasya prathamasya bhakṣaḥ, gāva iti vyatyayena ṣaṣṭhyarthe prathamā, gavāṃ somasya prathamasyotkṛṣṭasya haviṣaḥ sānnāyyasyābhiṣutarasasya śeṣo bhakṣo bhavatīti somayāgeṣu| ato me mama gāva eva bhagaḥ pradhānaṃ dhanaṃ gāva evendra, indralaye hetutvāt |
kavayaḥ krāntaphāladarśanāḥ sīrāṇi phālāni yuñjanti yūpeṣu niyojayanti| yugā vitanvate pṛthak, yugāni balīvardaskandheṣu nidadhati pṛthak pṛthak| dhīrā deveṣu, vijigīṣuṣu dyotamāneṣu vā madhye buddhimantaḥ| sumnayuḥ, sumnayavaḥ vyatyayenaikavacanaṃ, sumnaṃ sukhamicchanti ātmana iti sumnayavaḥ 'kyācchandasi' iti upratyayaḥ|
athottamā -
śunaḥśepasyārṣam| dvitīyā vyākhyātā sandhyopāsane| he varuṇa uduttamaṃ pāśaṃ vicṛta 'cṛtī-cchedane' vicchindhi, avādhamāni pāśabandhanāni vicṛta| jīvase jīvanāya|
kūpārthamucyate| varatrāṃ balatrāṃ pānīyākarṣaṇārthaṃ ca carmamayīṃ rajjuṃ sandadhātana| nirāhāvaṃ kṛṇotana, nirāhāvaṃ jalanirgamanamārgaṃ kuruta, yato vayamavataṃ avaṭaṃ kūpagataṃ siñcāmahe siñcāmaḥ paripūrayāmaḥ| kīdṛśamavatam| udriṇaṃ ṛṇā jaladhārā udgatajaladhāram, tathā viśvataḥ sarvataḥ adastamanupahiṃsitaṃ, akṣitaṃ akṣīṇam| kūpakhānakādaya evamucyante| ghaṭāraghaṭṭādirnirāhāvaḥ, nirāhūyate ādīīyate'nena jalamiti nirāhāvaḥ|
avaṭaṃ kūpaṃ siñce siñcāmi pūrayāmi| kīdṛśam| hiraṇyakośaṃ suvarṇakośavat ujjvalaṃ, suvaratraṃ śobhanarajjuṃ, suṣecanamārāmaṃ pipāsitahṛdayādeḥ, udriṇaṃ ūrdhvapravṛttajaladhāraṃ, akṣitamanupakṣīṇamanavaratopayujyamānajalamapi|
vyākhyāteyam|
he vanaspate agne, tvamṛtasya yajñasya havīṃṣi vakṣi prāpayasi devebhyo devārthaṃ, pradakṣiṇedraśanayā niyūya, pradakṣiṇa iditi pādapūraṇārthaḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā raśanayā rajvā niyūya sammiśrīkṛtya rajvā prāpayasītyarthaḥ| pathibhirmārgaiḥ| kīdṛśaiḥ| rajiṣṭhai rajoyuktaiḥ| he hiraṇyaparṇa suvarṇapatra pradivaste arthaṃ pratidivasaṃ te tava prayojanaṃ bhavati nityeṣu karmasu pratidinaṃ haviṣo vahanāt, athavā pradivaḥ prakṛṣṭāyāṃ divi svargasthitebhyo devebhyastava prayojanam| vanaspateradhiṣṭhātrī devatā agniratra sambodhyate|
vīḍuśabdaḥ saṃstambhanāmasu paṭhyate| vīḍūni parasparasaṃstambhanasamarthāni aṅgāni yasya sa vīḍvaṅgaḥ| he vanaspate ratha tvaṃ sakhā hi asmākaṃ, tathā prataraṇaḥ prakarṣeṇa tārayati adhvānamiti prataraṇaḥ, śobhanā bhaṭāḥ sārathyādayo yasya sa suvīraḥ, gobhiḥ gocarmabhiḥ sannaddhaḥ baddho'si | tvaṃ vīḍayasva avastabhnīhi dhāraya sārathyādīn dṛḍhāvayava saṃśleṣadvāreṇetyarthaḥ| āṃsthātā te jayatu jetvāni tathā adhiṣṭhātā svāmī jetvāni jetavyāni jayatu|
dhanvanā 'ūdhaso'naṅ' 'dhanuṣaśca' dhanuṣā gavādīn paśūn jayema| ajiṃ saṃgrāmaṃ ca dhanuṣā jayema| tathā dhanvanā tīvrā uddhatāḥ samado'tyantaṃ madavatīḥ śatrusenāśca jayema| kiñca idaṃ dhanuḥ śatroḥ śātāyituḥ kāmaṃ kāmyamānamabhilaṣitamakhilamapakṛṇotu apasārayatu vināśayatu| tathā dhanuṣā sarvadigvāsinaḥ prakṛṣṭān yoddhṝn jayema|
iyaṃ jyā guṇaḥ karṇaṃ karṇāntaṃ āganīganti ākṛṣṭā satī atiśayena āgacchati | vitatādhidhanvan, dhanuṣi vitatā vistāritā, pārayantī śaknuvatī samare saṃgrāme | kiñca ākṛṣyamāṇā śiṅkte avyaktaṃ śabdaṃ karoti vakṣyantīva vivakṣuriva karṇamāganīganti, iditi pādapūraṇārthaḥ| kiñca pariṣasvaṃjānā samāśliṣyantī | keva| yoṣeva sundarī, sāpi paririraṃsurevaṃ bhavati |
ete vyākhyāte|