Pramāṇa · Search · About · API

Paraskaragrihyasutra 23

Pāraskaragṛhyasūtrabhāṣya (Harihara) 23

Language
Sanskrit

Contents

23.1

śucau deśe śuciḥ sūtraṃ saṃgatāṃgulimūlake | āveṣṭya ṣaṇṇavatyā tantriguṇīkṛtya yatnataḥ |

23.2

abliṃgakaistribhiḥ samyak prakṣālyordhvavṛtaṃ ca tat | apradakṣiṇāvṛttaṃ sāvitryā triguṇīkṛtam |

23.3

adhaḥpradakṣiṇāvṛttaṃ samaṃ syānnavasūtrakam | trirāveṣṭya dṛḍhaṃ baddhvā haribrahmeśvarānnaman |

23.4.1

(atra samidādhānam) atra sāvitrīpradānottarakāle samidhām ādhānaṃ prakṣepaḥ brahmacāriṇo bhavati | atrāgnāviti bhāṣyakāraḥ atrāvasarasya pāṭhādeva siddheḥ (pāṇinā'gniṃ parisamūhati) pāṇinā dakṣiṇahastena agniṃ prakṛtahomādhikaraṇaṃ parisamūhati saṃdhukṣayati īṃdhanaprakṣepeṇa vakṣyamāṇaiḥ paṃcabhirmaṃtraiḥ | yathā (agne suśravaḥ suśravasammā kuru, yathā tvamagne suśravaḥ suśravā asi, evaṃ mā m̐ suśravaḥ sauśravasaṃ kuru, yathā tvamagne devānāṃ yajñasya nidhipā asi, evamahaṃ manuṣyāṇāṃ vedasya nidhipo bhūyāsam ) kecitparisamūhane trīnmaṃtrānmamyaṃte tadyathā | agne suśrava ityārabhya suśravasaṃ mā kuru ityekaṃ, yathā tvamagne ityārabhya sauśravasaṃ kuru ityevaṃ dvitīyam, yathā tvamagne devānāmityādi bhūyāsamityaṃtaṃ tṛtīyamiti | ( pradakṣiṇamagniṃ paryukṣya shift+otthāya samidhamādhātyagnaye samidhamiti ) tataḥ pradakṣiṇaṃ yathā bhavati tathā agniṃ paryukṣya dakṣiṇahastagṛhītenodakena pariṣicya utthāya ūrdhvībhūya prāṅmukhastiṣṭhan samidhaṃ samidhyate dīpyate agniranayeti samit tāṃ samidham ādadhāti prakṣipati | samillakṣaṇaṃ chaṃdogapariśiṣṭe-“ nāṃguṣṭhādadhikā kāryā samitsthūlatayā kvacit | na viyuktā tvacā caiva na sakīṭā na pāṭitā || prādeśānnādhikā nyūnā na tathā syādviśākhikā | na saparṇā ca nirvīryā na homeṣu vijānatā || ” brahmapurāṇe-“ pālāśaśvatthanyagrodhaplakṣavaiṃkaṃkatodbhavāḥ | aśvatthoduṃbarau bilvaścaṃdanaḥ saralastathā || śālaśca devadāruśca khadiraśceti yājñikāḥ ||” marīciḥ-“viśīrṇā vidalā hrasvā vakrāḥ sasuṣirāḥ kṛśāḥ |

23.4.2

dīrghāḥ sthūlā ghuṇairjuṣṭāḥ karmasiddhivināṃśikāḥ ||” asya pūrvaślokaḥ-“ prāgagrāḥ samidho deyāstāśca kāmyeṣvapāṭitāḥ | kāmyeṣu ca savalkārdrā viparītā jighāṃsataḥ || ” iti | kena maṃtreṇa | agnaye samidhamāhārṣaṃ bṛhate jātavedase yathā tvamagne samidhā samiddhyasa evamahamāyuṣā medhayā varcasā prajayā paśubhirbrahmavarcasena samiṃdhe jīvaputro mamācāryo medhāvyahamasānyanirākariṣṇuryaśasvī tejasvī brahmavarcasyannādo bhūyāsa svāhetyanena maṃtreṇa ( evaṃ dvitīyāṃ tathā tṛtīyāmeṣā ta iti vā samuccayo vā ) evamanenaiva maṃtreṇa dvitīyāṃ samidhamādadhāti tathā tenaiva maṃtreṇa tṛtīyām | maṃtravikalpamāha eṣā te agne samidityādinā ā ca pyāsiṣīmahītyantena vā maṃtreṇa | athavā agnaye samidhamityeṣā ta iti dvayormaṃtrayoḥ samidādhāne samuccayaḥ aikyaṃ tataśca maṃtradvayāṃte samitprakṣepaḥ iti trayo maṃtravikalpāḥ | ( pūrvavatparisamūhanaparyukṣaṇe ) pūrvavat agne suśrava ityādibhiḥ paṃcabhimaṃtraiḥ parisamūhanaṃ 'paryukṣaṇamapi pūrvavatkuryāt | ( pāṇī pratapya mukhaṃ vimṛṣṭe tanūpā agne'si tanvamme pāhyāyurdā agne'syāyumme dehi varcodā agne'si varco me dehi | agne yanme tanvā ūnaṃ tanma āpṛṇa | medhāmme devaḥ savitā medhāṃ devī sarasvatī | medhāmāśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajāviti ) pāṇī hastau pratapya tūṣṇīm agnau tāpayitvā tanūpā agne'sītyādibhiḥ saptabhirmantraiḥ pratimaṃtraṃ pāṇibhyāṃ mukhaṃ vimṛṣṭe lalāṭādi cibukāṃtaṃ proñchati | tatra medhāṃ me devaḥ savitā medhāṃ devī sarasvatī | anayorādadhātvityadhyāhāraḥ | atra śiṣṭācāraprāptāḥ kecitpadārthā likhyaṃte |

23.4.3

tatra ( aṃgānyālabhya japatyaṅgāni ca ma āpyāyaṃtāṃ vāk prāṇaścakṣuḥ śrotraṃ yaśo balamiti ) aṅgāni ca ma ityanena maṃtreṇa śiraḥprabhṛtīni pādāṃtāni aṃgānyālabheta | evaṃ vāk ityanena mukhaṃ prāṇa ityanena nāsike cakṣurityanena cakṣuṣī yugapat | śrotramityanena śravaṇe, yaśo balamityasya pāṭhamātram | (tryāyuṣāṇi karoti bhasmanā lalāṭe grīvāyāṃ dakṣiṇe'ṃse hṛdi ca tryāyuṣamiti pratimaṃtraṃ ) tryāyuṣamityetaiścaturbhirmaṃtrapādaiḥ anāmikāgṛhītena bhasmanā lalāṭagrīvādakṣiṇāṃsahṛdayeṣu pratipādaṃ tryāyuṣāṇi tilakāni kurute | atra tryāyuṣakaraṇaṃ sūtrakārānuktamapi prasiddhatvāt śiṣṭaparaṃparācaritatvāt kriyate | tato brahmacārī saṃdhvāmupāsyāgnikāryaṃ kṛtvā guruṣūpasaṃgrahaṇaṃ vṛddhatareṣvabhivādanaṃ vṛddheṣu namaskāraṃ kuryātparyāyeṇa | atra smṛtyaṃtaroktamabhivādanaṃ likhyate | " tato'bhivādayed vṛddhānasāvahamiti bruvan ” iti yājñavalkyādismṛtipraṇītasyābhivādanasya prayogaḥ yathā-upasaṃgrahaṇaṃ nāma amukagotro'mukāmuketyetāvatpravaraḥ amukaśarmmā'haṃ bho 3 śrīhariharaśarman tvāmabhivādaye ityuktvā karṇau spṛṣṭvā dakṣiṇottarapāṇibhyāṃ dakṣiṇapāṇinā gurordakṣiṇaṃ pādaṃ savyena savyaṃ gṛhītvā śiro'vanamanam | abhivādane pādagrahaṇaṃ nāsti pādasparśanaṃ kāryam | āyuṣmān bhava saumyeti pratyabhivādaḥ | āyuṣmān bhava saumyāmuka 3 iti plutāntamuktvā amukaśarman iti pratyabhivādaḥ kāryaḥ | atra guravo mātā stanyadātrī ca pitṛpitāmahaprapitāmahāḥ mātāmahaścānnadātā bhayatrātā''cāryaścopanetā ca maṃtravidyopadeṣṭā ca teṣāṃ patnyaścopasaṃgrāhyāḥ |

23.4.4

etena samāvṛttena ca bāle samavayaske vā'dhyāpake guruvaccaret | mātulāśca pitṛvyāśca śvaśurāśca yavīyāṃso'pi pratyutthāyābhivādyāḥ | upādhyāyā ṛtvijo jyeṣṭhabhrātaraśca sarveṣāṃ patnyaścaivaṃ mātṛṣvasā pitṛṣvasā savarṇā bhrātṛbhāryā ca nityamabhivādyāḥ | “vi - proṣya tūpasaṃgrāhyā jātisaṃbaṃdhiyoṣitaḥ | viproṣya vipraṃ kuśalaṃ pṛcchennṛpamanāmayam || vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdramārogyameva ca | na vācyo dīkṣito nāmnā yavīyānapi sarvvathā || pūjyaistamabhibhāṣeta bho bhavan karmanāmabhiḥ | parapatnīmasaṃbandhāṃ bhaginī ceti bhāṣayet || " trivarṣapūrvvaḥ śrotriyo'bhivādyaḥ atrivarṣāḥ saṃbaṃdhinaśca svalpenāpi svayonijaḥ anye ca jñānavṛddhāḥ sadācārāścābhivādyāḥ | " udakyāṃ sūtikāṃ nārīṃ bhartṛghnīṃ garbhapātinīm | pāṣaṃḍaṃ patitaṃ vrātyaṃ mahāpātakinaṃ śaṭham || nāstikaṃ kitavaṃ stenaṃ kṛtaghnaṃ nābhivādayet | mattaṃ pramattamunmattaṃ dhāvaṃtamaśuciṃ naram || vamaṃtaṃ jṛṃbhamāṇaṃ ca kurvvataṃ daṃtadhāvanam | abhyaktaṃ śirasi snānaṃ kurvvataṃ nābhivādayet ||” iti śātātapaḥ | bṛhraspatistu “ japayajñajalasthaṃ ca samitpuṣpakuśāṃstilān | udapātrārghyabhaikṣānnaṃ vahaṃtaṃ nābhivādayet || abhivādya dvijaścaitānahorātreṇa śudhyati || " kṣatravaiśyābhivādane viprasyaivaṃ, śūdrābhivādane tu trirātraṃ kāryaṃ “cāṃḍālādiṣu ( rajakādiṣu ) cāṃdraṃ syāditi saṃgrahakṛtasmṛtam " | jamadagniḥ-" devatāpratimāṃ dṛṣṭvā yatiṃ caiva tridaṃḍinam | namaskāraṃ na kuryyāccedupavāsena śudhyati || sarvve vāpi namaskāryāḥ sarvvāvasthāsu sarvvadā | abhivāde namaskāre tathā pratyābhivādane |

23.4.5

āśīrvvācyā namaskāryairyasyastu punarnamet || striyo namasyā vṛddhāśca vayasā patyureva tāḥ || ” iti || iti śrīhariharakṛte pāraskaragṛhyasūtrabhāṣye dvitīyakāṃḍe caturthī kaṃḍikā | yajñopavītaṃ paramamiti maṃtreṇa dhārayet | sūtraṃ salomakaṃ cetsyāttataḥ kṛtvā vilomakam |

23.5

sāvitryā daśakṛtvo'dbhirmaṃtritābhistadukṣayet | vicchinnaṃ vāpyadhoyātaṃ bhuktvā nirmitamutsṛjet |

23.6

stanādūrdhvamadho nābherna dhāryaṃ tatkathaṃcana | brahmacāriṇa ekaṃ syātsnātasya dve bahūni vā |

23.7

tṛtīyamuttarīyaṃ vā vastrābhāve tadiṣyate | brahmasūtre tu savyeṃse sthite yajñopavītitā |

23.8

prācīnāvītitā'savye kaṃṭhasthe tu nivītitā | vastraṃ yajñopavītārthaṃ trivṛtsūtraṃ ca karmasu | kuśamuṃjabalvajaṃ tu rajjvā vā sarvajātiṣu |

23.9.1

” tatastathaiva tūṣṇīṃ māṇavakasya yathoktamajinamuttarīyaṃ kārayati | tathā''cāryo māṇavakāya daṃḍaṃ dadāti | māṇavakaśca yo me daṃḍaḥ parāpatadvaihāyaso'dhi bhūmyāṃ tamahaṃ punarādada āyuṣe brahmaṇe brahmavarcasāyetyanena maṃtreṇa taṃ pratigṛhṇāti | dīkṣāvadvā daṃḍaṃ dadāti pratigṛhṇātyucchrayati ca | athācāryaḥ svakīyamaṃjaliṃ jalena pūrayitvā tena jalenāṃjalisthena māṇavakasyāṃjaliṃ pūrayati āpo hi ṣṭheti tṛcena | tato gururmāṇavakaṃ preṣayati sūryamudīkṣasveti māṇavakaśca preṣitastaccakṣuriti maṃtreṇa sūryamudīkṣate | athācāryo māṇavakasya dakṣiṇāṃsasyopari svaṃ dakṣiṇaṃ hastaṃ nītvā hṛdayamālabhate mama vrate te hṛdayaṃ dadhāmi mama cittamanu cittaṃ te astu | mama vācamekamanā juṣasva bṛhaspatiṣṭvā niyunaktu mahyamiti maṃtreṇa | athācāryo'sya māṇavakasya dakṣiṇaṃ hastaṃ sāṃguṣṭhaṃ gṛhītvā ko nāmā'sītyāha | evaṃ pṛṣṭaḥ kumāraḥ amukaśarmā'haṃ bho 3 iti pratyāha | punarācāryo māṇavakaṃ pṛcchati kasya brahmacāryasīti | bhavata iti māṇavakenocyamāne iṃdrasya brahmacāryasyagnirācāryastavāhamācāryastavāmukaśarmannityācāryaḥ paṭhet | athainaṃ kumāraṃ bhūtebhyaḥ paridadātyācāryaḥ prajāpataye tvā paridadāmi devāya tvā savitre paridadāmi adbhyastvauṣadhībhyaḥ paridadāmi dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā paridadāmi viśvebhyastvā devebhyaḥ paridadāmi sarvebhyastvā bhūtebhyaḥ paridadāmyarityai ityanena maṃtreṇa | atha kumāraḥ agniṃ pradakṣiṇīkṛtya ācāryasyottarata upaviśati |

23.9.2

ācāryaśca brahmopaveśanādiparyukṣaṇāntaṃ kṛtvā āghārādyāḥ sviṣṭakṛdaṃtāścaturdaśājyāhutīrbrahmaṇā'nvārabdho hutvā hutaśeṣaṃ prāśya pūrṇapātraṃ varaṃ vā brahmaṇe dadyāt | athānaṃtaramenaṃ brahmacāriṇaṃ saśāsti | kathaṃ ? brahmacāryasītyācāryo vadati | asānīti brahmacārī | apo'śānetyācāryaḥ | aśnānīti brahmacārī | karma kurvetyācāryaḥ| karavāṇīti brahmacārī | mā divā suṣupthā ityācāryaḥ | na svapānīti brahmacārī | vācaṃ yacchetyācāryaḥ | yacchānīti brahmacārī | samidhamādhehītyācāryaḥ | ādadhānīti brahmacārī | apo'śānetyācāryaḥ | aśnānīti brahmacārī | athāsmai evaṃ śāsitāya brahmacāriṇe ācāryaḥ sāvitrīmanvāha | kīdṛśāya ? uttarato'gneḥ pratyaṅmukhāya upaviṣṭāya pādopasaṃgrahapūrvakamupasannāya ācāryaṃ samīkṣamāṇāya svayamapyācāryeṇa samīkṣitāya | kathamanvāha ? oṃkāravyāhṛtipūrvakaṃ prathamaṃ pacchaḥ ekaikapādaṃ tathā dvitīyamarddharcaśaḥ tathaiva tṛtīyaṃ sarvo svayaṃ ca brahmacāriṇā saha paṭhan | keṣāṃcitpakṣe dakṣiṇato'gnestiṣṭhate āsīnāya vā ācārya uktaprakāreṇa sāvitrīmanvāha | saṃvatsare vā ṣaṇmāse vā caturviṃśatyahe vā dvādaśāhe vā ṣaḍahe vā tryahe vā kāle kṣatriyavaiśyayorbrahmacāriṇoḥ ācāryaḥ sāvitrīṃ brūyāt |

23.9.3

brāhmaṇāya tu sadya eva gāyatrīṃ gāyatrīchaṃdaskāṃ sāvitrīṃ savitṛdaivatyāmṛcaṃ viśvāmitradṛṣṭāṃ sāyamāgnihotrahomānaṃtaramāhavanīyāgnyupasthāne viniyuktāṃ tatsavituriti sarvavedaśākhāmnātāṃ brahmadṛṣṭagāyatrīcchaṃdaskāṃ paramātmadaivatāṃ vedāraṃbhādiviniyuktāṃ sapraṇavāṃ prajāpatidṛṣṭāgnivāyusūryadaivatagāyatryuṣṇiganuṣṭupchaṃdaskāgnyādhānaviniyuktabhūrbhuvaḥsvaritimahāvyāhṛtipūrvikāṃ brāhmaṇāya brahmacāriṇe ācāryo'nubrūyāt | kṣatriyāya triṣṭupchaṃdaskāṃ bṛhaspatidṛṣṭāṃ savitṛdaivatyāṃ deva savitarityādikāṃ vājapeya ājyahome viniyuktām,tathā vaiśyāya prajāpatidṛṣṭāṃ jagatīcchaṃdaskāṃ savitṛdaivatyāṃ rukmapāśapratimocane ukhāsaṃbharaṇe viniyuktāṃ viśvā rūpāṇi pratimuṃca ityetāmṛcaṃ brūyāt | sarveṣāṃ brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ gāyatrīmeva vā gāyatrīchaṃdaskāṃ sāvitrīmuktalakṣaṇāṃ brūyāt | atrāvasare brahmacārī samidādhānaṃ karoti | tatra pūrvaṃ dakṣiṇahastena agne suśravaḥ suśravasaṃ mā kuru, yathā tvamagne suśravaḥ suśravā asi, evaṃ mām̐ suśravaḥ sauśravasaṃ kuru, yathā tvamagne devānāṃ yajñasya nidhipā asi, evamahaṃ manuṣyāṇāṃ vedasya nidhipo bhūyāsamityetaiḥ paṃcabhirmaṃtraiḥ pratimaṃtram iṃdhanaprakṣepeṇāgniṃ saṃdhukṣayati | hastābhyāṃ vā saṃdhukṣaṇaprasiddhirasti |

23.9.4

tato'gniṃ pradakṣiṇaṃ hastena adbhiḥ paryukṣya utthāya tiṣṭhan agnaye samidhamāhārṣaṃ bṛhate jātavedase yathā tvamagne samidhā samidhyasa evamahamāyuṣā medhayā varcasā prajayā paśubhirbrahmavarcasena samindhe jīvaputro mamācāryo medhāvyahamasānyanirākariṣṇuryaśasvī tejasvī brahmavarcasyannādo bhūyāsam̐ svāhetyanena maṃtreṇoktalakṣaṇāmekāṃ samidhamagnāvādhāyānenaiva dvitīyāṃ tathaiva tṛtīyāṃ cādhatte| eṣā te agne samidityādinā vā maṃtreṇa | agnaye samidhamāhārṣamiti eṣā te agne samidityetābhyāṃ samuccitābhyāṃ maṃtrābhyāṃ vā ekaikaśastisraḥ samidha ādadhātiṃ | tata upaviśya pūrvavadagne suśrava ityādibhiragniṃ saṃdhukṣya paryukṣya ca tūṣṇīṃ pāṇiṃ pratapya tanūpā agne'si tanvaṃ me pāhi | āyurdā agne'syāyurme dehi | varcodā agne'si varco me dehi | agne yanme tanvā ūnaṃ tanma āpṛṇa | medhāṃ me devaḥ savitā | medhāṃ devī sarasvatī | medhāmaśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajāviti saptabhirmaṃtraiḥ pratimaṃtraṃ mukhaṃ vimārṣṭi | atra śiṣṭācārapariprāptāḥ kecana padārthāḥ likhyaṃte | tataḥ aṃgāni ca ma āpyāyaṃtāmityanena śiraḥprabhṛti pādāṃtaṃ sarvāṇyaṃgānyālabhate, vākca ma āpyāyatāmiti mukhaṃ prāṇaśca ma āpyāyatāmiti nāsāraṃdhre yugapat, cakṣuśca ma āpyāyatāmiti cakṣuṣī yugapat, śrotraṃ ca ma āpyāyatāmiti dakṣiṇaṃ śrotraṃ, tato'nenaiva maṃtreṇa vāmaṃ, yaśo balaṃ ca ma āpyāyatāmiti maṃtraṃ paṭhet | tato'nāmikayā agnerbhasma gṛhītvā lalāṭe grīvāyāṃ dakṣiṇāṃse hṛdi caturṣu sthāneṣu tryāyuṣaṃ jamadagneḥ kaśyapasya tryāyuṣam |

23.9.5

yaddeveṣu tryāyuṣaṃ tanno astu tryāyuṣamiti caturbhirmaṃtraistryāyuṣāṇi kurute | atra smṛtyaṃtaroktamabhivādanaṃ likhyate | “tato'bhivādayed vṛddhānasāvahamiti bruvan ” iti yājñavalkyādismṛtipraṇītasyābhivādanasya prayogo yathā-vatsagotro bhārgavacyāvanāpnavānaurvajāmadagnyetipaṃcapravaraḥ śrīdharaśarmā'haṃ bho 3 śrīhariharaśarman tvāmabhivādaye ityuktavā'bhivādyaṃ gurvādiṃkaṃ brahmacārī abhivādayet | abhivādyaśca gurvādiḥ āyuṣmān bhava śrīdharaśarman bho 3 iti pratyabhivadet | ayamabhivādanaprayogo gṛhasthasyāpi | atra vṛddhāniti vacanāt kaniṣṭhā'bhivādane nādhikāraḥ | vṛddhāśca trividhāḥ vidyātapovayobhiḥ | atra samaye brahmacārī bhaikṣaṃ carati tadyathā bhavati bhikṣāṃ dehīti brāhmaṇaḥ | bhikṣāṃ bhavati dehīti rājanyaḥ | bhikṣāṃ dehi bhavatīti vaiśyaśca bhikṣāṃ bhikṣeta | atra bhikṣāyācanavākye bhavatīti strīsaṃbodhanapadāt striyo bhikṣeteti prāptam | tāśca kīdṛśyaḥ kati ca ityapekṣāyāmucyate | yāḥ pratyākhyānaṃ na kurvaṃti tāḥ bhikṣeta | kati ? tisraḥ ṣaḍ vā dvādaśa vā dvādaśabhyo'dhikā vā mātaraṃ vā prathamāṃ bhikṣetetyanvayaḥ | evaṃ bhikṣāṃ bhikṣitvā brahmacārī bhaikṣaṃ gurave nivedya ahaḥśeṣaṃ vāgyatastiṣṭhet vā āsīta vetyaniyamaḥ | tata upāstamayaṃ saṃdhyāvaṃdanapūrvakaṃ svayaṃ praśīrṇāḥ pūrvoktalakṣaṇāḥ samidhaḥ pūrvavat uktaprakāreṇa tasminnevāgnau ādhāya vācaṃ visṛjate iti taddinakṛtyam | atha taddinamārabhyāsamāvarttanātkarttavyamucyate |

23.9.6

bhūmau śayanam akṣārālavaṇāśanaṃ daṃḍadhāraṇam agniparicaraṇaṃ guruśuśrūṣā bhikṣācaryā sāyaṃprātarbhojanārthaṃ bhojanasaṃnidhāne vāradvayaṃ vā bhaikṣacaraṇamaniṃdyabrāhmaṇagṛhe bhaikṣaṃ gurvājñayā yācitvā bhojanavidhinā bhuṃjānaḥ madhumāṃsamajjanoparyāsanestrīgamanānṛttādattādānāni varjayet | smṛtyaṃtare tu “ madhumāṃsāñjanocchiṣṭaṃ śūdrastrīprāṇihiṃsanam | bhāskarālokanāślīlaparivādādi varjayet || ” ādiśabdena paryuṣitatāṃbūladaṃtadhāvanāvasakthikādivāsvāpacchatrapādukāgaṃdhamālyodvarttanānulepana jalakrīḍādyūtanṛtyagītavādyālāpādīnyanyānyapi varjanīyāni smṛtāni | tathā “ kāryā bhikṣā sadā dhāryyaṃ kaupīnaṃ kaṭisūtrakam | kaupīnamahṛtaṃ dhāryyaṃ khaṃḍaṃ vā vastrapārśvayuk || yajñopavītamajinaṃ mauṃjīṃ daṃḍaṃ ca dhārayet | naṣṭe bhraṣṭe navaṃ maṃtrādghṛtvā bhraṣṭaṃ jale kṣipet || ” aṣṭācatvāriṃśataṃ varṣāṇītyādi vyavahāyya bhavaṃtīti vacanādityaṃtamuktārtham | kālātikrame niyatavadityasyārtha uktaḥ | itikarttavyatā'tra likhyate | pūrṇāhutivadājyaṃ saṃskṛtya anādiṣṭaprāyaścittahomaṃ kuryāt | pūrṇāhutiryathā kātyāyanasūtre' pūrṇāhutiṃ juhoti nirupyājyaṃ gārhapatye'dhiśritya srukūstruvaṃ ca saṃmṛjyodvāsyotpūyāvekṣya gṛhītvā'nvārabdha eva sarvatra ' | atraivaṃ prayogaḥ || yadā''vasathikasya anādiṣṭaṃ prāpnoti tadā'gniḥ saṃbhṛta eva |

23.9.7

yadi niragneḥ tadā śuddhāyāṃ bhūmau paṃca bhūsaṃskārān kṛtvā laukikamagniṃ sthāpayitvā sthālyāmājyaṃ tūṣṇīṃ nirupyāgnāvadhiśritya sruvaṃ darbhaiḥ saṃmṛjyājyamudvāsya kuśataruṇābhyāmutpūyāvekṣya sruveṇādāyopari samidhaṃ nidhāyotthāya sruvaṃ savyahaste kṛtvā dakṣiṇenāgnau tiṣṭhan samidhamādhāyopaviśya dakṣiṇaṃ jānvācya oṃ bhūḥ svāheti sruvasthitājyenaikāmāhutiṃ hutvā bhuvaḥ svāhā svaḥ svāhā bhūrbhuvaḥ svaḥ svāheti catasraḥ | tvanno agna ityādibhiḥ paṃca sruveṇāvadāyājyāhutīrjuhoti | idaṃ navāhutihomātmakaṃ karma yatra yatra prāyaścittānādeśaḥ karmaṇāṃ niyatakālātikramo vā tatra tatrānādiṣṭasaṃjñakaṃ prāyaścittaṃ veditavyam | yadā tu kasmiṃścitsthālīpākādikarmaprayoge varttamāne anādiṣṭaprāyaścittamāpadyate tadā tatkarmāṃgabhūta em̐vāgnā tatkṛtvā anādiṣṭaṃ hutvā uparitanaṃ prayogaṃ kuryāt | yadā tu bahūni nimittāni bhavaṃti tadā pratinimittaṃ naimittikamāvarttata iti nyāyāt yāvaṃti nimittāni tāvatkṛtvaḥ prāyaścittamāvarttate yathoktamityupanayanapaddhatiḥ || atra vedabrahmacaryaṃ caredityanena vedādhyayanāṃgatayā brahmacaryācaraṇamuktaṃ vedādhyayanāraṃbhasya kālaḥ itikarttavyatā ca noktā, kevalaṃ samāvarttanakarma sūtrakāreṇārabdhaṃ veda samāpya snāyāditi | tatra vedasya āraṃbhaṃ vinā samāptiḥ kartumaśakyeti upanayanānaṃtarameva vedāraṃbhasya samaya ityavagamyate | itikarttavyatā ca punaḥ etadeva vratādeśanavisargeṣviti upākarmahomātideśādvratādeśane vedāraṃbhe prāpnoti | ataśca " upanīya guruḥ śiṣyaṃ mahāvyāhṛtipūrvakam |

23.9.8

vedamadhyāpayedenaṃ śaucācārāṃśca śikṣayet ||” iti guroḥ upanayanānaṃtaraṃ vedādhyāpanavidhānācca upanayanottarakālaṃ puṇye'hani mātṛpūjāpūrvakaṃ vedāraṃbhanimittakamābhyudayikaṃ śrāddhamācāryoṃ vidhāya paṃcabhūsaṃskārapūrvakaṃ laukikāgniṃ sthāpayitvā brahmacāriṇamāhūya agneḥ paścāt svasyottarata upaveśya brahmopaveśanādyājyabhāgāṃtaṃ kṛtvā yadi ṛgvedamārabhate tadā pṛthivyai svāhā agnaye svāheti dve ājyāhutī hutvā brahmaṇe chaṃdobhya ityādyā navāhutīrhutvā śeṣaṃ samāpayet | yadi yajurvedaṃ tadā''jyabhāgānaṃtaram aṃtarikṣāya svāhā vāyave svāheti viśeṣaḥ | yadā sāmavedaṃ tadā''jyabhāgānaṃtaraṃ dive svāhā sūryāya svāheti viśeṣaḥ | yadā'tharvavedaṃ tadā''jyabhāgānte digbhyaḥ svāhā caṃdramase svāheti viśeṣaḥ | yadyekadā sarvavedāraṃbhastadā''jyabhāgānaṃtaraṃ krameṇa prativedaṃ vedāhutidvayaṃ hutvā brahmaṇe chaṃdobhya ityāhutidvayaṃ ca hutvā prajāpataya ityādyāḥ sapta tantreṇa juhuyāt | anaṃtaraṃ mahāvyāhṛtyādisviṣṭakṛdaṃtā daśāhutīrhutvā prāśanaṃ vidhāya pūrṇapātravarayoranyataraṃ brahmaṇe dattvā brahmacāriṇaṃ yathāvidhi vedamadhyāpayitumārabheta || iti vratādeśaprayogaḥ || iti śrīhariharakṛte pāraskaragṛhyasūtrabhāṣye dvitīyakāṇḍe pañcamī kaṃḍikā |

23.43.1

( atra bhikṣācaryacaraṇam ) atrāvasare bhikṣācaryānuṣṭhānaṃ tadyathā ( bhavatpūrvāṃ brāhmaṇo bhikṣeta bhavanmadhyā rājanyo bhavadaṃtyāṃ vaiśyaḥ ) bhavacchabdaḥ pūrvo yasyāḥ sā bhavatpūrvā tāṃ bhikṣāṃ brāhmaṇaḥ dvijottamaḥ bhikṣeta yāceta | tathaiva bhavacchabdo madhye yasyāḥ sā bhavanmadhyā tāṃ rājanyaḥ kṣatriyo bhikṣetetyanuṣaṃgaḥ | tathā ante bhavo'ntyaḥ | bhavacchabdo'ntyo yasyāḥ sā bhavadaṃtyā tāṃ vaiśyaḥ tṛtīyo varṇaḥ bhikṣāṃ bhikṣetetyanuvarttate ( tisro'pratyākhyāyinyaḥ ṣaḍ dvādaśāparimitā vā mātaraṃ prathamāmeke ) bhikṣerdhātaurdvikarmakatvāt dvitīyaṃ karmāha | tisraḥ striyo bhikṣāṃ bhikṣeta | kathaṃbhūtāḥ ? apratyākhyāyinyaḥ pratyākhyātuṃ nirākartuṃ śīlaṃ yāsāṃ tāḥ pratyākhyāyinyaḥ na pratyākhyāyinyaḥ apratyākhyāyinyaḥ tāḥ apratyākhyāyinīḥ | atra dvitīyārthe prathamā bhikṣeteti kartṛpratyayāṃtasyākhyātasya karmakārakāpekṣitatvāt | ṣaḍ vā striyaḥ dvādaśa vā aparimitā vā asaṃkhyātā vā bhikṣeteti sarvatrānuṣaṃgaḥ | ete bhikṣāvikalpā āhāraparyāptyapekṣayā | eke ācāryāḥ mātaraṃ jananīṃ prathamāṃ bhikṣetetyāhuḥ | ayaṃ ca prathamo dharma iti bhāṣyakāraḥ (ācāryāya bhaikṣaṃ nivedayitvā vāgyato'haḥśeṣaṃ tiṣṭhedityeke ) ācāryāya gurave bhaikṣaṃ labdhāṃ bhikṣāṃ nivedayitvā iyaṃ bhikṣā mayā labdheti nivedya vāgyato maunī ahaḥśeṣaṃ bhikṣānivedanottarato yāvadastamayaṃ tiṣṭhennopaviśenna ca śayīta | rāgata ityeke sūtrakārāḥ varṇayaṃti, vayaṃ tu aniyamaṃ manyāmahe |

23.43.2

tataśca vikalpaḥ (ahiṃ saṃstaraṇyātsamidha āhṛtya tasminnagnau pūrvavadādhāya vācaṃ visṛjate ) ahiṃsan aciṃñchadan svayaṃ bhagnāḥ, araṇyānna grāmāt, samidhaḥ pūrvoktalakṣaṇāḥ āhṛtya ānīya tasminnagnau yatra upanayanāṅgahomaḥ kṛtastasmin pūrvavatparisamūhanādi tryāyuṣakaraṇāṃtaṃ yāvat ādhāya hutvā vācaṃ visṛjate maunaṃ tyajati vāgyamapakṣe (adhaḥśāyyakṣārālavaṇāśī syāddaṃḍadhāraṇamagniparicaraṇaṃ guruśuśrūṣā bhikṣācaryā | madhumāṃsamajjanoparyāsanastrīgamanānṛtādattādānāni varjayet ) ata ūrdhvaṃ brahmacāriṇo yamaniyamānāha | adhaḥ śayituṃ śīlamasya asāvadhaḥśāyī syāt tathā akṣāram alavaṇaṃ cāśnātītyevaṃśīlḥ akṣārālavaṇāśī bhavet | daṃḍadhāraṇaṃ daṃḍasya svavarṇavihitasya dhāraṇaṃ kuryāt | 'daṃḍājinopavītāni mekhalāṃ caiva dhārayed ' ityetadupalakṣaṇatvātsadā cihnārūpaṃ kuryāt | agneḥ paricaraṇaṃ sāyaṃprātaḥ parisamūhanapūrvaṃ tryāyuṣakaraṇāṃtaṃ samidādhānam guruśuśrūṣā guroḥ śuśrūṣā paricaryā tāṃ kuryāt | bhikṣārthaṃ caryā bhikṣācaryā bhaikṣacaraṇamiti yāvat | madhu kṣaudraṃ, māṃsaṃ palalaṃ, majjanaṃ nadyādāvāplavanaṃ, snānaṃ tuddhatodakena, upari khaṭvādyau āsanam upaveśanam āsanasyopari masūrikādyāsanaṃ vā, strīgamanaṃ strīṇāṃ madhye avasthānam, abhigamanasyopari vakṣyamāṇatvāt | anṛtam asatyavadanam | adattānāṃ paradravyāṇām ādānaṃ grahaṇaṃ steyamityarthaḥ |

23.43.3

etāni madhvādīni varjayet (aṣṭācatvāriṃśataṃ varṣāṇi vedabrahmacaryaṃ caret ) aṣṭābhiradhikāni catvāriṃśat aṣṭācatvāriṃśat tāni aṣṭācatvāriṃśataṃ varṣāṇi abdāni vedabrahmacaryaṃ vedagrahaṇārthaṃ brahmacaryamuktalakṣaṇaṃ caret anutiṣṭhet | asmin pakṣe caturṇāmapi vedānāmeka eva vratādeśaḥ sarvavedāhutihomaśca ( dvādaśa dvādaśa vā prativedaṃ yāvadgrahaṇaṃ vā ) anukalpamāha | vā tadaśaktau dvādaśa dvādaśa varṣāṇi prativedaṃ vede vede brahmacaryaṃ caredityanuvarttate | tatrāpyaśaktau yāvadgrahaṇaṃ yāvadvedasya vedayoḥ vedānāṃ vā grahaṇam ācāryātpāṭhato'rthataśca svīkaraṇaṃ tāvadvā brahmacaryaṃ caret | varṇavyavasthayā vāsaḥprabhṛtīni vyavasthitānyāha ( vāsām̐si śāṇakṣaumāvikāni brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ ) brahmacāriṇāṃ yathāsaṃkhyaṃ śāṇakṣaumāvikāni vastrāṇi paridheyāni bhavaṃti | tatra śaṇamayaṃ śāṇaṃ, kṣaumaṃ kṣumā atasī tadvikāramayaṃ kṣaumam, āvikam avermeṣasya vikāraḥ āvikam ūrṇāmayamityarthaḥ | ( aiṇeyamajinamuttarīyaṃ brāhmaṇasya ) eṇī hariṇī tasyā idam aiṇeyam ajinaṃ kṛttiḥ uttarīyaṃ bhavati brāhmaṇasya brahmacāriṇaḥ ( rauravaṃ rājanyasya ) rururmṛgaviśeṣaḥ citramṛga iti prasiddhaḥ tasyedamajinaṃ rauravaṃ rājanyasya kṣatriyasyottarīyaṃ bhavati ( ājaṃ gavyaṃ vā vaiśyasya ) ajasya bastasya idam ājam ajinaṃ kṛttiḥ vaiśyasya uttarīyam athavā gavyaṃ goḥ idaṃ gavyam ajinaṃ vā vaiśyasya uttarīyaṃ bhavati ( sarveṣāṃ vā gavyamasati pradhānatvāt ) pakṣāṃtaramāha | sarveṣāṃ brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ gavyamajinaṃ vā uttarīyaṃ bhavati | kadā asati mukhye avidyamāne kutaḥ pradhānatvāt |

23.43.4

gavyaṃ hi ajinānāṃ pradhānam | aiṇeyādyajinaprakṛtīnām eṇyādīnāṃ goḥ prādhānyaṃ yataḥ | yadvā gavyasya carmaṇaḥ puruṣasaṃbaṃdhitvena pradhānatvāt | tathā ca śrutiḥ “te'vacchāya puruṣaṃ gavyetāṃ tvacamadadhuḥ ” iti | ( mauṃjī raśanā brāhmaṇasya dhanurjyā rājanyasya maurvī vaiśyasya muṃjābhāve kuśāśmaṃtakabalvajānām ) mauṃjī muṃjaṃ tṛṇaviśeṣastanmayī mauṃjī raśanā mekhalā brāhmaṇasya brahmacāriṇo bhavati | dhanurjyā cāpasya jyā guṇaḥ raśanā rājanyasya brahmacāriṇaḥ | maurvīti tṛṇaviśeṣastanmayī raśanā vaiśyasya bhavati | muṃjasyābhāve alābhe brāhmaṇasya kuśānāṃ kuśamayī raśanā bhavati | dhanurjyāyā abhāve kṣatriyasya aśmaṃtakamayī bhavati | maurvyabhāve bālavajī vaiśyasya | muṃjābhāvaśabdo'tra dhanurjyāmaurvyabhāvopalakṣaṇārthaḥ | ( pālāśo brāhmaṇasya daṃḍaḥ bailvo rājanyasya auduṃbaro vaiśyasya ) pālāśaḥ palāśavṛkṣodbhavaḥ brāhmaṇasya brahmacāriṇo daṃḍo bhavati sa ca keśasaṃmitaḥ pādādikeśamūlāvadhipramāṇakaḥ | bailvaḥ bilvavṛkṣodbhavaḥ kṣatriyasya lalāṭasaṃmitaḥ lalāṭāvadhiparimāṇaḥ bhrūmadhyāvadhirityarthaḥ | auduṃbara uduṃbaravṛkṣodbhavaḥ vaiśyasya brahmacāriṇo mukhasaṃmita oṣṭhapuṭāvadhirdaṃḍaḥ ( sarve vā sarveṣāṃ ) yadvā sarveṣāṃ brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ brahmacāriṇāṃ sarve pālāśabailvauduṃbarā aniyamena daṃḍāḥ bhavaṃti niyamo'tra nāsti mukhyālābhe yathālābhamupādeyam |

23.43.5

( ācāryeṇāhūta utthāya pratiśṛṇuyāt ) ācāryeṇa guruṇā''hūta ākāritaḥ utthāya ūrdhvo bhūtvā pratiśṛṇuyāt prativacanaṃ dadyāt brahmacārī ( śayānaṃ cedāsīnaḥ) cedyadi śayānaṃ svapaṃtaṃ brahmacāriṇaṃ gururāhvayati tadā āsīnaḥ upaviṣṭaḥ san prativacanaṃ dadyāt ( āsīnaṃ cettiṣṭhan ) āsīnam upaviṣṭaṃ cedāhvayati tadā tiṣṭhannutthitaḥ ( tiṣṭhaṃtaṃ cedabhikrāman ) yadi tiṣṭhaṃtamutthitamāhvayati tadā abhikrāman gurumabhimukhaṃ gacchan pratiśṛṇuyāt ( abhikrāmaṃtaṃ cedabhidhāvan ) abhikrāmantamabhimukhamāgacchantamācāryo brahmacāriṇaṃ yadyāhvayati tadā sa brahmacārī abhidhāvan abhimukhaṃ dhāvan san pratiśṛṇuyāt ( sa evaṃ vartamāno'mutrādya vasatyamutrādya vasatīti ) sa brahmacārī evamuktena mārgeṇa brahmacarye vartamānastiṣṭhan amutra svarge adya ihaiva sthitaḥ san vasati tiṣṭhati | dviruktiḥ stutyarthā (tasya snātakasya kīrtirbhavati ) tasya brahmacāriṇaḥ snātakasya samāvṛttasya kīrttiryaśo bhavati iti yathoktadharmānuṣṭhāturbrahmacāriṇaḥ phalakathanam | ( trayaḥ snātakā bhavaṃti vidyāsnātako vratasnātako vidyāvratasnātaka iti ) trayaḥ triprakārāḥ snātakā bhavaṃti | katham ? eko vidyāsnātakaḥ aparo vratasnātakaḥ anyo vidyāvratasnātakaḥ | eteṣāṃ lakṣaṇamāha ( samāpya vedamasamāpya vrataṃ yaḥ samāvarttate sa vidyāsnātakaḥ | samāpya vratamasamāpya vedaṃ yaḥ samāvarttate sa vratasnātakaḥ |

23.43.6

ubhayaṃṭha samāpya yaḥ samāvarttate sa vidyāvratasnātaka iti ) samāpya samāptiṃ pāṭhato'rthataśca avasānaṃ nītvā vedaṃ vedasya mantrabrāhmaṇātmakam ekāṃ śākhāṃ, vrataṃ ca brahmacaryam asamāpya yaḥ samāvarttate snāti sa brahmacārī vidyāsnātako bhavati | evaṃ samāpya vrataṃ dvādaśavārṣikādikaṃ brahmacaryam, asamāpya asaṃpūrṇāmadhītya vedam ekāṃ śākhāṃ yo brahmacārī samāvarttate snānaṃ karoti sa vratasnātako bhavati | ubhayaṃ vedaṃ brahmacaryaṃ ca samāpya aṃtaṃ nītvā yaḥ snāti sa vidyāvratasnātako bhavati upanayanakālasya paramāvadhimāha | āṣoḍaśātṣoḍaśādvarṣātprāk brāhmaṇasya viprasya anatītaḥ upanayanasya kālaḥ samayo bhavati | ādvāviṃśāt dvāviṃśādvarṣātpūrvaṃ kṣatriyasya | ācaturviṃśāccaturviṃśādvarṣādarvāk vaiśyasya upanayanasya kālaḥ anatīto bhavati | bhavatīti sarvatra saṃbadhyate ataḥ paṃcadaśāt ekaviṃśāttrayoviṃśādvarṣādūrdhvam anupanītā brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ yathāsaṃkhyaṃ patitasāvitrīkāḥ patitā skhalitā adhikārābhāvāt nivṛttā sāvitrī gāyatrī yebhyaḥ te patitasāvitrīkā bhavaṃti saṃpadyaṃte | enān patitasāvitrīkān na upanayeyuḥ upanayanasaṃskāreṇa na saṃskuryyuḥ śiṣṭāḥ, kaiścit atikrāṃtaniṣedhairupanītānapi na adhyāpayeyuḥ vedaṃ na pāṭhayeyuḥ tathā na yājayeyuḥ kaiścana atikrāṃtaniṣedhairvedamadhyāpitānapi na yājayeyuḥ na yajñaṃ kārayeyuḥ | ebhiḥ patitasāvitrīkairanupanītairupanītairvā saha na vyavahareyuḥ snānāsanaśayanabhojanavivāhādibhiḥ karmabhirna vyavahāraṃ kuryuḥ

23.43.7

garbhādhānādīni upanayanāṃtāni karmāṇi niyatakālānyabhihitāni, yadi daivavaśātpuruṣāparādhādvā doṣādvā teṣāṃ niyatasya kālasya atikramo bhavati tadā kiṃ karttavyamiti saṃdehe nirṇayamāha | kālātikrame yasya saṃskārakarmaṇaḥ śāstre niyamito yaḥ kālaḥ tasya atikrame laṃghane niyatavat nityavat nitye śrautakalpe nityeṣu yadvihitaṃ tadvat anādiṣṭaṃ prāyaścittaṃ bhavati | tataḥ kṛtaprāyaścittasya atikrāṃte kāle saṃskārakarmaṇyādhikāraḥ saṃpadyate | anādiṣṭaprāyaścittetikarttavyatā ca prayoge vakṣyate | atra kālātikrama ityupalakṣaṇam | ataḥ anyeṣāmapi karmaṇāṃ nāśe idamanādiṣṭameva sarvaprāyaścittaṃ, gṛhyakāreṇa prāyaścittāṃtarasya anupadiṣṭatvāt | kiṃtu śrautānāmatideśe prāpte avijñāte pratimahāvyāhṛti sarvābhiścaturthartha sarvaprāyaścittaṃ cetyasyaiva kālātikrame niyatavadityanenātideśaḥ kṛto natūpadeśaḥ kṛto gṛhyakāreṇa | tatra avijñātamapratyakṣaśrutimūlaṃ kimidamāgvedikaṃ yājurvedikaṃ sāmavedikaṃ vetyaniścitaṃ smārtaṃ karma tasya bhreṣe śrautakalpe vyāhṛticatuṣṭayaṃ paṃcavāruṇahomaṃ prāyaścittam uddiṣṭamatra gṛhyasūtre | gṛhyoktakarmaṇāmapi smārttatvācchreṣe tasyaivātideśo yukto na punaḥ pratyakṣavedamūlakarmabhreṣopadiṣṭānām |

23.43.8

idānīṃ patitasāvitrīkaviṣaye saṃskārapratiprasavamāha ( tripuruṣaṃ patitasāvitrīkāṇāmapatye saskarāro nādhyāpanaṃ ca ) teṣāṃ tripuruṣaṃ trīnpuruṣān yāvat ye patitasāvitrīkāḥ pitṛputrapautrāḥ teṣām apatye putre saṃskāraḥ upanayanaṃ bhavati, na punaścaturthādīnāṃ, teṣāṃ ca upanītānāmapi adhyāpanaṃ na bhavati ' niṣiddhasya punaranujñāpanaṃ pratiprasavaḥ ' iti upanayanasyaiva pratiprasavāt ( teṣāṃ saṃskārepsurvātyastomeneṣṭvā kāmamadhīyīran vyavahāryā bhavatīti vacanāt ) teṣāṃ patitasāvitrīkāṇāṃ madhye yaḥ saṃskārepsuḥ saṃskārayitukāmaḥ sa vrātyastomena yajñaviśeṣeṇa iṣṭvā vrātyastomaṃ yajñaṃ kṛtvā vyavahāryo bhavati upanayanādisaṃskārayogyo bhavati. tasmāt kāmamicchayā vrātyastomeneṣṭvā adhīyīran vedaṃ paṭheyuḥ vyavahāryāḥ loke śiṣṭānām adhyāpanādiṣu karmasu yogyā bhavaṃti iti vacanāt śruteḥ | (a) saṃskāryaprasaṃgāt smṛtyaṃtaroktā api (a) saṃskāryā likhyaṃte “ṣaṃḍhāṃdhabadhirastabdhajaḍagadgadapaṃguṣu | kubjavāmanarogārttaśuṣkāṃgivikalāṃgiṣu || mattonmatteṣu mūkeṣu śayanasthe nirindriye | dhvastapuṃstve'pi caiteṣu saṃskārāḥ syuryathocitāḥ ||” mūkonmattau tu na saṃskāryāvityeke karmasvanadhikārātpātityaṃ nāsti | tadapatyaṃ tu saṃskāryaṃ, brāhmaṇyāṃ brāhmaṇenotpanno brāhmaṇa eveti smṛteḥ | anye tu tāvapi saṃskāryāvityāhuḥ | homaṃ tāvadācāryaḥ karoti | upanayanaṃ vā vidhinā''cāryasamīpānayanaṃ vā agnisamīpānayanaṃ vā sāvitrīvācanaṃ vā anyadaṅgaṃ yathāśakti kāryam | vivāhaśca kanyāsvīkāro'nyadaṃgamiti |

23.43.9

“aurasakṣetrajāścaivaṃ saṃskāryā bhāgahāriṇaḥ aurasaḥ putrikāputraḥ kṣetrajo gūḍhajastathā | kānīnaśca punarbhūrjo dattaḥ krītaśca kṛtrimaḥ | dattātmā ca sahoḍhaśca tvapaviddhaḥ sutastataḥ | piṃḍadoṃ'śaharaścaiṣāṃ pūrvābhāve paraḥ paraḥ | ete dvādaśa putrāśca saṃskāryāḥ syurdvijātayaḥ | kecidāhurdvijairjātau saṃskāryau kuṃḍagolakau | amṛte ca mṛte patyau jārajau kuṇḍagolakau || " śaṃkhalikhitau-" nonmattamūkānsaṃskuryāt |" viṣṇuḥ-'nāparīkṣitaṃ yājayet nādhyāpayennopanayet'| āpastaṃbaḥ-' śūdrāṇāmaduṣṭakarmaṇāmupanayanam ' | etacca rathakāraviṣayaṃ tasya tu mātāmahīdvārakaṃ śūdratvam | 'aduṣṭakarmaṇāṃ madyapānarahitānām' iti kalpatarukāraḥ || iti sūtrārthaḥ || atha upanayanaprayogaḥ || tatra brāhmaṇasyāṣṭavārṣikasya garbhāṣṭavārṣikasya vā kṣatriyasyaikādaśavārṣikasya vaiśyasya dvādaśavārṣikasya upanayanaṃ kuryāt | yathāmaṃgalaṃ vā sarveṣāmupayananam | athodagayane śuklapakṣe puṇye'hani mātṛpūjāpūrvakamābhyudayikaṃ śrāddhaṃ kuryāt | kumārasya vapanaṃ kārayitvā brāhmaṇatrayasya bhojanaṃ dattvā kumāraṃ ca bhojayitvā bahiḥśālāyāṃ paṃcabhūsaṃskārān vidhāya laukikāgniṃ sthāpayitvā paryuptaśirasamalaṃkṛtaṃ kumāramācāryapuruṣā ācāryasamīpamānayaṃti | tata ācārya ānītaṃ kumāraṃ paścādagneḥ svasya dakṣiṇato'vasthāpya brahmacaryamāgāmiti brūhīti kumāraṃ prati vadati | brahmacaryamāgāmiti kumāraḥ pratibrūyāt | brahmacaryasānīti brūhītyācāryeṇokte brahmacaryasānīti māṇavako brūyāt |

23.43.10

athācāryo māṇavakaṃ yeneṃdrāya bṛhaspatirvāsaḥ paryadadhādamṛtaṃ tena tvā paridadhāmyāyuṣe dīrghāyutvāya balāya varcasa ityanena maṃtreṇa yathoktaṃ vāsaḥ paridhāpayati | tataḥ ācāryo māṇavakasya kaṭipradeśe mekhalāṃ - badhnāti iyaṃ duruktaṃ paribādhamānā varṇaṃ pavitraṃ punatī ma āgāt | prāṇāpānābhyāṃ balamādadhānā svasā devī subhagā mekhaleyamiti maṃtraṃ paṭhitavataḥ | yuvā suvāsāḥ parivīta āgātsa u śreyānbhavati jāyamānaḥ | taṃ dhīrāsaḥ kavaya unnayaṃti svādhyo manasā devayaṃta iti vā maṃtraḥ | tūṣṇīṃ maṃtravarjaṃ vā | tataḥ yajñopavītaṃ paramaṃ pavitraṃ prajāpateryatsahajaṃ purastāt | āyuṣyamagryaṃ pratimuṃca śubhraṃ yajñopavītaṃ balamastu tejaḥ iti maṃtraṃ paṭhitavato māṇavakasya dakṣiṇabāhumuddhṛtya vāmaskaṃdhe yajñopavītaṃ niveśayati | yajñopavītalakṣaṇaṃ tu chaṃdogapariśiṣṭe- “trivṛdūrdhvavṛtaṃ kāryaṃ taṃtutrayamadhovṛtam | trivṛtaṃ copavītaṃ syāttasyaiko graṃthiriṣyate ” || vāmāvartaṃ triguṇaṃ kṛtvā pradakṣiṇāvartaṃ navaguṇaṃ vidhāya tadeva trisaraṃ kṛtvā graṃthimekaṃ vidadhyāt | tathā “ pṛṣṭhavaṃśe ca nābhyāṃ ca dhṛtaṃ yaddhiṃdate kaṭim | taddhāryamupavītaṃ syānnātilaṃbaṃ nacocchritam || vāmaskaṃdhe dhṛtaṃ nābhitpṛṣṭhavaṃśayordhṛtam | ” yathā kaṭiparyaṃtaṃ prāpnoti tāvatparimāṇaṃ karttavyamityarthaḥ | “ kārpāsakṣaumagovālaśaṇavalkavṛṇādikam | sadā saṃbhavato dhāryamupavītaṃ dvijātibhiḥ |

Linked texts (3)