Paraskaragrihyasutra 4.2

4.2

ājyāhutermahāvyāhṛtibhyaḥ pūrvaṃ prāśyartham | 'barhirhutvā prāśnāti' barhiḥ paristaraṇārthaṃ agnau prakṣipya prāśnāti bhakṣayati | atra prāśanopadeśasāmarthyāt prāśyamākāṅkṣitam tarhi ka hutaśeṣaḥ anyadvā kiñcit, ucyate—pākayajñeṣvavattasyāsarvahomo hutvā śeṣaprāśanamiti kātyāyanokteḥ sruveṇāvattasya homadravyasya sarvasya homaniṣedhāt hutaśeṣasya ca prāśanavidhānāt sarvāsāmāhutīnāṃ homadravyaṃ sruve'vaśeṣitaṃ saṃsravatvena prasiddhaṃ pātrāntare prakṣipyate tatprāśyamiti | nanu akṛte vaiśvadeve ṭhityādivacanādvaiśvadevāt sthālīpākānuṣṭhānaṃ prāptaṃ tatra ca saṃsravaprāśanaṃ vihitaṃ tatkṛtvā kathaṃ mādhyāhnike vaiśvadevādikarmaṇyadhikāra iti cet ucyate—śeṣaprāśanasya karmāṅgatvena vidhānāt aprāśane ca karmaṇo vaiguṇyāt nottarakarmādhikāranivṛttiḥ | barhirhomaśca vidhānasāmarthyādanyādhāna eva bhavati nānyeṣu karmasu | 'tato brāhmaṇabhojanam' tataḥ samāpte karmaṇi brāhmaṇabhojanaṃ dadyāt | brāhmaṇabhojanamityatra ekasmai dvābhyāṃ bahubhyo vā bhojanaṃ brāhmaṇabhojanamiti samāsasya tulyatvāt ekasminnapi brāhmaṇe bhojite arthasyānuṣṭhitatvāt ekasyaiva bhojanamiti yuktam iti sūtrārthaḥ |
atha paddhatiḥ—tatrāvasathyādhānaṅkariṣyan uktakālātikramābhāve agnyādhānārthopadiṣṭamāsatithivāranakṣatrādike kāle prātaḥ snātaḥ suprakṣālitapāṇipādaḥ svācāntaḥ sapatnīko gomayopalipte śucau deśe svāsana upaviśya adyehityādideśakālau smṛtvā āvasathyāgnimahamādhāsya iti saṅkalpaṃ vidhāya mātṛpūjāpūrvakamābhyudayikaṃ śrāddhaṃ yathoktaṃ kuryāt | kālātikrame tu "yāvantyabdānyatītāni niragnerviprajanmanaḥ | tāvanti kṛcchrāṇi careddhaumyaṃ dadyādyathāvidhi" iti vacanādatikrāntasaṃvatsarasadyaḥprājāpatyarūpaṃ prāyaścittaṃ mukhyavidhinā caritvā tadaśaktau pratiprājāpatyaṃ gāṃ dattvā tadalābhe tanmūlyaṃ niṣkamekamardhaṃ tadardhaṃ vā dvādaśabrāhmaṇabhojanaṃ vā ayutagāyatrījapaṃ vā gāyatryā tilājyasahasrahomaṃ vā śaktyapekṣayā'nyatamaṃ vidhāya haumyaṃ sāyamprātarhomadravyaṃ pratyahamāhuticatuṣṭayaparyāptam atikrāntadivasān gaṇayitvā brāhmaṇebhyo dadyāt | athavākyam āvasathyādhānamukhyakālātikrāntaitāvadvarṣaniragnitvajanitaduritakṣayāya etāvanti prājāpatyavratāni cariṣye tadaśaktau prājāpatyapratyānnāyatvena pratiprājāpatyamekaikāṃ gāṃ brāhmaṇebhyo'haṃ sampradade evamanyeṣvapi vākyeṣvūhanīyam | tadyathā āvasathyādhānamukhyakālātikrāntaitāvadvarṣaniragnitvajanitaduritakṣayāya prājāpatyapratyānnāyatvena pratiprājāpatyametāvatīnāṃ gavāṃ mūlyamidametāvatsuvarṇaṃ brāhmaṇebhyo'haṃ sampradade tadvatprājāpatyapratyānnāyatvenaitāvato brāhmaṇān bhojayiṣye | āvasathyādhānamukhyakālātikrāntaitāvadvarṣaniragnitvajanitaduritakṣayāya gāyatryā etāvantyayutāni japiṣye | tadvadetāvanti tilāhutisahasrāṇi hoṣyāmīti | evaṃ kṛtaprāyaścitto homadravyaṃ dadyāt | tadyathā āvasathyādhānamukhyakālātikrāntaitāvadinasaṃvatsarasāyamprātarhomadravyametāvatparimāṇaṃ dadhitaṇḍulayavānāmanyatamaṃ brāhmaṇebhyo'haṃ sampradade tanmūlyaṃ dravyametāvatparimāṇaṃ vā | haumyaṃ dyāditivacanāt itarapakṣādyādikarmadravyadānanivṛttiḥ | chandarṣismaraṇam | ityetyādi khaṃ brahmāntam | tataḥ svaśākhādhyāyinaṃ karmasu tattvajñaṃ brāhmaṇaṃ gandhapuṣpamālyavastrālaṃkārādibhirabhyarcya amukagotramamukaśarmāṇamamukavedamamukaśākhādhyāyinamāvasathyādhānaṃ kariṣyan kṛtākṛtāvekṣakatvena brāhmaṇamebhiścandanapuṣpākṣatavastrālaṃkāraistvāmahaṃ vṛṇe vṛto'smīti tena vācyam | kecin brāhmaṇaṃ madhuparkeṇārcayanti ṛtviktvāviśeṣāt | tataḥ patnyā sahāhate vāsasī paridhāya agnyādhānadeśe sthaṇḍilamupalipya pañcabhūsaṃskārān kṛtvā taṃ deśaṃ vastreṇa pidhāya brāhmaṇā saha samṛddhaṃ sthālīmādāya brāhmaṇaiḥ parivṛto vedaghoṣamaṅgalagītavādyādibhirjanitotsāho vaiśyasya bahupaśorgṛhātsūtrāntaramatena asvarīpāddhuyājino brāhmaṇasya gṛhādvā bahvannapākād brāhmaṇamahānasādvā sthālyāmagniṃ gṛhītvā tathaiva gṛhamāgatya parisamūhanādipañcabhūsaṃskārasaṃskṛte sthaṇḍile prāṅmukha upaviśya ātmābhimukha-
saṃsaktamūlo yaḥ śamyāḥ sa śamīgarbha ucyate | alābhe tvaśamīgarbhādāharedavilambitaḥ |
※ ||