Paraskaragrihyasutra 4
Pāraskaragṛhyasūtrabhāṣya 4
- Language
- Sanskrit
Contents
4.1
araṇistanmayī jñeyā tanmadhyettarāraṇiḥ | sāravaddāravaṃ cātramovilīṃ ca praśyasyate |
4.2.1
(karkaḥ)—gṛhyasthālīpākānāṅkarma prakāntamato gṛhyasyaivāgnyutpattyarthamidamāha | 'āvasathyādhānaṃ dārakāle' iti āvasathyo gṛhyaḥ śālāgnirityanarthāntaraṃ tasyādhānaṃ sthāpanamātmasātkaraṇamiti yāvat tadārakāle bhavati | dāraśabdena pāṇigrahaṇādisaṃskārasaṃskṛtaṃ strīdravyamabhidhīyate | tasyāharaṇakālo dārakālastatra | kecittu pāṇigrahaṇātprāgicchanti gṛhyakārāntaravacanāt | evaṃ hi tenoktam | jāyāyāḥ pāṇigrahaṇādadhīteti tatpunarnātīva yuktarūpam | yenādyāpyasaṃskṛtameva strīdravyam, nacāsaṃskṛtaṃ tatsahāyatāṃ pratipadyate, sasahāyasya ca karmasvadhikāraḥ | madhyagaṃ hi dampatyordravyannaikaḥ śaknoti parityaktum | patnyapi ca tena vinā'nadhikṛtaiva, tasmātsasahāyasyādhikāraḥ | tathā ca liṅgam | asaghau hi tāvadravati yāvajjāyānna vindata iti, ataḥ saṃskārābhinirvṛttyuttarakālaṃ dārakālaḥ | api ca smaranti tameva dārakālamaprakṛtya dharme cārthe ca kāme ca tayā saha nāticaritavyamiti | pūrveśca kriyamāṇe ādhāne ekākinā'gnirāhito bhavati, tathā satyaticāraḥ syāditi | tasmāccaturthyuttarakālandārakāla iti sampradāyaḥ | yatpunaruktam | vaivāhike'gnau kurvīta gārhaṃ karma yathāvidhi | pañcayajñavidhānaśca patniścānvāhikīṃ gṛhīti, tadvivāhasambandhāduttarakālamapi kriyamāṇo'sau vaivāhiko bhavatyeva | 'dāyādyakāla ekeṣām' ekeṣāmācāryāṇāmatra dāyādyakāle kartavyam | dāyādyakālaśca bhrātṝṇāmanyavibhāgakālaḥ, tasminhi kāle svena dravyeṇa karmānuṣṭhānasamartho bhavati | sādhāraṇadravyasya hi parityāgāsāmarthyādanadhikāra eva, ato'yaṃ vyavasthitavikalpaḥ |
4.2.2
abhrātṛkasya dārakāle bhrātṛmato dāyādyakāla iti | 'vaiśyasya……tsarvam' hutocchiṣṭo'gniratra gṛhyate asaṃskṛto vā avirodhāt | 'araṇipradānameke' eke ācāryā araṇisambandhamicchanti, araṇiḥ prasiddhā, praśabda upaśabdārthe upādāne ca vartate | araṇyupādānameke'gnimicchanti, eke vaiśyasya kulādityubhayorvikalpena smaraṇam | tatra cātuṣprāśyapacanavatsarveṅkarma kartavyam | cātuṣprāśyapacanaṃ yasminkarmaṇi vidyate tadihāpi sarvaṃbhavati | kuta etat | 'pañcamahāyajñā iti śruteḥ' pañca mahāyajñā hi śrutau paṭhyante tatsādhanabhūtaścāyamagniḥ | śrautakarmasādhanabhūte cāgnau cātuṣprāśyapacanavatītikartavyatā dṛṣṭā | ayamapi śrautakarmasādhanabhūta evetyabhiprāyaḥ | tasmāccātuṣprāśyapacanavatītikartavyatāpravṛttiratrāpi | apicādhāne setikartavyatā dṛṣṭā idamapi cādhānameva | evaṃ hi śrūyate etadeva prakṛtya athainaṃ vayantveva dhāsyāmaha iti | tenādhānasāmānyādihāpi pravartata eveti | evaṃ sthita ucyate, eke ācāryā necchantyatra cātuṣprāśyapacanavatītikartavyatām | yatkāraṇam | upadeśena vā dharmaḥ pravartate atideśena vā | na cātropadeśo na cātideśaḥ | tasmānnaiva pravartate | kathantarhīdamuktam | yasya nāma śrautakarmasādhanabhāvenādhānasāmānyādvā pravṛttibuddhistannivartayitumityadoṣaḥ | gṛhyakārāntaraiścānayaiva bhrāntyā iyamiti kartavyatopadiṣṭā tannirākaraṇāyeha pūrvapakṣa upanyastaḥ | 'adhvā–ityaṣṭau' sthālīpākaṃ apayitvā ityucyate mābhūttadbhūtopādānam | agnyādheyadevatābhya iti ca vaktumaśakyam, vakṣyatyagnyādheyadevatābhyo hutvā juhotīti |
4.2.3
uktaśca tatkimartham, bahutvaviśiṣṭānāmatra devatātvaṃ yathā syāditi | kiṃca syāt dve apyagnyādheyadevate sta eva, tayoreva devatātvammābhūditi punargrahaṇācca bahvīnāndevatātvam | ājyabhāgāvighvājyāhutīrjuhotīti kimarthamidamucyate | āghārādīnāścaturdaśājyāhutīnāṅkrama uktaḥ tatrāṣṭājyāhutīnāmavasaravidhānārthamājyabhāgagrahaṇam | aṣṭagrahaṇaśca matrapratīkasaṃśayavyudāsārtham | aṣṭau purastādājyāhutīrjuhotyagnyādheyadevatāhomasya | 'evamu–riti' sthālīpākasyetyavayavalakṣaṇā ṣaṣṭhī | agnyādheyadevatābhyo hutvā evamupariṣṭādaṣṭāveva ājyāhutīrjuhoti | havirantare sati prāṅmahāvyāhṛtibhyaḥ sviṣṭakṛddhomo vihitaḥ tasmai hutvā, caśabdādājyāhutiñjuhoti ayāśyagnerityanena mantreṇa | 'varhirhutvā prābhāti' varhirhomaścātraiva vidhānasāmarthyādihaiva vacanānnānyatra | 'tato brāhmaṇabhojanam' ekadvibahuṣu samāsasya tulyatvādekasminnapi cārthasya kṛtatvādekasyaiva bhojanamiti | nirvṛttyuttarakālaṃ dārakālaḥ| api ca smaranti tameva dārakālaṃ prakṛtya dharme cārthe ca kāme ca nātticaritavyamiti| pūrvaṃ ca kriyamāṇe ādhāne ekenaivāgnirāhito bhavati| tathāsatyaticāraḥ syāt, tasmāccaturthyuttarakālameva dārakāla iti sampradāyaḥ| yatpunaruktam, vaivāhike'gnau kurvīta gārhaṃ karma yathāvidhi| paścayajñavidhānaṃ ca patnī cānvāhikīṃ gṛhīti| tadvivāhasamanantaraṃ kriyamāṇo'sau vaivāhika eva| 'dāyādyakāla ekeṣām' keṣāścidācāryāṇāṃ mate dāyādyakāle tatkartavyam| dāyādyakālaśca bhrātṝṇāṃ dhanavibhāgakālaḥ|
4.2.4
tasminhi kāle svena dravyeṇa karmānuṣṭhānasamartho bhavati, sādhāraṇadravyasya hi parityāgāsāmarthyādanadhikāra eva, ato'yaṃ vyavasthitavikalpaḥ abhrātṛkasya dārakāle bhrātṛmato dāyādyakāla iti| 'vaiśyasyeti' hutocchiṣṭo'gnirgṛhyate asaṃskṛto vā avirodhāt| 'araṇipradānamiti' praśabda upaśabdārthe, araṇyupādānakameke ācāryā icchanti, eke vaiśyasya kulādidyubhayorvikalpena smaraṇam| tatra 'cātuṣprāśyapacanavaditi' vatinā vaiśyakulāmbarīṣamahānasarūpayornitye nirdiṣṭe vaiśyasyeti grahaṇaṃ yonyantaravyudāsārtham| vaiśyakulagrahaṇācca nānyathā prakṛtiḥ| ata evobhayoreva vikalpena smaraṇamuktam| tatra cātuṣprāśyapacanavatsarvakarma kartavyam| cātuṣprāśyapacanaṃ yatra karmaṇi vidyate tadihāpi sarvaṃbhavati| tatkutaḥ 'pañca mahāyajñā iti śruteḥ' pañcamahāyajñā hi śrutau paṭhyante tatsādhanabhūtaścāyamagniḥ śrautakarmasādhanabhūte cāgnau cātuṣprāśyapacanavatītikartavyatā dṛṣṭā, ayamapi śrautakarmasādhanabhūta evetyabhiprāyaḥ| tasmāccātuṣprāśyapacanavatītikartavyatāpravṛttiratrāpi| apicādhāne setikartavyatā dṛṣṭā idamapyādhānameva| evaṃ hi śrūyate etadeva prakṛtya arthainaṃ vayaṃ nyevadhāsyāma iti tenādhānasāmānyādihāpi pravartata eveti| evaṃ sthita ucyate, eke ācāryā necchantyatra cātuṣprāśyapacanavatītikartavyatām| yata upadeśena dharmaḥ pravartate atideśena vā| na cātropadeśo nātideśastasmānnaiva pravartate| kathantarhīdamuktam, yasya nāma śrautakarmasādhanabhāvena ādhānasāmānyādvā pravṛttibuddhistāṃ nivartayitumityadoṣaḥ|
4.2.5
gṛhyakārāntarairapyanayaiva bhrāntyeyamitikartavyatopadiṣṭā, tannirākartumiha pūrvapakṣa upanyastaḥ| 'agnyādheyadevatābhya iti' vakṣyatyagnyādheyadevatābhyo hutvā juhotīti| tarhi kimarthamuktam, bahutvaviśiṣṭānāmatra devatātvaṃ yathā syāditi| kiñca syāt, dve apyagnyādheyadevate sta eva, tayoreva devatātvammābhūditi punargrahaṇādbahūnāmeva devatātvam| 'apayitveti' apaṇopadeśānna śrutāsādanam| 'ājyabhāgāviṣṭeti' kimarthamuktam? ucyate, āghārādīnāścaturdeśājyāhutīnākrama uktaḥ| tatrehāṣṭānāmanirdiṣṭāvasarāṇāmavasaravidhānārtham| atha śākhāntarīyamantravyākhyānamārabhate| svaśākhīyamantrāṇāmubaṭācāryādibhirvyākhyātatvāt| ṛṣyādi tu sarveṣāmucyate tajjñānasyaupayikatvāt| 'tatra tvanaḥ satvanna iti' dve vāmadevadṛṣṭe triṣṭubhau agnivāruṇyau tripaśau| 'imamme tatvāyāmīti' dve śunaḥśepadṛṣṭe prathamā gāyatrī dvitīyā triṣṭubhau agnivāruṇyau tripaśau| 'imamme tatvāyāmīti' dve śunaḥśepadṛṣṭe prathamā gāyatrī dvitīyā triṣṭubhe vāruṇyau tripaśau| yete śataṃ varuṇa ye sahasraṃ yajñiyāḥ pāśā vitatā mahāntaḥ| tebhirno adya savito'taviṣṇurviśve muñcantu marutaḥ svarkāḥ| asyārthaḥ| tatra vāmadevaṛṣistriṣṭup liṅgoktā devatā sarvaprāyaścitte| he varuṇa te tava ye śataṃ bahusaṃkhyātāḥ ye ca sahasram asaṃkhyātāḥ pāśāḥ pāpāni bandhanahetutvāt| kimbhūtāḥ yajñiyāḥ yajñapratyūhotpannāḥ vitātā sarvatra vistṛtāḥ mahāntaḥ aparihāryāḥ tebhiḥ taiḥ pāśitānno'smān adya asminneva ahani savintrādayo devā muñcantu mocayantu akaraṇāyathākaraṇānyathākaraṇapratyavāyābhibhūtān punantvitiyarthaḥ| uta apyarthaḥ|
4.2.6
kimbhūtāḥsvarkāḥ svaścanāḥ sarvagāḥ sarvapūjyā vetyarthaḥ| ayāścāgnesyanabhiślitāśca satyamittvamayā asi| ayāno yajñaṃ vahāsyayāno dhehi bheṣajam| asyārthaḥ| tatra vāmadevatriṣṭup agniḥ prāya- ājyāhutermahāvyāhṛtibhyaḥ pūrvaṃ prāśyartham | 'barhirhutvā prāśnāti' barhiḥ paristaraṇārthaṃ agnau prakṣipya prāśnāti bhakṣayati | atra prāśanopadeśasāmarthyāt prāśyamākāṅkṣitam tarhi ka hutaśeṣaḥ anyadvā kiñcit, ucyate—pākayajñeṣvavattasyāsarvahomo hutvā śeṣaprāśanamiti kātyāyanokteḥ sruveṇāvattasya homadravyasya sarvasya homaniṣedhāt hutaśeṣasya ca prāśanavidhānāt sarvāsāmāhutīnāṃ homadravyaṃ sruve'vaśeṣitaṃ saṃsravatvena prasiddhaṃ pātrāntare prakṣipyate tatprāśyamiti | nanu akṛte vaiśvadeve ṭhityādivacanādvaiśvadevāt sthālīpākānuṣṭhānaṃ prāptaṃ tatra ca saṃsravaprāśanaṃ vihitaṃ tatkṛtvā kathaṃ mādhyāhnike vaiśvadevādikarmaṇyadhikāra iti cet ucyate—śeṣaprāśanasya karmāṅgatvena vidhānāt aprāśane ca karmaṇo vaiguṇyāt nottarakarmādhikāranivṛttiḥ | barhirhomaśca vidhānasāmarthyādanyādhāna eva bhavati nānyeṣu karmasu | 'tato brāhmaṇabhojanam' tataḥ samāpte karmaṇi brāhmaṇabhojanaṃ dadyāt | brāhmaṇabhojanamityatra ekasmai dvābhyāṃ bahubhyo vā bhojanaṃ brāhmaṇabhojanamiti samāsasya tulyatvāt ekasminnapi brāhmaṇe bhojite arthasyānuṣṭhitatvāt ekasyaiva bhojanamiti yuktam iti sūtrārthaḥ |
4.2.7
atha paddhatiḥ—tatrāvasathyādhānaṅkariṣyan uktakālātikramābhāve agnyādhānārthopadiṣṭamāsatithivāranakṣatrādike kāle prātaḥ snātaḥ suprakṣālitapāṇipādaḥ svācāntaḥ sapatnīko gomayopalipte śucau deśe svāsana upaviśya adyehityādideśakālau smṛtvā āvasathyāgnimahamādhāsya iti saṅkalpaṃ vidhāya mātṛpūjāpūrvakamābhyudayikaṃ śrāddhaṃ yathoktaṃ kuryāt | kālātikrame tu "yāvantyabdānyatītāni niragnerviprajanmanaḥ | tāvanti kṛcchrāṇi careddhaumyaṃ dadyādyathāvidhi" iti vacanādatikrāntasaṃvatsarasadyaḥprājāpatyarūpaṃ prāyaścittaṃ mukhyavidhinā caritvā tadaśaktau pratiprājāpatyaṃ gāṃ dattvā tadalābhe tanmūlyaṃ niṣkamekamardhaṃ tadardhaṃ vā dvādaśabrāhmaṇabhojanaṃ vā ayutagāyatrījapaṃ vā gāyatryā tilājyasahasrahomaṃ vā śaktyapekṣayā'nyatamaṃ vidhāya haumyaṃ sāyamprātarhomadravyaṃ pratyahamāhuticatuṣṭayaparyāptam atikrāntadivasān gaṇayitvā brāhmaṇebhyo dadyāt | athavākyam āvasathyādhānamukhyakālātikrāntaitāvadvarṣaniragnitvajanitaduritakṣayāya etāvanti prājāpatyavratāni cariṣye tadaśaktau prājāpatyapratyānnāyatvena pratiprājāpatyamekaikāṃ gāṃ brāhmaṇebhyo'haṃ sampradade evamanyeṣvapi vākyeṣvūhanīyam | tadyathā āvasathyādhānamukhyakālātikrāntaitāvadvarṣaniragnitvajanitaduritakṣayāya prājāpatyapratyānnāyatvena pratiprājāpatyametāvatīnāṃ gavāṃ mūlyamidametāvatsuvarṇaṃ brāhmaṇebhyo'haṃ sampradade tadvatprājāpatyapratyānnāyatvenaitāvato brāhmaṇān bhojayiṣye | āvasathyādhānamukhyakālātikrāntaitāvadvarṣaniragnitvajanitaduritakṣayāya gāyatryā etāvantyayutāni japiṣye |
4.2.8
tadvadetāvanti tilāhutisahasrāṇi hoṣyāmīti | evaṃ kṛtaprāyaścitto homadravyaṃ dadyāt | tadyathā āvasathyādhānamukhyakālātikrāntaitāvadinasaṃvatsarasāyamprātarhomadravyametāvatparimāṇaṃ dadhitaṇḍulayavānāmanyatamaṃ brāhmaṇebhyo'haṃ sampradade tanmūlyaṃ dravyametāvatparimāṇaṃ vā | haumyaṃ dyāditivacanāt itarapakṣādyādikarmadravyadānanivṛttiḥ | chandarṣismaraṇam | ityetyādi khaṃ brahmāntam | tataḥ svaśākhādhyāyinaṃ karmasu tattvajñaṃ brāhmaṇaṃ gandhapuṣpamālyavastrālaṃkārādibhirabhyarcya amukagotramamukaśarmāṇamamukavedamamukaśākhādhyāyinamāvasathyādhānaṃ kariṣyan kṛtākṛtāvekṣakatvena brāhmaṇamebhiścandanapuṣpākṣatavastrālaṃkāraistvāmahaṃ vṛṇe vṛto'smīti tena vācyam | kecin brāhmaṇaṃ madhuparkeṇārcayanti ṛtviktvāviśeṣāt | tataḥ patnyā sahāhate vāsasī paridhāya agnyādhānadeśe sthaṇḍilamupalipya pañcabhūsaṃskārān kṛtvā taṃ deśaṃ vastreṇa pidhāya brāhmaṇā saha samṛddhaṃ sthālīmādāya brāhmaṇaiḥ parivṛto vedaghoṣamaṅgalagītavādyādibhirjanitotsāho vaiśyasya bahupaśorgṛhātsūtrāntaramatena asvarīpāddhuyājino brāhmaṇasya gṛhādvā bahvannapākād brāhmaṇamahānasādvā sthālyāmagniṃ gṛhītvā tathaiva gṛhamāgatya parisamūhanādipañcabhūsaṃskārasaṃskṛte sthaṇḍile prāṅmukha upaviśya ātmābhimukha- saṃsaktamūlo yaḥ śamyāḥ sa śamīgarbha ucyate | alābhe tvaśamīgarbhādāharedavilambitaḥ | ※ ||
4.3
caturviṃśāṅgulā dīrgho vistāreṇa ṣaḍaṅgulā | caturaṅgulamutsedhā araṇiryāijñikaiḥ smṛtā |
4.4
mūlādaṣṭāṅgulaṃ tyaktvā agrācca dvādaśāṅgulam | antaraṃ devayoniḥ syāttatra madhyo hutāśanaḥ |
4.5
mūrdhokṣikarṇavaktrāṇi kandharā cāpi pañcamī | aṅguṣṭhamātrāṇyetāni vyaṅguṣṭhaṃ vakṣa ucyate |
4.6
aṅguṣṭhamātraṃ hṛdayamaṅguṣṭhamudaraṃ tathā | ekāṅguṣṭhā kaṭirjñeyā dvau vastirdvau ca guhyake |
4.7
ūrū jaṅghe ca pādau ca caturuye kairyathākramam | araṇyavayavā hyete yājñikaiḥ parikīrtitāḥ |
4.8
yattadbrahmamiti proktaṃ devayoniḥ sa ucyate | tasyāṃ yo jāyate bahiḥ sa kalyāṇakṛducyate |
4.9
prathame manthane hyeva niyamo netareṣu ca | aṣṭāṅgulaḥ pramanthaḥ syāccātraṃ syād dvādaśāṅgulam |
4.10
ovilī dvādaśaiva syādetanmanthanayantrakam | gobālaiḥ śaṇasaṃmiśraistrivṛdvṛttamanaṃśukam |
4.11
vyāmapramāṇaṃ netraṃ syāttena madhyo hutāśanaḥ | cātrabudhne pramanthāgraṃ gāḍhaṃ kṛtvā vicakṣaṇaḥ |
4.12.1
chandaḥ varuṇo devatā, tattvāyāmīti śunaḥśepaṛṣiḥ triṣṭupchandaḥ varuṇo devatā, yete śatamiti śunaḥśepaṛṣiḥ jagatīchandaḥ varuṇaḥ savitā viṣṇurviśvedevā marutaḥ svarkā devatāḥ, prāyaścittahome viniyogaḥ | ayāścāgna iti prajāpatirṛṣiḥ virāṭ chandaḥ agnirdevatā prāyaścittahome viniyogaḥ | uduttamamiti śunaḥśepaṛṣiḥ triṣṭup chandaḥ varuṇo devatā, viṣṇukrameṣu pāśonmocane viniyogaḥ | bhavatanna iti mantrasya prajāpatirṛṣiḥ paṅkticchandaḥ jātavedasau devate agniprāsane viniyogaḥ | tvannoagna ityādi pramumugdhyasmatsvāhā idamagnīvaruṇābhyāṃ namama | satvanno agne0 suhavo na edhi svāhā idamagnīvaruṇābhyāṃ na0 | imassevaruṇa0 cake svāhā idaṃ varuṇāya na0 | tattvā yāmi0 pramoṣīḥ svāhā idaṃ varuṇāya na0 | ye te śataṃ varuṇa ye sahasraṃ yajñiyāḥ pāśā vitatatā mahāntaḥ | tebhirno'adya savitota viṣṇurviśve muñcantu marutaḥ svarkāḥ svāhā idaṃ varuṇāya savitre viṣṇave viśvebhyo devebhyo marudbhyaḥ svarkebhyaḥ, kecididaṃ varuṇāyeti | ayāścāgnesyanabhiśāstipāśvasatyamittvamayā asi | ayānoyajñaṃ vahāsyāno dhehi bheṣajaṃ svāhā idamagnaye ayase na0 | uduttamaṃ0 aditye syāma svāhā idaṃ varuṇāya0 | bhavatannaḥ0 śivau bhavatamadyanaḥ svāhā idaṃ jātavedobhyām, kecididamagnibhyāmiti | atha sthālīpākena catasro'gnyādheyadevatāḥ | agnaye pavamānāya svāhā idamagnaye pavamānāya0 | agnaye pāvakāya svāhā idamagnaye pāvakāya0 | agnaye śucaye svāhā idamagnaye śucaye namaḥ0 | adityai svāhā idamadityai0 | ityagnyādheyadevatābhyaḥ | tataḥ pūrvavadājyenāṣṭarcehomaḥ |
4.12.2
tato brahmānvārabdha uttarārddhātsruveṇa carumādāya agnaye sviṣṭakṛte svāheti agneruttarārddhe juhuyāt idamagnaye sviṣṭakṛte0 | athānanvārabdha ājyena ayāsyagnerarṣaṭkṛtaṃ yatkarmaṇātyarīricaṃ devāgātuvidaḥ0 svāhā idaṃ devebhyo gātuvidyaḥ, iti svatvaṃ tyaktvā | atha brahmānvārabdhaḥ oṃ bhūrbhuvaḥ svariti krameṇa prajāpatirṛṣirgāyatrī chando'gnirdevatā prajāpatirṛṣiruṣṇikchando vāyurdevatā prajāpatirṛṣiranuṣṭup chandaḥ sūryo devatā vyāhṛtihome viniyogaḥ | oṃ bhūḥ svāhā idamagnaye | oṃ bhuvaḥ svāhā idaṃ vāyave | oṃ svaḥ svāhā idaṃ sūryāya | idaṃ bhūrvā idaṃ bhuva iti vā idaṃ svariti vā | tvanno agne, satvanno agne, ayāścāgne, yete śataṃ, uduttamaṃ pañca mantrāḥ prajāpatyantā navāhutīrhutvā barhirhomaṃ ca kṛtvā saṃsravaprāśyācmya pavitrābhyāṃ mukhaṃ mārjayitvā pavitre agnau prakṣipya praṇītā agneḥ paścimato ninīya āsāditapūrṇapātratrayoranyatarasya brahmaṇe dakṣiṇātvena dānaṃ kṛtvā ekabrāhmaṇabhojanadānam | tathā smṛtyantaroktatrayoviṃśatibrāhmaṇabhojanam | atra mārjanaṃ pavitrapratipattiḥ barhirhomaḥ praṇītāvimoka ityete catvāraḥ padārthāḥ bhāṣyakāramate gṛhyakarmasu na bhavanti vacanābhāvāt āvasathyādhāne tu barhirhomo vacanādbhavati ityāvasathyādhānam | tato maṇikādhānapañcamahāyajñasāyamprātarhomanimittañca śrāddhacatuṣkaṃ taddine eva kāryam | atha punarādhānanimittāni likhyante |
4.12.3
tatra kṛtāvasathyādhānau patnīyajamānau agniṃ parityajya yadi grāmasīmāmatītya vaseyātāmekāṃ rātriṃ tatra prātaḥ gṛhamāgatyāgnimāthitvoktavidhinā brahmopaveśanādi brāhmaṇabhojanāntamādhānaṃ kuryāt | tatra homalope tu ekatantreṇa sāyamprātarhomaṃ kuryāt | bahuhomalopepyevam | atha yadi kṛtādhāno yajamānaḥ prajārthī kāmārthī codvahettatra anye araṇī sampādya prātarhomaṃ vidhāya divā vivāhaṃ kṛtvā ācaturthīkarmaṇo homaṃ tyaktvā tadante atikrāntahomadravyaṃ dattvā pañcame'hani punarādhānaṃ yathoktamityekaḥ pakṣaḥ | prātarhomaṃ kṛtvā divā vivāhaṃ sampādya sadyaḥ caturthīkarma ca kṛtvā taddina evāvasathyādhānamiti dvitīyaḥ pakṣaḥ | atra pakṣadvaye'pi pūrvāraṇyoḥ sphoṭitayorāvasathye dahanam | anyāraṇyorādhānaṃ, pātrāṇi tānyeva | yattu chandogapariśiṣṭe | sadāro yaḥ punardārān kathaṃcit kāraṇāntarāt | ya icchedabhimān kartuṃ ka homo'sya vidhīyate | sve'gnāveva bhaveddhomo laukike na kadācana | nāhitāgneḥ svaṃ karma laukike'gnau vidhīyate | iti punarādhānābhāvapratipādanaṃ tacchandogaviṣayam | a- nekapatnīkasyaikasyāḥ patnyā maraṇe araṇipātraiḥ sahāvasathyena tāṃ dāhayitvā''śaucānte punarādhānam| ekapatnīkasya tu patnīmaraṇe kṛtavivāhasya caturthīṃkarmānantaraṃ punarādhānam| amnāvupaśānte homakālād-yātikrame gṛhapatau proṣite pramādāt patnyā grāmāntaravāse tathā gṛhasthite yajamāne patnyāḥ pravāse prāgghomakā'danāgamane punarādhānam|
4.12.4
kecitu jyeṣṭhāyāmagnisaṃnidhau tiṣṭhantyāmanyāsāmpatisahitānāṃ kevalānāṃ vā kāryavaśād grāmāntarasthitau, patyau vā agnisannidhau tiṣṭhati sarvāsāmpatnīnāṅgāmānta-ragamane nāgnināśa ityāhuḥ| tathā patnyāḥ agniṃ vinā samudragānayatikrame, bhartṛrahitāyā agninā sahitāyā: bhayaṃ vinā sīmātikrame, karmārthāharaṇādanyatra śakaṭaṃ vinā śamyāparāsādūrdhvaṃ haraṇe, trirucchrasataḥ pratyakṣāgniharaṇe, madhyamānasya dṛṣṭasyāgnermanthanayantrotthāpanādūrdhvanāśo, saṃvatsaramekaṃ yajamānasya homākaraṇe, prājāpatyabrahmakūrcayoranyataraprāyaścittācaraṇādūrdhvampatnyāśca pādakṛcchrācaraṇātpunarvivāhavadānam| udake nāgnyupaśamane śikyenāgnyudvāhane pratyakṣasyāraṇisamārūḍhasya vā agneḥ ekanāmadheya-śatayojanagāminadīyojanādhikagāminadīsantaraṇe (?) vā sarvatra sīmātikramaṇe ādyantasīmātikramaṇe-vāpatnīyajamānayoranvārambhābhāve sūkaragardabhakākaśvagāladhvakukkuṭamarkaṭaśūdrāntyajamahāpātakiśavasūti-kārajasvalāretomūtrapurīṣamedo'śruśleṣmaśoṇitapūyāsthimāṃsamajjāsurāprabhṛtibhiramedhyaiḥ pratyakṣasyāraṇisa-māropitasya vā''gneḥ sparśe trīnpakṣāntirantaraṃ pakṣahomakaraṇe punarādhānam| tathā'gnerapaharaṇe prāduṣkaraṇādūrdhvaṃ pūrvaṃ vā śānte'gnau manthane prārabdhe'gnijanmābhāve laukikāgnibrāhmaṇadakṣiṇahastā'jādakṣiṇakarṇa-kuśastambajalānāmanyatame'gnisthāne'prakalpite sūryāstamaye udaye vā jāte punarādhānam| agnināśa-bhrāntyā agniṃ manthayitvā pūrvāgniṃ dṛṣṭvā mathitamagnim ayante yoniritimantreṇāraṇyoḥ samāropya pūrve-'gnau homādikaṃ viddhyāt|
4.12.5
yadā tu laukikāgnyādyanyatamannidhāya homaṃ kṛtvā manthane prārabdhe ā dvitīyahomakālāttṛtīyādvā agnerjanmābhāvastadā punarādhānam| āropitāgnyoraraṇyornāśe ekasyā vā punarādhānam asamāropitayostu ekataravināśe dvitīyāṃ chitvā manthanam| naṣṭāyāḥ pratipattirāvasathye dāhaḥ| yadā punarjantubhakṣaṇena manthanena vā manthanāyogye bhavatastadā'nye araṇī gṛhītvā darśapakṣā-dikarma nirvartya jīrṇamaraṇidvayaṃ śakalīkṛtya tasminnagnau prajvālya dakṣiṇahastena nūtanāmuttarāraṇiṃ sa-vyahastenādharāraṇiṃ gṛhītvā dīpte'gnau dhārayan udbudhyasvāgne praviśa svayonimanyāṃ devayajyāṃ voḍhave jātavedaḥ| araṇyā araṇimanusaṅkramasva jīrṇo tanumajīrṇayā nirdudasva| ayaṃ te yonirṛtviya ityetau mantrau japitvā manthanayantranidhāyāgnimanthayitvā bhūsaṃskārapūrvakaṃ sthāne nidhāya pūrṇāhutivadājyaṃ saṃskṛtyānādiṣṭahomaṃ kuryāt| atha pakṣahomavidhiḥ| tatra yajamānasya āmayādinimitte rogārtāvadhvagamane rāṣṭrabhraṃśe dhanābhāve gurugṛhavāse anyāsvapi bhayādyāpakṣu homānāṃ samāso bhavati| tadyathā pratipadi sāyaṅkāle āhutiparimāṇaṃ homadravyaṃ caturdaśakṛtva ekasmin pātre kṛtvā agnaye svāheti hutvā punastathaiva caturdaśakṛtvo homadravyaṃ gṛhītvā prajāpataye svāheti juhuyāt| evameva homadravyaṃ caturdaśakṛtvaḥ ekapātre nidhāya sūryāya svāheti prātarhutvā punastathaiva caturdaśakṛtvo homadravyaṃ gṛhītvā prajāpataye svāheti juhuyāt| tato dakṣiṇena pāṇinā prāggaprāmuttarāmaraṇiṃ gṛhītvā savyenādharāraṇimagnerupari dhārayan ayaṃ te yoniriti mantreṇāgniṃ samāropyāraṇī dhārayet|
4.12.6
atha paurṇamāsyāmāvāsyāyāṃ vā prāptāyāṃ prātaranyoragniṃ nirmathya kuṇḍe nidhāyāvasaraprāptaṃ vaiśvadevādikaṃ karma vidhāya sāyaṅkāle sāyaṃhomaṃ prātaḥkāle prātarhomaṃ hutvā pakṣādihomaṃ kuryāt| etāvatā'pi kālena yadyāpanna nivartate tadā uktavidhinā punaḥ pakṣahomān kuryāt| tṛtīye pakṣe tu āpadanuvṛttāvapi na pakṣahomavidhiḥ kiṃtu kṛcchreṇāpi pṛthageva sāyaṃprātarhomān vidadhyāt| tato'pyāpadanuvṛttau punaruktavidhinā pakṣe pakṣe homasamāsaṃ kuryāt nu tṛtīye pakṣe| evaṃ yadaivāpannimittaṃ tadādi aupavasathyāhātprātarhomaparyantānāṃ homānāṃ samāsaṃ kuryāt na pakṣāntaragatānāṃ samāsaṃ kuryāt | kaṭhaśrutipakṣe tu na pakṣadvayameva pakṣahomaniyamaḥ api tu āpadanuvṛttau yāvadāpannivṛttistāvatpratipakṣamuktaprakāreṇa nirantaraṃ pakṣahomān samasyedityekaḥ prakāraḥ, prakārāntaraṃ tu sāyaṃkāle samidādhānaparyukṣaṇānantaramāhutiparimāṇaṃ homadravyam agnaye svāheti hutvā punastathaiva sūryāya svāheti hutvā āhutidvayaparyāptaṃ homadravyamādāya prajāpataye svāheti sakṛjjuhuyāt iti sāyaṃprātastanayorhomayoḥ samāsaṃ yāvadāpadamācaret | yadā tu āpado gurutvaṃ bhavati tadā sāyaṃhomaireva anena vidhānena prātarhomānāṃ samāsaṃ kuryāt | evaṃ pakṣahomasamāse kṛte yadyantarāle āpannivṛttistadā pratyahaṃ sāyamprātarhomān hutānapi juhuyānnaveti kaṭhā āmananti | ete ca homasamāsāḥ sāyamupakramāḥ prātarapavargā ityutsargāḥ | āpadviśeṣe tu prātarupakramāḥ sāyamapavargāḥ pūrvāhṇāparāhṇādikālānapekṣā api boddhavyāḥ, yataḥ tatrāpatkālapuraskāreṇaiva homasamāsopakramo yujyate | aparāhṇe piṇḍapitṛyajñaḥ |
4.12.7
piṇḍapitṛyajñapaddhatirlikhyate | amāvāsyāyāmaparāhṇe śrāddhapākādvaiśvadevaṃ pātranirṇejanāntaṃ vidhāya prācīnāvītī nīvīṃ baddhvā dakṣiṇābhimukho'gnisannidhāvupaviśyātha piṇḍapitṛyajñenāhaṃ yakṣye tatrāgniṃ kavyavāhanaṃ, somaṃ pitṛmantam, amukagotrān yajamānapitṛpitāmahaprapitāmahān amukāmukaśarmaṇaḥ trīhimayaiḥ piṇḍaiḥ yakṣya iti pratijñāya, āgneyādidakṣiṇāntaṃ dakṣiṇāgraiḥ kuśairagniṃ paristīrya pātrāṇi sādayetpaścādagnerdakṣiṇasaṃsthāni | tatra kṛṣṇājinaṃ srucamulkhalaṃ musalaṃ śūrpam udakaṃ carusthālī ājyaṃ mekṣaṇaṃ sphyaṃ udakapātraṃ sakṛdācchinnadarbhān taṇḍulādidravyaṃ sūtrāṇi ceti | pañcāśadvarṣādhikavayasi yajamāne sūtrasthāne yajamānavakṣaḥsthalomāni | sruco'bhāve pakṣe kṛṣṇājinaṃ carusthālī ulūkhalaṃ śūrpaṃ musalaṃ udakam ājyaṃ mekṣaṇamityāditrayodaśa | tato'gnimapareṇāpūrṇāṃ srucaṃ trīhīn gṛhītvottarato'gneḥ kṛṣṇājinamāstīrya tatrolūkhalaṃ nidhāya trīhīnulūkhale nikṣipya musalamādāya tiṣṭhan dakṣiṇāmukhastriḥ kṛtvo'vahanyāt yāvaddhutrīhayo vituṣā bhavanti |
4.12.8
tataḥ śūrpeṇa niṣpūya punarulkhale nikṣipya sakṛtphalīkṛtya punaḥ śūrpe kṛtvā niṣpūya sodakāyāṃ carusthālyāṃ taṇḍulānopyāmāvadhiśrityāpradakṣiṇaṃ mekṣaṇena cālayitveṣacchṛtaṃ caruṃ apayet śṛtamāsāditena ghṛtenābhighārya dakṣiṇata udvāsya pūrveṇāgnimuttarata ānīya sthāpayet tataḥ savyaṃ jānvācya mekṣaṇena carumādāyāgnaye kavyavāhanāya svāhetyekāmāhutiṃ hutvā idamagnaye kavyavāhanāyeti tyāgaṃ vidhāya punarmekṣaṇena carumādāya somāya pitṛmate svāheti hutvā idathaṃ somāya pitṛmata iti tyāgaṃ vidhāya mekṣaṇamagnau prāsyāgnerdakṣiṇataḥ paścādvā dakṣiṇābhimukha upaviśya savyaṃ jānvācyopalipya sphyenāpahatā asurārakṣāthaṃsi vediṣad iti dakṣiṇāyatāṃ lekhāmullikhyodakamupaspṛśya ye rūpāṇītyulmukaṃ rekhāgre nidhāya punarudakamupaspṛśyodapātramādāya pitṛtīrthena lekhāyāmasukagotrāsmatpitaramukaśarman avanenikṣvetyevaṃ pitāmahaprapitāmahayoravanejanaṃ dattvopamūlathaṃ sakṛdācchannāni dakṣiṇāgrāṇi lekhāyāmāstīrya tatrāvanejanakrameṇāmukagotrāsmatpitaramukaśarman etatte'nnaṃ svadhānama iti piṇḍaṃ dattvā idaṃ pitre iti tyāgaṃ vidhāyaivaṃ pitāmahaprapitāmahābhyāṃ pratyekaṃ piṇḍaṃ dattvā'trapitar ityarddharcaṃ japitvā parāṅāvṛtya vāyuṃ dhāryottamanā udaṅmukha āsitvā tenaivāvṛtyāmī madantetyarddharca japitvā pūrvavadavanejya nīvīṃ visraṃsya namova iti pratimantramañjaliṃ karoti gṛhānna ityāśiṣaṃ prādhryaitadva iti pratipiṇḍaṃ sūtrāṇi dattvorjemiti piṇḍeṣvapo niṣicya piṇḍānutthāpya sthālyāmavadhāyāvajighrati sakṛdācchinnānyagnau prāsyolmukaṃ prakṣipyodakaṃ spṛṣṭvā''camya piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhamārabhediti piṇḍapitṛyajñaḥ |
4.12.9
kṣuttṛṭkrodhatvarāyukto hīnamantro juhoti yaḥ | apravṛddhe sadhūme vā so'ndhaḥ syādanyajanmani | svalpe rūkṣe sasphuliṅge vāmāvarte bhayānake | ārdrakāṣṭhaiśca sampūrṇe phūtkāravati pāvake | micchatā | paścimāyāṃ diśi sito bālaḥ syādaśa vāsarān | vṛddhaḥ pañca dinānyaindrayāṃ tridinaṃ pakṣameva ca | śiśuvṛddhau jīvasitāvubhayatrāpyudīritau | anyaiḥ pañcadaśāhāni daśānyaiḥ sapta cāparaiḥ | uparāganivṛttau ca yāvatsyādinasaptakam | agnyādheyaṃ vivāhādi maṅgalaṃ na samācaret | ratnamālāyām | rāśau vilagne'mbucare ghaṭe vā tadaṃśake vāpyathavā śaśāṅke | ādhānakālo dvijapuṅgavānāṃ jāto'pi nirvāṇamupaiti vahniḥ | vilagnaṃ lagnaparyāyaḥ | ambucare karke mīne makarottarārddhe ca | meṣakarkaṭatulāmakarāśca caralagnāni | ghaṭe kumbhalagne | tadaṃśake carāṃśe kumbhāṃśe ca | śaśāṅke candre cararāśisthite kumbharāśisthite tadaṃśasthite cetyarthaḥ | trikoṇakendropacayeṣu sūrye bṛhaspatau śītakare kuje ca | śeṣagraheṣūpacayasthiteṣu dhūmadhvajotpādanamāmananti | trikoṇaṃ navapañcakam, lagnasaptamadaśamacaturthaṃ ca kendram | tṛtīyaṣaṣṭhadaśamaikādaśamupacayaḥ | kujo maṅgalaḥ | candre patnī mṛtyuge mṛtyuseti kṣipraṃ vahnyādhāyakaḥ kṣmāsute ca | bhānoḥ sūnau devapūjye ravau vā rogairjuṣṭo duḥkhitaḥ syādvijendraḥ | no kuryādbhutabhukparigrahaminakṣmāputrajīvendubhirnīcasthairvijitairiporbhavanagairastaṅgatairvā dvijaḥ | cāpasthe tanuge gurau kriyagate saptāmbarasthe kuje śītāṃśau triṣaḍāyage dinakare vā syāttadā dīkṣitaḥ |
4.12.10
pāpagraheṣu dhanageṃṣu dhanena hīnaḥ saumyagraheṣu dhanavān uḍḍepe'ndaḥ syāt | lagnasthite ca sabudhārkajabhārgevendāvutpādito'gniracirātkhalu nāśameti | cāpasthe dhanūrāśisthite | tanuge lagnasthe kriyagate meṣarāśisthite | ambarasthe daśamasthe | āyage ekādaśasthe | kanyāyāṃ mithune ca maṅgalaḥ śatrugṛhasthaḥ | kanyāmithunatulāvṛṣeṣu bṛhaspatiḥ śatrugṛhasthaḥ ravimaṅgalaśanaiścarāḥ pāpagrahāḥ kṣīṇacandraśca | dhanageṣu dvitīyastheṣu | athādhikārī nirūpyate | brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdraṃ hitvā'nulomajāḥ | adhikurvanti gārheṣu saha bhartrā striyastathā | māsordhvaṃ strīprasūryā syātputrasūrdinaviṃśateḥ rajasyuparate snānaṃ dinādūrdhvaṃ rajasvalā | nādhikāro'sti sarveṣāṃ sūtake mṛtake'pi ca | tathaiva patitānāṃ ca tathā doṣayujāmapi | agnyādhāne'dhikāro'sti rathakārasya cottare | māhiṣyeṇa karaṇyāṃ tu rathakāraḥ prajāyate | vaiśyāyāṃ kṣatriyājāto māhiṣyo munibhiḥ smṛtaḥ | jātā vaiśyena śūdrāyāṃ karaṇītyabhidhīyate | vedādhyayanasaṃpannāḥ prayogena śrutena ca | adhikurvanti sarvatra yadvārthaśravaṇaṃ vinā | yadvā adhyayanavedārthavijñānarahito'pi san | nādhikārī kriyāśūnyo bhartṛyajñādiśāsanāt | draviḍastvanyathā prāha sarvaśūnye'pyadhikriyām | śraddhāvāṃścedbhavetkartā nedṛk sarvānusaṃmatam | bhāryāḥ santīha yāvatyastābhiḥ sarvābhiranvitaḥ | yadvā savarṇayā jyeṣṭhabhāryaiva samanvitaḥ | vyabhicāravatī pāpā rogiṇī dveṣiṇī ca yā | ādhāne sā parityājyā navā tyājyā matāntarāt | tulyādhikāra ubhayoryajñapārśve nirūpaṇāt | atastvanyatarābhāve nādhikāro'sti kutracit |
4.12.11
athānadhikāriṇaḥ | āvasathyaṃ vivāhaṃ ca prayoge prathame sthitaḥ | na kuryājjanake jyeṣṭhe sodare cāprakurvati | kṣetrajādāvanījāne vidyamāne'pi sodare | nādhikāravivāto'sti bhinnodarye'pi caurase | paṅgandhamūkabadhirapatitonmādadūṣaṇe | saṃnyaste chinnakarṇādau yadvā ṣaṇḍādidūṣaṇe | janake sodare jyeṣṭhe kuryādevetaraḥ kriyām | jyeṣṭhe śraddhāvihīne ca satyādheyaṃ tadājñayā | pitṛsattve'pyanujñāto nādadhīta kadācana | jīvatpitari cādhṛyādāhitāgniḥ sa vai yadi | tathaiva bhrātari jyeṣṭhe yajetaiva vivāhayet | anāhitāgnau pitari yo'gnyādhānaṃ karoti hi | araṇyoragnimāropya tamādhāvyādadhīta saḥ | udvāhaṃ cāgnisaṃyogaṃ kurute yo'graje sthite | parivettā sa vijñeyaḥ parivittistu pūrvajaḥ | parivittiḥ parīvettā narakaṃ gacchatā dhruvam | āpe cīrṇaprāyaścittau pādonaphalabhāginau | pitṛvyakṣatriyotpannaḥ paranārīsuto'pi vā | dattakādyaḥ paranārīsutāḥ | vivāhe cāgnisaṃyoge na doṣaḥ paridevane | deśāntarasthaklīvaikadṛṣaṇānasahodarān | veśyānighnāṃśca patitān śūdratulyātirogiṇaḥ | jaḍamūkāndhabadhirakubjavāmanakhañjakān | ativṛddhānabhāryāṃśca kṛṣisaktānnṛpasya ca | dhanavṛddhiprasaktāṃśca kāmato'kāriṇastathā | kuṭilonmādarogāṃśca parivindanna duṣya-
4.12.12
prāyaścittaṃ kṛtvā tenaiva vidhinā yāvajjīvaṃ varttayediti gargapaddhatau | ‘ cātuṣprāśyapacanavatsarvamiti ’ | cātuṣprāśyapacanaṃ yasmin karmaṇi vidyate tadihāpi sarvaṃ bhavati, kutaḥ pañcamahāyajñā iti śruteḥ, pañcamahāyajñānāṃ śrutau pāṭhastatsādhanabhūto'yamagniratastadvadihāpi sarvaṃ bhavatīti pūrvaḥ pakṣaḥ | siddhāntastu utsūtraḥ | cātuṣprāśyapacanavatīti kartavyatā na bhavatīti | yatkāraṇam, upadeśātideśayoranyatareṇa dharmāṇāṃ pravṛttiḥ nātropadeśo na cātideśaḥ tasmātraiva cātuṣprāśyapacanavatītikartavyatā pravartate | nanu tarhi kimarthamidamuktam, ādhānasāmānyādvā śrautānāṃ pañcamahāyajñānāṃ sādhanabhūtatvādvā śrautā''dhānadharmāḥ syuriti buddhiḥ syāttāṃ nirākartumidamuktamityadoṣaḥ | gṛhyāntare cānayaiva bhrāntyā śrautādhānetikartavyatā utkā'sti tāṃ nivārayitumiha sūtrakṛtā pūrvapakṣaḥ kṛtaḥ | araṇilakṣaṇaṃ coktam yajñapārśvasaṃgrahakārikāyām | aśvattho yaḥ śamīgarbhaḥ praśastorvīsamudbhavaḥ | tasya yā prāṅmukhī śākhā udīcī cordhvagā'pi vā | bahudine manthanena pramanthanāśe tatraivoktam—uttarāyā abhāvāddhi grāhyo mantho'dharāraṇeḥ | 14 || dvitīye kandharā vakṣo tṛtīye hrudaraṃ smṛtam | caturthe caiva yoniḥ syādūrūdvandvaṃ ca pañcame | 15 || ṣaṣṭhe jaṅghe tathā pādau pūrṇā cāraṇiraṅgataḥ | yadi manthecchirasyagniḥ śirorogaiḥ pramīyate | 16 || yajamānastathā kaṇṭhe haṃse caiva viśeṣataḥ | manthedyo yajamānastu pakṣahīno bhaveddhruvam | 17 || yo manthedūrudvaye yastu rākṣasaṃ karma tasya tat | jaṅghāyāṃ yātudhānebhyaḥ pādayoḥ syātpiśācake |
4.12.13
19 || manthane jñeyaṃ dvitīyādau na śodhayet | aṣṭāṅgulaḥ pramanthaḥ syādīrgho dvyaṅgulavistṛtaḥ | 20 || dvyaṅgulastasya tvaiśānapūrve urdhvagaḥ | evamaṣṭādaśa proktāḥ pramanthā hyuttarāraṇeḥ | 21 || pādau tasyāḥ smṛtaṃ mūlamastu śira ucyate | adhvaryuḥ prāṅmukho manthetpratyagdikcaraṇā hi sā | 22 || ovilī yajamānena dhṛtvā gāḍhaṃ ca manthayet | madhnīyātprathamaṃ patnī yadvā kaścid ddaḍho dvijaḥ | 23 || mūlādaṅgulamutsṛjya agrātsārdhāṅgulaṃ tathā | yonimadhye punarmānaṃ kṛtvā madhyo hutāśanaḥ | 24 || mūlādvṛkṣeṇa mathīyātra kuryādyonisaṃkaram | cheditā sphāṭitā caiva suṣirā granthimastakā | 26 || caturvidhā'raṇistyājyā śreyaskāmairdvijātibhiḥ | cheditā harate putrān sphāṭitā śokamāvahet | 27 || granthimūrddhā haretpatnīṃ suṣirā patimāriṇī || iti śrautasmārtādhāne'raṇilakṣaṇam | itareṣu ca saṃskāreṣvaraṇirdvādaśāṅgulā | mūlātribhāgajananistadrdhenottarāraṇiḥ | vakṣye jātāraṇeḥ pakṣaṃ kumārāgneḥ ||
4.12.p1.1
prasiddhaye | nirmāya yantravihitaṃ pitā saṃsthāpya yatnataḥ | jāte kumāre madhīyādagniṃ yathāvidhi svayam | āyuṣyahomān juhuyāttasminnagnau samāhitaḥ | tatrānnaprāśanaṃ caulaṃ mauñjīvandhanameva ca | vratādeśaśca kartavyastasmingodānikāḥ kriyāḥ | kuryādvaivāhiko homo vahnau tasminsamāhitaḥ | śālāgnikarma tatraiva kuryātpaṃktiṃ ca naityakīm | nityahomaṃ pañcayajñān kuryāttasminnanā hitaḥ | smārtasaṃsthādikaṃ yacca tatsarvaṃ tatra gadyate iti | jātāraṇipakṣastu yugāntare bhavati na kalau | prajārthaṃ tu dvijāśyāṇāṃ prajāraṇiparigrahaḥ | iti kalivarjyatvāt | dānavācanānvārambhaṇavaravaraṇavratapramāṇeṣu yajamānaṃ pratīyāditi paribhāṣitatvāt yajamānāṅgulādimānaṃ grāhyam | aṅguṣṭhāṅgulamānaṃ tu yatra yatropadiśyate | tatra tatra bṛhatparvagranthibhirminuyātsadeti chandogapariśiṣṭam | bṛhatparvāṇi madhyaparvāṇi tanmūlagranthayo yatrāṅguṣṭhanodanā tatrāṅguṣṭhasyāṅgulinodanāyāmaṅgulīnām | chandogānāṃ svapariśiṣṭoktatvādaṅguṣṭhairaraṇimānam | vājināṃ tu yajñapārśvādaṅgulairiti | sūtroktapakṣastu yajamānenordhvabāhupradocchritena samasthitena veti | pañcāratnirdeśavitastirviṃśaṃ śatiśatāṅgulaḥ puruṣa iti sūtrāttu puruṣasya pañcamoṃ'śo'ratnistaccaturviṃśo'ṅgulamiti rāmavājapeyibhirādhānaprakaraṇe uktam | athātra pātralakṣaṇamucyate | tatra yajñapārśvasaṃgrahakārikāyām | khādiraḥ syākṛtirva'ratnimātraḥ praśasyate | āsanaṃ brahmaṇaḥ kāryaṃ vāraṇaṃ vā vikaṅkatam | hastamātraṃ catuḥsrakti mūladaṇḍasamanvitam | dviṣaḍaṅgulsaṃkhyāko mūladaṇḍo vikaṅkataḥ |
4.12.p1.2
prasthamātrodakagrāhī praṇītācamaso bhavet | vaikaṅkataṃ pāṇimātraṃ prokṣaṇīpātramucyate | haṃsamukhaprasekaṃ ca tvaggilaṃ caturaṅgulam | ājyasthālī tu kartavyā taijasadravyasaṃbhavā | māheyī vāpi kartavyā nityaṃ sarvāgnikarmasu | ājyasthālyāḥ pramāṇaṃ tadyathākāmaṃ tu kārayet | mṛnmayyaudumbarī vāpi carusthālī praśasyate | tiryagūrdhvaṃ saminmātradṛḍhā nātivṛhanmukhī | kulālacakraghaṭitamāsuraṃ mṛnmayaṃ smṛtam | tadeva hastaghaṭitaṃ sthālyādi khalu daivikam | yajñavāstuni muṣṭau ca stambe darbhabaṭau tathā | darbhasaṃkhyā na vihitā viṣṭarāstaraṇeṣu ca | aṅguṣṭhaparvavṛttaścāratnimātraḥ sruvo bhavet | puṣkarārddhaṃ bhavetkhātaṃ piṇḍakārdhe srucastathā | piṇḍakārdhe muṣyarddhamityarthaḥ | yāvatā'nnena bhoktumu tṛptiḥ pūrṇaiva jāyate | taṃ varārthamataḥ kuryātpūrṇapātramiti sthitiḥ | yadairvā trīhibhiḥ pūrṇaṃ bhavettatpūrṇapātrakam | varo'bhilaṣitaṃ dravyaṃ sārabhūtaṃ taducyate | aṣṭamuṣṭi bhavet kiṃcit kiṃcidaṣṭhau ca puṣkalam | puṣkalāni ca catvāri pūrṇapātraṃ vidhīyate | ityādhānapātrāṇi | anyānyapyatraiva likhyante | śūrpaṃ tvaratnimātraṃ syādaiṣikaṃ vaiṇavaṃ tu vā | lambaṃ tvaratnimātraṃ syādupalā ca daṣattathā | vistāro daṣadaḥ prokto dvādaśāṅgulasaṃkhyayā | pālāśaṃ jānumātraṃ syātpṛthuvṛttamulūkhalam | ardhakhātaṃ bṛhadvakraṃ madhye rājāsamanvitam | khādiraṃ musalaṃ proktamaratnitrayasaṃmitam | prādeśamātraṃ vijñeyaṃ mekṣaṇaṃ tu vikaṅkatam | vṛttamaṅguṣṭhaparvāgramavadānakriyākṣamam | īdṛśyeva bhavedvarvī viśeṣastāmahaṃ bruve | vāraṇyaratnimātrā syātturyāśādhikapuṣkarā |
4.12.p1.3
hastākārā ca pṛthvagrā agne sarpaphaṇākṛtiḥ | ākarṣaphalakaṃ hastamātraṃ syāddhanurākṛtiḥ | agne sarpaphaṇākāraṃ khādiraṃ vā vikaṅkatam | kaṅkatāni tridantīni vāraṇāni bhavanti hi | vāraṇyaratnimātrā syādabhriḥ śāsaṃ daśāṅgulam | dvātriṃśadaṅgulā śamyā vāraṇītyabhidhīyate | śraiparṇānparidhīn kuryādvāhumātrānapuṣkarān | śrīpaṇyau hastamātre ca apaṇyau śūlameva ca | tacchūlaṃ yasya kasyāpi yajñiyasya tarorbhavet | lauhī vā mṛnmayī vā syātparūkhā ca yathārthataḥ | lauhī tāmramayī vāpi kuryāccaiva yathārthataḥ | pātrāṇi vāraṇānyatra yāni proktānyasambhave | vaikaṅkatāni kāryāṇi sūtrāntaramatādapi | abhāve mukhyavṛkṣasya yajñiyasya tageriha | yadiṃkacitpātrajātantaditi bhāskarasaṃmatiḥ | aśvatthasyāraṇī grāhyā nānyasmādeva vṛkṣataḥ | evaṃ sarveṣu śāstreṣu dṛṣṭā sūtrāntareṣvapi | 'agnyādheyade············bhavatanna ityaṣṭau' śrautasyāgnyādheyasya devatāḥ agniḥ pavamāno'gniḥ pāvako'gniḥ śuciraditiśceti | ābhyaḥ sthālīpākamodanamuktaprakāreṇa śrapayitvā ājyabhāgau hutvā tvanno agna ityādyaṣṭabhirājyenāhutayo hotavyāḥ| atra carutrīm̐hīṇāṃ bhavati| kāmādījāno'nyatrāpi trīhiyavayorevānyataraṃ sthālīpākaṃ śrapayet| na pūrvacoditatvātsaṃdeho'saṃbhavādvinivṛttiriti sītāyajñe vakṣyamāṇanyāyāt| ayamarthaḥ sūtrasya—kāmādicchayā anyatra pakṣādiṣu yāgaṃ kurvan trīhiyavayoranyataraṃ caruṃ śrapayet naivātra saṃdehaḥ kutaḥ trīhīnyavānvā haviṣīti pūrvaṃ coditatvāduktatvāt| yāvasya carorasaṃbhavāt vinivṛttiḥ pūrvacoditasya trīhīnyavānvetyasya|
4.12.p1.4
anavastāviṃtāntaroṣmapakve īṣadasiddhe taṇḍulapāke caruśabdaprasiddheḥ| āgrayaṇeṣṭau trīhīṇāṃ yavānāṃ ceti sūtraṇācca| trīhīnyavānvā haviṣīti paribhāṣaṇādagrapākasyetyetāvatyukte'pi trīhīṇāṃ yavānāmagrapākasyeti sidhyati, kimarthaṃ trīhīṇāṃ yavānāmitigrahaṇam? ucyate— vaiśvadevaścarurvihitaḥ so'pi yāvo yathā syāditi yavānāmityuktaṃ trīhigrahaṇaṃ tu yavānāmeveti niyamo mābhūditi| ataḥ sarvatra trīhīṇāmeva caruḥ kārya iti gamyate śrapayitveti grahaṇaṃ siddhacarorupādānanivṛttyartham| ādhārāvājyabhāgāvinyena prāptatvātpunarājyabhāgagrahaṇaṃ aṣṭājyāhutīnāmavasaravidhānārtham, aṣṭāviti grahaṇaṃ mantrapratīkasaṃśayanirākaraṇārtham| yadyaṣṭasaṅkhyāgrahaṇaṃ na kriyate tarhi tvanno agnenayeti dvitīyā śaṅkyeta tathā satvanno agnesahasrākṣeti| tvanno agna iti prathamā satvanno agna iti dvitīyā imaṃmevaruṇeti tṛtīyā tatvāyāmi iti ca0 yete śatamiti paṃ0 ayāścāgna iti ṣa0 uduttamamiti sa0 bhavatanna ityaṣṭa0| 'purastā ...... juhoti' agnyādheyadevatābhya ityavācyam| agnyādheyadevatābhyo huveti vakṣyamāṇatvāt| vācyaṃ vā agnyādheye hi vikalpena dvayorapi devatātvamasti tayordevatātvaṃ mā bhūt| kiṃtu bahutvaviśiṣṭānāmatra devatātvaṃ yathā syādityadoṣaḥ| sthālīpākasyetyavayavaṣaṣṭhī| purastātsthālīpākasya sthālīpākātpūrvamaṣṭarcahomaḥ| agnyādheyadevatābhyo hutvā evamupariṣṭādaṣṭarcahomaḥ| 'sviṣṭakṛte cāyāsyagnerveṣaṭ kṛtaṃ yatkarmaṇātyarīricaṃ devāgātu vidaiti' uparitanānte aṣṭarcahomāntasthālīpākasyāgnaye sviṣṭakṛte svāheti āhutiṃ juhoti| caśabdādājyena ayāsyagna iti mantreṇāhutiṃ juhuyāt|
4.12.p1.5
sviṣṭakṛddhomasya prāptatvāt punargrahaṇamayāsyagna iti homasyāvasaravidhānārtham|| mantrasyāyamarthaḥ| he devāgātuvido yajñavettāro devāḥ agneḥ saṃbandhi yadyaṣṭakrataṃ hutaṃ yat yena karmaṇā yajanavidhinā kṛtvā ahamatyarīricamadhikaṃ kṛtavānasmīti tena karmaṇā prasannānāṃ bhavatāṃ prasādāttadayāsi anaśvaramavyāhṛtamastu| 'barhirhutvā prāśnāti' paristaraṇabarhirhastenaiva hutvā pātrāntarasthāpitahomaśeṣadravyaṃ bhakṣayati| prāśanasya prāptatvāt| barhirhomottarakālavidhānārthaṃ grahaṇam| śeṣarakṣaṇaṃ bhakṣaṇaṃ ca śrautasūtre uktamasti| pākayajñeṣvavattasyāsarvahomo hutvā śeṣaprāśanamiti| asyārthaḥ pākaśabdena ca smārtahomā ucyante| tatra homārthaṃ yadavattaṃ gṛhītaṃ tasya asarvahomaḥ kartavyaḥ sruvādibhiryadgṛhītaṃ taddhutvā kiṃcitpariśeṣya pātrāntare sthāpanamityarthaḥ| sarvahomānhutvā pātrāntarasthāpitasarvaśeṣāṇāṃ prāśanam| barhirhomaścātraiva vacanānnānyakarmasu| barhirhome prajāpatirdevatā aniruktatvāt| tathā ca liṅgam anirukto vai prajāpatiriti| ājyaṃ dravyamanādeśe juhotiṣu vidhīyate| mantrasya devatāyāśca prajāpatiriti sthitiriti chandogapariśiṣṭe kātyāyanokteśca| tato brāhmaṇabhojanam| tata iti sūtrādevaṃ jñāyate madhye mārjanaṃ pavitrapratipattiḥ praṇītāvimoko dakṣiṇādānaṃ ca kṛtvā brāhmaṇabhojanam| ekadvibahuṣu samāsasya tulyatvādekasminnapi caritārthatvādekasyaiva bhojanamiti| yatra bahūnāṃ bhojanaṃ tatra svayamevopadiśati yathā saṃsthite karmaṇi brāhmaṇānbhojayediti tathā sarvāsāṃ payasi pāyasaṃ śrapayitvā brāhmaṇānbhojayediti|
4.12.p1.6
atra hmatyantaroktatrayorviṃśatibrāhmaṇabhojanamiti hariharapaddhatau| catustriṃśadbhojanamiti reṇukadīkṣitāḥ| yajñapārśve viśeṣaḥ| garbhādhānādisaṃskāre brāhmaṇānbhojayedaśa| śataṃ vivāhasaṃskāre pañcāśanmekhalāvidhau| āvasathye trayastriṃśacchrau- tādhāne śatātparam | aṣṭakaṃ bhojayedvaktyā tattatsaṃskārasiddhaye | sahasraṃ bhojayetsome brāhmaṇānāṃ śataṃ paśau | cāturmāsye tu catvāri śatāni pañca surāgrahe | ayutaṃ vājapeye ca hāśvamedhe caturguṇam | āgrayaṇe prāyaścitte brāhmaṇān daśapañcaceti | atraivaṃ vyavasthā | yatra tato brāhmaṇabhojana- miti sūtramasti tatraikaṃ pūrvaṃ bhojayitvā yajñapārśvoktaṃ brāhmaṇabhojanam | yatra vivāhādau sūtraṃ nāsti tatra karmānte pariśiṣṭoktameva bhojanam | "athāvasathyādhāne padārthakramaḥ |"—tacca caturthyuttarakāle'bhrātṛmataḥ bhrātṛmatastu dhanavibhāga- kāle | gṛhapatau prete ekādaśe'hani prāgevaikādaśaśrāddhāt dvādaśe'hani vā mātṛpūjā''bhyudayika- hitaṃ jyeṣṭhaḥ kuryāt | kālātikrame tu prāyaścittaṃ kṛtvā māghādipañcamāseṣu śrāvaṇe āśvine vā kāryam | tatra pūrvaṃ vapanaṃ kṛtvā atikrāntasaṃvatsarasaṃkhyayā prājāpatyarūpaṃ prāyaścittaṃ mukhyavidhinā caret | tada- śaktau pratiprājāpatyaṃ gāṃ dadyāt | tadabhāve tanmūlyaṃ niṣkamekamardhaṃ tadardhaṃ vā dadyāt | tadabhāve prati- prājāpatyaṃ dvādaśabrāhmaṇabhojanam ayutagāyatrījapaṃ gāyatryā tilājyasahasrahomaṃ vā śaktyapekṣayā kuryāt | tatraivaṃ saṃkalpaḥ | ādhānākaraṇajanitadoṣanāśārthaṃ varṣasaṃkhyākānkṛcchrānahamācariṣye |
4.12.p1.7
athavā prājāpatyapratyānnāyatvena pratiprājāpatyamekaikāṃ gāṃ brāhmaṇebhyo'haṃ saṃpradade | athavā etāvatīnāṃ gavāṃ mūlyamidaṃ saṃpradade | brāhmaṇānvā bhojayiṣye | evamagne'pi saṃkalpaḥ | tataḥ sāyaṃprātarhomadravyaṃ pratyaha- māhuticatuṣṭayaparimitamatikrāntadivasān gaṇayitvā brāhmaṇebhyo dadyāt | tanmānaṃ ca kārikāyām | ṣaṣṭiprasthamitaṃ dhānyaṃ triprasthapramitaṃ ghṛtamiti saṃvatsarasyoktam | prasṛtidvitayaṃ mānaṃ prasthaṃ mānacatuṣṭaya- miti ca | tatra saṃkalpaḥ | homākaraṇajanitapratyavāyaparihārārthametāvadvārṣikaṃ dadhiyavataṇḍulānāmanya- tamaṃ brāhmaṇebhyo'haṃ saṃpradade | tanmūlyaṃ vā dadyāt | itarapakṣādyādikarmadravyadānanivṛttiḥ, haumyaṃ dadyā- diti vacanāditi rāmavājapeyinaḥ hariharaśca | gaṅgādharastu sāyaṃprātarhomapakṣādikarmapiṇḍapitṛyajñā- dyanusaṃdhānārthaṃ sādhanabhūtaṃ homadravyamiti likhitavān | tato yathokte kāle pūrvāhṇe vaiśvadevaṃ kṛtvā gaṇa- patiṃ pūjayitvā puṇyāhavācanaṃ kuryāt | tadyatra kartavyaṃ taducyate | vyāsaḥ | saṃpūjya gandhamālyādyai- rbrāhmaṇān svasti vācayet | dharmakarmaṇi māṅgalye saṃgrāme'dbhutadarśane | gṛhyapariśiṣṭe—atha svastivāca- namradvipūrteṣu | ṛddhirvivāhāntā apatyasaṃskārāḥ, pratiṣṭhodyāpane pūrte, tatkarmaṇaścādyantayoḥ kuryāditi | āśvalāyanasmṛtiḥ—vaidike tāntrike cādau tataḥ puṇyāha iṣyate | śaunakaḥ puṇyāhavācanavidhiṃ vakṣyā- mo'tha yathāvidhi | prayoktuḥ karmaṇāmādāvante codayasiddhaye | iti | tacca karmaprayogāntargatamiti kecit bahavastu prayogabahirbhūtamiti | ādyapakṣe karmaprayogasaṃkalpaṃ kṛtvā kāryam |
4.12.p1.8
dvitīye tu tatkṛtvā karma- saṃkalpaḥ | atha prayogaḥ | hemādrau dānakhaṇḍe bahvacagṛhyapariśiṣṭatvenoktaḥ sakalasādhāraṇaśiṣṭācāra- prāpnaśca puṇyāhavācanaprayogaḥ | kṛtamaṅgalasnānaḥ svalaṃkṛtaḥ kṛtācamanaḥ prāṅmukho yajamāno vaktā- cchādite pīṭhe upaviśya patnīṃ ca svadakṣiṇataḥ prāṅmukhīmupaveśya saṃskārye ca tathaivopaveśya oṃ sumu- khaścaikadantaścetyādi śuklāmbaradharaṃ devaṃ | abhīpsitārthaṃ | sarvamaṅgalamāṅgalye | sarvadāsarvakāryeṣu | sarveṣu kāleṣu samastadeśeṣu | tadevalagnam | yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo | sarveṣvārabdhakāryeṣu | iti ślokān paṭhitvā oṃ lakṣmīnārāyaṇābhyāṃ namaḥ umāmaheśvarābhyāṃ namaḥ śacīpurandarābhyāṃ namaḥ mātāpitṛbhyāṃ namaḥ iṣṭadevatābhyo namaḥ kuladevatābhyo namaḥ sarvebhyo brāhmaṇebhyo namaḥ | ācamanaprāṇāyāmau kṛtvā deśa- kālau saṃkīrtya amukaphalasiddhyarthaṃ śvo'dya vā'mukakarmāhaṃ kariṣye | tadaṅgatayā''dau puṇyāhavācanādi kariṣye iti saṃkalpayet | yadā tu prayogādbahirbhūtaṃ puṇyāhavācanādyaṅgaṃ tadāmukaphalasiddhyarthamamuka- karma kartumaṅgabhūtamādau puṇyāhavācanādi kariṣye iti pratyekaṃ saṃkalpaḥ | pradhānasaṃkalpastu sarvaṃ kṛtvā tadine śvo vā kāryaḥ |
4.12.p1.9
tataḥ kartā svapurataḥ mahīyauḥ pṛthivīcana iti bhūmiṃ spṛṣṭvā oṣadhayaḥ samiti taṇḍulapuñjaṃ kṛtvā ājighrakalaśamiti puñjopari salakṣaṇaṃ dhātumayaṃ mṛnmayaṃ vā kalaśaṃ nidhāya imaṃ me varuṇeti tīrthajalena pūrayitvā gandhadvārāmiti gandhaṃ kalaśe prakṣipya candanādinā tamanulipya yā oṣadhīriti sarvauṣadhīḥ oṣadhayaḥ samiti yavān kāṇḍātkāṇḍāditi dūrvāḥ aśvattheva iti pañcapallavān sronāḥpṛthivīti pañca sapta vā mṛdaḥ yāḥ phalinīriti phalaṃ parivājapatiriti pañcaratnāni hiraṇyagarbha iti hiraṇyaṃ yuvāsuvāsāiti vastreṇa raktasūtreṇa ca veṣṭayet pūrṇādarvīti dhānyapūrṇaṃ phalasahitaṃ pātramupari nidadhyāt tattvāyāmīti kalaśe varuṇamāvāhayet candanādinā pūjayecca | tataḥ kalaśe devatā āvāhayet | kalaśasya mukhe viṣṇuḥ kaṇṭhe rudraḥ samāśritaḥ | mūle tasya sthito brahmā madhye mātṛgaṇāḥ smṛtāḥ | kukṣau tu sāgarāḥ sapta saptadvīpā vasundharā | ṛgvedo'tha yajurvedaḥ sāmavedo hyatharvaṇaḥ | aṅgaiśca sahitāḥ sarve kalaśaṃ tu samāśritāḥ | atra gāyatrī sāvitrī śāntiḥ puṣṭikarī tathā | āyāntu mama śāntyarthaṃ duritakṣayakārakāḥ | sarve samudrāḥ saritastīrthāni jaladā nadāḥ | āyāntu mama śāntyarthaṃ duritakṣayakārakā iti | tataḥ kalaśaprārthanā | devadānavasaṃvāde madhyamāne mahodadhau | utpanno'si tadā kumbha vidhṛto viṣṇunā svayam | tvattoye sarvatīrthāni devāḥ sarve tvayi sthitāḥ | tvayi tiṣṭhanti bhūtāni tvayi prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ | śivaḥ svayaṃ tvamevāsi viṣṇustvaṃ ca prajāpatiḥ | ādityā vasavo rudrā viśvedevāḥ sapaitṛkāḥ | tvayi tiṣṭhanti sarve'pi yataḥ kāmaphalapradaḥ |
4.12.p1.10
tvatprasādādimaṃ yajñaṃ kartumīhe jalodbhava | sāṃnidhyaṃ kuru deveśa prasanno bhava sarvadā | avanikṛtajānumaṇḍalaḥ kamalamukulasadṛśamañjaliṃ śirasyādhāya dakṣiṇena pāṇinā suvarṇapūrṇakalaśaṃ dhārayitvā āśiṣaḥ prārthayet | prārthanāmāha | etāḥ satyā āśiṣaḥ santu dīrghānāgānayogirayastrīṇi viṣṇupadāni ca | tenāyuḥ pramāṇena puṇyaṃ puṇyāhaṃ dīrghamāyurastu | śivā āpaḥ santu saumanasyamastu akṣataṃ cāriṣṭaṃ cāstu gandhāḥ pāntu sumaṅgalyaṃ cāstu akṣatāḥ pāntvāyuṣyamastu puṣpāṇi pāntu sauśriyamastu tāmbūlāni pāntvaiśvaryamastu dakṣiṇāḥ pāntu bahudeyaṃ cāstu dīrghamāyuḥ śāntiḥ puṣṭistuṣṭiḥ śrīryaśovidyāvinayo vittaṃ bahuputraṃ cāyuṣyaṃ cāstu | atra sarvatra brāhmaṇairastviti pratyuttaraṃ deyam | yacchrutvā sarvevedayajñakriyākaraṇakarmaramyāḥ śubhāḥ śobhanāḥ pravartante tamahamoṅkāramādiṃ kṛtvā ṛgyajuḥsāmāśīrvacanaṃ bahvṛṣisaṃmataṃ saṃvijñātaṃ bhavadbhiranujñātaḥ puṇyaṃ puṇyāhaṃ vācayiṣye, viprāḥ vācyatāmiti vadeyuḥ | evamuttaratrāpi yathāyogaṃ pratyuttaram | tato yajamānaḥ bhadraṃ karṇebhiḥ0 ṛ0 1 draviṇodādraviṇa sa0 ṛ0 1 savitāpaścātāt ṛ0 1 navo navo bhavati0 rakṣū uccādivi0 ṛ0 1 āpaundantu jīvase dīrghāyutvāya varcase | yastvāhṛdākīriṇāmanyamānomartya satyo jauhavīmi jātavedo yaśo asmāsu dhehi prajābhiragne amṛtatvamaśyāḥ | yasmai tvaṃ sukṛte jātaveda ulokamagne kṛṇavasyonam | aśvinaṃ saputriṇaṃ vīravantaṃ gomantaṃ rayinnuśate svasti | vrataniyamatapaḥsvādhyāyakratuśamadamadānaviśiṣṭānāṃ sarveṣāṃ brāhmaṇānāṃ manaḥ samādhīyatām | viprāḥ samāhitamanasaḥ smaḥ |
4.12.p1.11
yajamānaḥ prasīdantu bhavantaḥ | viprāḥ prasannāḥ smaḥ | yaja0 śāntirastu puṣṭirastu tuṣṭirastu vṛddhirastu avinnamastu āyuṣyamastu ārogyamastu śivaṃ karmāstu karmasamṛddhirastu vedasamṛddhirastu śāstrasamṛddhirastu putrasamṛddhirastu dhanadhānyasamṛddhirastu iṣṭasampadastu ariṣṭanirasanamastu yatpāpaṃ tatpratihatamastu yacchreyastadastu uttare karmaṇyavinnamastu uttarottaramaharaharabhivṛddhirastu uttarottarāḥ kriyāḥ śubhāḥ śobhanāḥ saṃpadyantām tithikaraṇamuhūrtanakṣatrasaṃpadastu tithikaraṇamuhūrtanakṣatrayahalagnādhidevatāḥ prīyantām tithikaraṇe muhūrte sanakṣatre sagrahe sadaivate prīyetām durgāpāñcālyau prīyetām agnipurogā viśvedevāḥ prīyantām indrapurogā marudgaṇāḥ prīyantām brahmapurogā sarve vedāḥ prīyantām māheśvarīpurogāumāmātaraḥ prīyantām vaśiṣṭhapurogā ṛṣigaṇāḥ prīyantām arundhatīpurogā ekapatnyaḥ prīyantām ṛṣayaśchandāṃsyācāryāvedāyajñāśca prīyantām brahma ca brāhmaṇāśca prīya-
4.12.p1.12
ntām śrīsarasvatyau prīyetām śraddhāmedhe prīyetām bhagavatī kātyāyanī prīyatām bhagavatī vṛddhikarī prīyatām bhagavantau vinnavināyakau prīyetām bhagavānsvāmī mahāsenaḥ sapatnīkaḥ saprutaḥ sapārṣadaḥ sarvasthānagataḥ prīya0 hariharahiraṇyagarbhāḥ prīyantām sarvā grāmadevatāḥ prīyantām sarvāḥ kuladevatāḥ prīyantām hatāśca brahmavidviṣaḥ hatāḥ paripanthinaḥ hatāḥ asya karmaṇo vinnakartāraḥ śatravaḥ parābhavaṃ yāntu śāmyantu ghorāṇi śāmyantu pāpāni śāmyantvītayaḥ śubhāni varddhantām śivā āpaḥ santu śivāṛtavaḥ santu śivā agnayaḥ santu śivā āhutayaḥ santu śivā oṣadhayaḥ santu śivā vanaspatayaḥ santu śivā atithayaḥ santu ahorātre śive syātāṃ nikāme0 kalpatām| śukrāṅgārakabudhabṛhaspatiśanaiścararāhuketusomasahitā ādityapurogāḥ sarve grahāḥ prīyantām bhagavānnārāyaṇaḥ prīyata.m bhagavānparjanyaḥ prīyatām bhagavānsvāmī mahāsenaḥ prīyatām puṇyāhakālānvācayiṣye brāhmaṇāḥ vācyatām| udgāte0 puṇyamāvada | anayā puṇyāha eva kurute | brāhmaṇāḥ mama gṛhe asya karmaṇaḥ puṇyāhaṃ bhavanto bruvantu | iti svayaṃ maṃdsvareṇoktvā brāhmaṇaiḥ oṃ puṇyāhamiti tathokte punareva madhyamasvareṇoktvā tathaiva tairukte punarevamuccasvareṇokte tathaiva tairukte| svastaye0 tunaḥ| āditya0 mamṛtadhvaṃ svasti brāhmaṇā ityādi karmaṇaityantaṃ pūrvavatsvasti bhavanto bruvantu ititriḥ| āyuṣmate svastīti prativacanaṃ triḥ| ṛdhyāma0 kāmamaprāḥ sarvāṝddhi pratitiṣṭhati brāhmaṇamityādi| asya karmaṇaḥ ṛddhiṃ bhavanto bruvantu iti triḥ| oṃ ṛdhyatāmititriḥ| śriyejātaḥ śriye0 mitadrau| śriyaevai0 evaṃ veda brāhmaṇamityādi|
4.12.p1.13
asya karmaṇaḥ śrīrastviti bhavanto bruvantviti trirbryāt| astu śrīriti viprāśtriḥ| tataḥ kartrurvāmataḥ patnīmupaveśya pātrapātitatajalena pahlavadūrvādibhirudaṅmukhā viprā abhiṣiñceyustiṣṭhantaḥ| tatra mantrāḥ| devasyatvetyādi| surāstvāmabhipiñcantvityādipaurāṇān ślokānapi paṭhantyabhiṣeke tato nīrājanaṃ kuryāt| athābhyudayikaśrāddhavidhiḥ| tacca garbhādhānādiṣu garbhasaṃskāreṣu jātakarmādiṣvapatyasaṃskāreṣu agnyādhānādiṣu śrautakarmasu śravaṇākarmasu vāpīkūpataḍāgārāmādyudyāpanādiṣu devapratiṣṭhāyāṃ vānaprasthāśramasaṃnyāsasvīkāre tulāpuruṣādimahādānādau navagṛhapraveśe mahānāmnyādivedavrateṣu rājābhiṣeke śāntikapauṣṭikeṣu ca sarveṣu upākarmotsarjanayorapyeke navīnayorvā'nayoranyatrāpyevaṃvidhe kāryam| idamābhyudayikaśrāddhaṃ vakṣyamāṇaṃ ca mātṛpūjanamekasyānekasaṃskāreṣvekakartṛkeṣu yugapadupasthiteṣu sarvādau sakṛdeva tantreṇaiva kāryaṃ, natu pratisaṃskāramāvṛttyā| yathā daivādakṛtajātakarmādikasyopanayanakāle jātakarmādyanuṣṭhāne deśāntaragatasya mṛtabuddhyā kṛtordhvadehikasyāgatasya punarjātakarmādisaṃskārāṇāṃ vihitānāṃ yugapadanuṣṭhāne karmanāśājalaspṛṣṭādīnāṃ prāyaścittatayā punaḥsaṃskārāṇāṃ yugapadanuṣṭhāne vā| taduktaṃ brahmapurāṇe| gaṇaśaḥ kriyamāṇānāṃ mātṛbhyaḥ pūjanaṃ sakṛt| sakṛdeva bhavecchrāddhamādau na pṛthagādiṣviti| kāṇyāyanaḥ| kuṅyalamnā vasordhārāḥ pañcadhārā ghṛtena tu| kārayetsapta vā dhārā nātinīcā na cocchritā| gaurī padmā śacī medhā sāvitrī vijayā jayā| devasenā svadhā svāhā mātaro lokamātaraḥ| dhṛtiḥ puṣṭistathā tuṣṭirātmadevatayā saheti|
4.12.p1.14
ātmadevatā ātmakuladevatā| āyuṣyāṇi ca śāntyarthe japedtra samāhitaḥ| āyuṣyāṇi ānobhadrā ityādīni| tato vṛddhiśrāddhaṃ navadaivatyaṃ pārvaṇatrayātmakam| tatra kramamāhyāśvalāyanācāryaḥ| mātā pitāmahī caiva saṃpūjyā prapitāmahī| pitrādiyastrayaścaiva mātuḥ pitrādayastrayaḥ| ete navārcanīyāḥ syuḥ pitaro'bhyudaye dvijairiti| yattu vṛddhavasiṣṭhaḥ| nāndīmukhe vivāhe ca prapitāmahapūrvakam| nāma saṅkīrtayedvidvānanyatra pitṛpūrvakamiti smṛtyarthasāraśca| vṛddhamukhyāstu pitaro vṛddhiśrāddheṣu suñjate iti, tacchākhāntaraviṣayam| kātyāyanānāṃ tu ānulomyena mātrādikrameṇaiva nāndīmukhāḥ pitaraḥ pitāmahāḥ prapitāmahā iti prayogadarśanān| yattu brahmapurāṇe
4.12.p2
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ| trayo hyaśrumukhāhyate pitaraḥ samprakīrtitāḥ| tebhyaḥ pūrve trayo ye tu te tu nāndīmukhāḥ smṛtā iti tat mahālayaprakaraṇapaṭhitaprauṣṭhapadapaurṇamāsīnimittakaśrāddhaviṣayaṃ tatprakaraṇapāṭhādityeva hemādyādaya ūcire| iha ca nāndīmukhasaṃjñakānmātrādīnudiśet| viṣṇupurāṇe kanyāvivāhādīnanukramya nāndīmukhānpitṝnādau tarpayet prayato gṛhītyukteḥ| brahmapurāṇe ca janmādyanukramya pitṛnāndīmukhānnāma tarpayedvidhipūrvakamityukteḥ| vṛddhaparāśareṇa tu devānāmapi nāndīmukhaviśeṣaṇamuktam| nāndīmukhebhyo devebhyaḥ pradakṣiṇaṃ kuśāsanamiti| vṛddhiśrāddhe ca kālaḥ| karmāhātpūrvedyurmātṛpārvaṇaṃ karmāhne pitṛpārvaṇaṃ karmottarāhne mātāmahapārvaṇamiti| asyāsaṃbhave pūrvedyureva pūrvāhne mātṛkaṃ madhyāhne paitṛkamaparāhne mātāmahanām| asyāpyasaṃbhave āha vṛddhamanuḥ| alābhe śrāddhakālānāṃ nāndīśrāddhatrayaṃ budhaḥ| pūrvedyureva kurvīta pūrvāhne mātṛpūrvakamiti| idaṃ ca mahatsu karmasu| alpeṣu tu karmāha eva śrāddham| putrajanmani tu dine vā rātrau vā bhuktavatopavāsinā vā putrajanmānantarameva kāryam| atra saṃkalpādau viśeṣaḥ saṃgrahe—śubhāya prathamāntena saṃkalpamācaret| na ṣaṣṭhayā yadi vā kuryānmahāndoṣo'bhijāyate || anasambṛddhaśabdānāmarūpāṇāmagotriṇām| anāmnātilādaiśca nāndīśrāddhaṃ ca savyavat| āśvalāyanakārikāyām| saṃbandhanāmarūpāṇi varjayedatrakarmaṇi idaṃ tu śākhāntaraviṣayam| atra satyavasū viśvedevau tatsthāne dvau viprau| mātrādīnāṃ ca pratyekaṃ dvau dvau evaṃ viṃśatirbrāhmaṇāḥ| yadvā mātrādīnāṃ trayāṇāṃ dvau dvau evamaṣṭau| atra nāpasavyaṃ tilasthāne yavā eva svadhāsthāne svāhāśabdaḥ savyajānunipātābhāvaḥ sarve prāṅmukha eva kuryāt| pradakṣiṇamupacāra ṛjudarbhaiḥ kriyetyādayo viśeṣā granthāntarato jñeyāḥ| piṇḍadāne kuladeśā''cārato vyavasthā| bhaviṣyatpurāṇe| piṇḍanirvapaṇaṃ kuryānna vā kuryānnarādhipa| vṛddhiśrāddhe mahāvāho kuladharmānavekṣya tu| piṇḍadānapakṣe viśeṣo vasiṣṭhenoktaḥ| dadhikarkandhumiśrāṃśca piṇḍāndadyādyathākramam| karkandhurbadarīphalam| ekaikasmai piṇḍadvayaṃ deyam| ekannāmnā 'parantūrṣṇīṃ dadyātpiṇḍadvayaṃ budha iti caturviṃśatimatāt| anye ca bahavo viśeṣā granthāntarato jñeyāḥ| dākṣiṇātyānāṃ gurjarāṇāṃ ca vistṛtavṛddhiśrāddhābhāvānnehocyate| athābhyudayike kartṛnirṇayaḥ sāyaṇīye—nāndīśrāddhaṃ pitā kuryādādye pāṇigrahe punaḥ| ata ūrdhvaṃ prakurvīta svayameva tu nāndikam| dvitīyapāṇigrahādau vara eva kuryādityarthaḥ| kātyāyanaḥ svapitṛbhyaḥ pitā dadyātsutasaṃskārakarmasu| piṇḍānodvāhanānteṣāṃ tasyābhāve tu tatkramāt| teṣāṃ sutānomodvāhanāprathamavivāhaparyantaṃ pitā svapitṛbhyaḥ piṇḍāstadupalakṣitaṃ vṛddhiśrāddhaṃ kuryāt tasya piturbhāve tu tasya saṃskāryasya pitṝṇāṃ yaḥ kramastena krameṇa pitṛvyācāryamātulādiḥ śrāddhaṃ dadyāt na ca svapitṛbhyaḥ iti hemādriṇā vyākhyātam| jīvatpitṛkastu pitṛmātrādibhyo vṛddhiśrāddhaṃ kuryāt| vṛddhau tīrthe ca saṃnyaste tāte ca patite sati| yebhya eva pitā dadyāttebhyo dadyātsvayaṃ sutaḥ| etatsāmprikaviṣayakamityeke| viṣṇuḥ| pitari jīvati yaḥ śrāddhaṃ kuryātsa yeṣāṃ pitā kuryāttebhya eva tatkuryātpitari pitāmahe ca yeṣāṃ pitāmahaḥ| pitari pitāmahe prapitāmahe ca naiva dadyāditi| athāśvalāyanagṛhyapariśiṣṭe tu jīvatpitā sutasaṃskāreṣu mātṛmātāmahyoḥ kuryāt tasyāṃ jīvatyāṃ mātāmahasyaiva kuryāditi| athāsya śiṣṭapracārācāraparigṛhītaḥ saṃkalpavidhinā prayogaḥ| upanayanādimahatsu karmasu pūrvedyurjātakarmādyalpeṣu tadahareva nāndīśrāddhaṃ kuryāt| tatrādau kartā kṛtamāṅgalikasnāno dhautavāsāḥ kṛtasvastyayano nāndīśrāddhapūrvāṅgaṃ mātṛkāpūjanaṃ kuryāt| pūjāprakārastu pūjopakaraṇānyupakalpya prāṅmukha upaviśya kuśayavajalānyādāya adyetyādi amukakarmāṅgatayā gaṇapatigauryādicaturdeśamātṛkāpūjanamahaṃ kariṣye iti saṅkalpya| akṣataiḥ oṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ gaṇapate ihāgaccha iha tiṣṭha oṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ gauri ihāgaccha iha tiṣṭha| evaṃ padme śaci medhe sāvitri vijaye jaye devasene svadhe svāhe
Linked texts (1)
- Pāraskaragṛhyasūtra — Pāraskara, Sanskrit