Hiranyakeshishrautasutra 7.3.1
Hiraṇyakeśiśrautasūtra (ed. Kāśīnāthaśāstrī Āgāśe, Ānandāśrama 1907, with Mahādeva's Vaijayantī) 7.3.1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.3.1.p1 — 21 parts
7.3.1
prajayā pitṛbhya iti | somāntānyajñānanukramya naiyamikaṃ hyetadṛṇasaṃstutamiti vasiṣṭhavacanaṃ somapīthavicchede prāyaścittaśravaṇam anadhītya dvijo vedānanutpādya ca vai prajāḥ aniṣṭvā śaktito yajñairmokṣamicchanvrajatyadhaḥ iti akaraṇe pratyavāyaśravaṇaṃ cāpi nityatve sādhakam | atra yadyapi yajñairityaviśeṣeṇoktaṃ tathā'pyagniṣṭomasaṃstho jyotiṣṭomaḥ soma eva | sa eṣa yajñaḥ pañcavidho'gnihotraṃ darśapūrṇamāsau cāturmāsyāni paśuḥ somaḥ sa eṣa yajñānāṃ saṃpannatama iti pañcasaṃsthāvaśyakatābodhakabahvṛcabrāhmaṇavākye somasyaiva saṃpannatamapadena mukhyayajñatvokteḥ eṣa vāva prathamo yajño yajñānāṃ yajjyotiṣṭomo ya etenāniṣṭvā'thānyena yajetetyatra jyotiṣṭomasya ya etenetyagniṣṭomaḥ prakaraṇālliṅgācceti pañcamādhyāye tṛtīyapādagatasūtroktanyāyena prathamayajñatvājjyotiṣṭomo'gniṣṭomasaṃsthaḥ somo nityaḥ sarvakāmopabandhātkāmyaśca | sūtrārthastu etenetyagniṣṭomasaṃsthā nirdiśyate | tatsaṃsthāyuktasyaiva prakaraṇatvāditi prathamasūtrārthaḥ | liṅgādapi agniṣṭomasaṃsthasyaiva nirdeśaḥ prathamo yajña iti liṅgam iti dvitīyasūtrārthaḥ | jyotiṣṭomo'gniṣṭomasaṃstho nityaḥ sarvakāmopabandhātkāmyaśca tadetatṣaṣṭhādhyāye dvitīyapāde tadetadbrāhmaṇasya somavidyāprajamṛṇavākyena saṃyogāditi sūtreṇa kāmyatvaṃ pūrvapakṣīkṛtya tatraivarṇasaṃstavānnityatvameveti sādhitaṃ mīmāṃsakaiḥ | sūtrārthastu somaśca vidyā ca prajā ca, eteṣāṃ samāhāraḥ somavidyāprajam | etatsomavidyāprajaṃ jāyamāno vai brāhmaṇa ityṛṇavākyena saṃyogātkhalu somavidyāprajaṃ brāhmaṇasyaivā''vaśyakamiti manyase naitadyuktaṃ vidhivākyeṣvaviśeṣaśravaṇāditi | tathā ca brāhmaṇagrahaṇasya kṣatriyavaiśyopalakṣaṇārthatā siddhā bhavatīti | prakārāntaramākare draṣṭavyam | saṃsthācatuṣṭayaṃ tu kāmyameva | paśukāma ukthyaṃ gṛhṇīyāt, ṣoḍaśinā vīryakāmaḥ stuvīta, atirātreṇa prajākāmaṃ yājayet, paśukāmo'ptoryāmeṇa yājayediti prakṛtajyotiṣṭomāgniṣṭomāśritasaṃsthācatuṣṭayasya phalopabandho yataḥ | prakṛtāgnihotrahomāśritasyaiva daghnaḥ saṃsthācatuṣṭayasya kevalakāmyatve'pi jñāpakabalānnityatvamapi | tacca prāgevoktam | atra mīmāṃsakā agniṣṭomasaṃstha eva prathamaḥ prayojyaḥ | ya etenāniṣṭveti śruteḥ | atirātrasya prathamayajñatvapakṣe'pi nāgniṣṭomaṃ vinā kratvantarārambhaḥ | somapūrvādhāne tvagniṣṭoma eva sarveṣāṃ pūrvo nātirātra iti prāhuḥ | ukthyaḥ ṣoḍaśyatirātro'ptoryāmaścetyagniṣṭomasya guṇavikārā bhavantīti vakṣyamāṇasūtrādagniṣṭomatvamukthyādiṣu caturṣvapi agniṣṭomavadukthyādayo'pi prakṛtaya evetyācāryamatametaditi jñāyate | tena jyotirukthyādīnvinā
7.3.1.p1.1
kha. ga. māśri
vikṛtibhūtā ukthyādayo na bhavanti | prathamayajñatvaṃ tu mukhyāgniṣṭomasyaiva | vacanādatirātrasyāpi | na tūkthyādīnāmagniṣṭomātirātrapūrvabhāvitvamiti | uttarabhāvitvaṃ tvagniṣṭomata eva nātirātrāditi jñeyam | agniṣṭomo'tyagniṣṭoma ukthyaḥ ṣoḍaśī vājapeyo'tirātro'ptoryāma iti sapta somayajñasaṃsthā iti gautamena saṃskāramadhye gaṇanāt, aṣṭācatvāriṃśatsaṃskāraiḥ saṃskṛto brahmaṇaḥ sāyujyamāpnotīti vacanāt, akaraṇe pratyavāyaśravaṇācca saptāpi somayajñasaṃsthā nityā iti kecitprāhuḥ | asminsūtre yogavibhāgaḥ
kāryaḥ | tena vasanta ityekaṃ sūtram | yajetetyuttarasmādapakṛṣyate'tra | tena nityenāgniṣṭomena vasante yajeteti tadarthaḥ | vasante yajeteti bhinnaṃ sūtram | asminsūtre pūrvatanaṃ
kṛtsnaṃ sūtramākṛṣyate | tena nityenāgniṣṭomena vasante vasante yajetetyartho bhavati | pūrvasūtreṇa nityasya sakṛtprayogo vasante kartavyatvena vidhīyate | uttarasūtreṇābhyāso vidhīyate | abhyāsasyāvadherabhāvādyāvajjīvatvamarthāt | abhyāsasyānityatve liṅgamapyasti
apunarmakṣo'sya somapītho bhavatīti | athavā tenetyanena nityo'gniṣṭomaḥ prāpyate | tatra
ca sābhyāso vasantaḥ kālo vidhīyate | anyatra tu kṛtsnodagayanātmakaḥ | taduktaṃ
chandogaiḥ-udagayana āpūryamāṇapakṣe puṇyāhe yajñakālo'nādeśa iti | ayamevānirdiṣṭakāḷānāmapi kālaḥ | somapūrvādhāne somena yakṣyamāṇa ādadhāno nartuṃ na nakṣatraṃ sūrkṣedityekeṣāmityetatsūtravihite bahudhā vipratipattayaḥ | tatra kecidāhuḥ-prakaraṇādādhānakālasyaiva bādhaḥ, somasya vasantakālatā tu naiva bādhyata iti | anye tu somasyāpi ya
7.3.1.p1.2
ṛtustamapi na sūrkṣet | tathācobhayakālabādha ityāhuḥ | pare tu udagayana āpūryamāṇapakṣe
puṇyāhe yajñakālo'nādeśa iti cchandogasūtroktodagayanābādhena somābhisaṃvirūpakālāntaravidhānaṃ somapūrvādhāne | some tūdagayanamapekṣyata evetyāhuḥ | apare tu yadaivainaṃ yajña
upanamediti sarvakāḷānādara ukta iti bhāradvājasūtrātsarvakālabādha ubhayatreti prāhuḥ
somena yakṣyamāṇo'gnīnādhāsye yāni karmāṇi kartuṃ śakṣyāmi yaiścāsmyadhikṛta iti
somapūrvādhānaṃ saṃkalpya pavamāneṣṭyante kṛte pratibandhena somārambho yadi na jāyate tadā
somārambhaparyantamārambhadharmarahitā guptyarthaṃ tūṣṇīṃ homāḥ kāryāḥ | iṣṭyārambho'pi na
bhavati | somottaramagnimapaurṇamāse'nvārambhaṇīyāṃ kṛtvā paurṇamāseṣṭyādi kuryāt
tasya nānupakrāntayordarśapūrṇamāsayorāhāraḥ
tasyāgniṣṭomasyānupakrāntayoranārabdhayoḥ satorarāhāraḥ prayogo netyarthaḥ | tathā ca
bharadvājaḥ-na darśapūrṇamāsābhyāmaniṣṭvā somena yajeteti | vaikhānasabaudhāyanāvapi-darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā somena yajeteti | brāhmaṇe-yo darśapūrṇamāsāviṣṭvā somena yajate
rathaspaṣṭa evāvasāne vare devānāmavasyatīti somasya darśapūrṇamāsottarabhāvitvameva prastutam
śākhāntare jyotiṣṭomaprakaraṇa eva darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā somena yajeteti yā śrutiḥ
sā darśottarakālamātravidhāyikā natvaṅgāṅgibhāvabodhiketi draṣṭavyam | tathā ca jaiminiścaturthādhyāye tṛtīyapāda utpattikālaviṣaye kālaḥ syādvākyasya tatpradhānatvāditi
7.3.1.p1.3
sūtreṇāmumarthamāha | etatsūtrārthastu karmāntarotpattikāḷavidhisaṃdehe kālaḥ syāt, darśapūrṇamāsābhyāmitivākyasya kālaprādhānyāditi somena yakṣyamāṇa ādhāno nartuṃ na
nakṣatraṃ sūrkṣedetyekeṣāmityanena darśapūrṇamāsārambhātprāgvidhānādetena pratiṣedhācca vikalpaḥ
āśvalāyano'pi vikalpamevā''ha darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭveṣṭi paśucāturmāsyairatha somenordhvaṃ
darśapūrṇamāsābhyāṃ yathopabandhameke prāgapi somenaike iti | jaiminirapi vikalpamuktavānvacanādiṣṭipūrvatvaṃ somaścaikeṣāmagnyādheyasyartunakṣatratikramavacanāttadantenānarthakaṃ hi syāditi
sūtrābhyām | sūtrārthastu darśapūrṇamāsāviṣṭvā somena yajetetivacanātsomasyeṣṭipūrvatvameva
syāditi pūrvasūtrārthaḥ | uttarasūtrārthastu somo'pyekeṣāmācāryāṇāṃ mate somena yakṣyamāṇo'gnīnādadhāno nartuṃ pṛcchenna nakṣatramiti ṛtunakṣatrātikramavacanātpakṣa iṣṭipūrvabhāvī somo'pi tadantena bhāvapradhāno nirdeśaḥ | tena tadantatvenetyarthaḥ | tadantatveneṣṭyantatveneṣṭyuttarabhāvitvena | idaṃ vacanamanarthakaṃ yato bhavedato neṣṭyantatvamiti niyamaḥ
tasya nānupakrāntayorityanena prakṛtiṃ vinā vikṛtirna kartavyeti pradarśitaṃ bhavati | yo
jyeṣṭhayajño'gniṣṭomaḥ sa darśapūrṇamāsārambhaṃ vinā na bhavati kimu vaktavyamiṣṭipaśavo na
bhavantīti | yasyaindrāgnāśvinau paśū na stastasyā''dhānatrayaṃ vikalpate | yasya tu tau
stastasya na somapūrvatvamasaṃbhavāditi kecit | madhye prāyaścittapaśubhyāṃ vyavadhānena
darśapūrṇamāsārambhaṃ vinā tayorasaṃbhavena somapūrvatvasyāsaṃbhavādityenmanāśayaḥ | anye tu
7.3.1.p1.4
etayoḥ somārambhānuguṇatvādavyavadhāyakatvameveti vadanti | pavamāneṣṭyavyavahitottarameva
caturdaśyāṃ paśvostantreṇottaravedikaraṇāntaṃ kṛtvā parvaṇi paśū tantreṇa kṛtvā yajanīye'hani
somārambhaṃ kuryāt | athavā pavamāneṣṭyavyavahitottaraṃ caturdaśyāmiva tantreṇa paśū kṛtvā
parvaṇi somārambhaṃ kuryāt | athavā caturdaśyāmevaindrāgnapaśoruttaravedikaraṇāntaṃ kṛtvā
parvaṇyaindrāgneneṣṭvā'nantaraparvaṇa upavasathe'hanyāśvinapaśoruttaravedikaraṇāntaṃ kṛtvā parvaṇyāśvineneṣṭvā tṛtīye parvaṇi somārambhaṃ kuryāt | somārambhātprāgutpatyarthaṃ tūṣṇīmagnihotrahomāḥ kāryā iti prayogakramatrayamavyavadhāyakatvavādimate somapūrvādhāne'gnīṣomīyeṇa
savanīyena vā sahopālambhatvamapi pakṣe | asminnarthe jñāpakamagre vakṣyate | nākṛtāyāṃ
prakṛtau vikṛtiḥ kāryetyayaṃ niyamastu yathā pavamāneṣṭipūrvabhāvitvaviṣaye na bhavati tathā
prāyaścittapaśupūrvabhāvitvaviṣaye'pi neti jñeyam | na ca somapūrvādhāne vicchinnasomapīthasya na bhavati | darśapūrṇamāsārambhaṃ vinā prāyaścittapaśvārambhāsaṃbhavāt
nākṛtāyāṃ prakṛtau vikṛtiriti niyamasya jāgarūkatvāditi vācyam | prāyaścittapaśvoḥ somānuguṇatvena somavattadārambhe'pi bādhakābhāvāt | satyāṃ somapīthecchāyāṃ tanniroddhurabhāvācca | etena prāyaścittapaśvoḥ sāṃnāyyavikṛtitvātsāṃnāyyārambhaṃ
vinā tayorārambhāsaṃbhavena prāyaścittapaśvanuṣṭhānaṃ vinā somāsaṃbhavenānyonyāśrayaparihā
rārthaṃ kāpeyapakṣamāśritya pūrvaṃ sāṃnāyyamanantaraṃ prāyaścittapaśū iti keṣāṃcidukti
parāstā | sarvathā'pi tāvatsiddhaṃ vicchinnasomapīthasyānālabdhatrātyapaśorna soma iti
7.3.1.p1.5
vicchinnasomapīthapadārtha ukto brāhmaṇe-aindrāgnaṃ punarutsṛṣṭamālabheta ya ātṛtīyātpu
ruṣātsomaṃ na pibedvicchinno vā etasya somapītha iti | tatra ca trayaḥ prāñcastrayaḥ pratyañca
ityādau prāktvenoktā dīkṣāvedananāmasubrahmaṇyādau nāmabhiḥ saṃkīrtyamānā pitrādi
tripuruṣī tasyāṃ caramaḥ prapitāmahastṛtīyo'bhipreto natvātmanastṛtīyaḥ pitāmahaḥ | kutaḥ
somapānodyatasyā''tmanastadvicchedābhāvāt | etatte tata ye ca tvāmanviti tisṛṣu
sraktīṣu nidadhāti tasmādātṛtīyātpuruṣānāma na gṛhṇantītyādau vyaktārthatvācca | tathāca
vidhyarthatvamapyata eva nidarśanāvagantavyam | tadayamartho bhavati yasya pitrādayastrayaḥ puruṣāḥ
somaṃ na pītavantaḥ sa somapītārthī-aindrāgnaṃ paśumālabheteti | kecittu dvipuruṣavicchinnā
vapyayamiṣyate | yathā''ha kātyāyanaḥ-vasante'gniṣṭoma aindrāgnaṃ punarutsṛṣṭamālabhya
dvipuruṣāḥ somapīthina iti prāhuḥ | anye tu pituḥ pitāmahasya vobhayorvā somapīthābhāva
aindrāgna ālabdhavyaḥ so'yaṃ vrātyapaśuḥ pitrādīnāṃ trayāṇāmānantaryeṇa somapīthābhāva
aindrāgneneṣṭvā''śvinaṃ dhūmrarulāmamālabhetetyāhuḥ | atraikasya somapānābhāve ya aindrāgna
uktaḥ sa na yuktaḥ | yasya parau dvāvasomapau syātāṃ sa aindrāgneneṣṭvā somena
yajetetyagastyasūtre dvayorasomapīthatva eva tasyokteḥ
yasya vedaśca vedī ca vicchidyete tripuruṣam
sa vai durbrāhmaṇo nāma brahmavādiṣu garhitaḥ
iti smṛtau yāgādhyayanayorubhayoreva vicchede daurbrāhmaṇyaṃ manyamānāḥ somamātraviccheda
āśvinaṃ necchanti kecit | asminvacane cakārābhyāṃ vyaktasamuccayāvagamādubhayavi
7.3.1.p1.6
ccheda eva bhavatyāśvino nānyataramātraviccheda ityanye | tadubhayamapyasat | āśvinaṃ
dhūmrarulāmamālabheta yo durbrāhmaṇaḥ somaṃ pipāsediti prakṛtyāśvibhyāṃ pūrvamasomapābhyāṃ
paścātprāptasomapānābhyāṃ durbrāhmaṇasya sādṛśyamapekṣyāśvināveva devatāṃ kartuṃ somapī
thasya pradānamuparnāti ca bruvanvākyaśeṣaḥ somapīthaviccheda evā''śvinaṃ darśayati
nādhyayanamātravicchedena vobhayavicchede | tasmādasatyapyadhyayanavicchede somapīthamātra
viccheda āśvinaḥ kāryaḥ | yattu smṛtivacanaṃ tadanyataravicchede'pyupapadyate | atra pratyekaṃ
vākyaparisamāptirāśrīyate śrutyanurodhāya tarhi satyāmapi vedyāṃ vedaviccheda āśvinapra
saṅgaḥ | na | tasya tu durbrāhmaṇatvaṃ smaryate paraṃ tu nā''śvinādhikāraḥ | kiṃca vedavicchittau
vedivicchittiraśyaṃbhāvinī | athāpi nāvaśyaṃ bhāvinī śraddadhānasya sādhuvṛttasyotpatti
śuddhasya tasya sūtrakārairadhikārokteḥ | nahi vaiduṣye satyeva brāhmaṇyaṃ susaṃpādaṃ bhavatīti
saptamapraśne—
śrayaparihākāṃciduktiḥ
oma iti
tṛtīyātpunaḥ pratyakṣa
pitrādi| kutaḥ
tisṛṣu
tathāca
ḥ puruṣāḥ
cchidyatamālabhya
thāmātra
thābhāva
ndrānna
somena
ccheda
viśvinaṃ
bhyāṃ
pīyati
trakaṃ
pratau
te
sarvathā'pi na durbrāhmaṇamātrasyā''śvino'bhidhīyate | tathāca somapīthaviccheda evā''śvinaḥ | vedavicchede smārtaṃ prāyaścittaṃ kartavyaṃ prathamayajñe pravargyaśceti | yattu baudhāyanavacanam—aupāsanaṃ vā dhārayamāṇo bhavatīti taddaurbrāhmaṇyanivṛttiparaṃ natvāśvinaniṣedhaparaṃ
na tasya pravargyaniyamaḥ smārtaprāyaścittaṃ ca neti draṣṭavyam | vediśabdena mahāvediḥ | tayā
7.3.1.p1.7
somayāgo lakṣyate | vicchidyete iti dvivacanaṃ vedavedyabhiprāyeṇa | vicchidyeteti pāṭha ṛjureva | vediśabdo dīrghaikārāntaḥ | yasya vedaśca vediśceti pāṭhaḥ sarala eva | aindrāgnaḥ paśuḥ
punarutsṛṣṭa aindrāgnaṃ punarutsṛṣṭamālabheteti śruteḥ | vāhotsṛṣṭaḥ punarvāhanapunarutsṛṣṭaḥ | liṅgaṃ
cātra bhavati punarutsṛṣṭa iva hyetasya somapītha iti | sa ca cchāgaḥ | tathā ca bhāradvājaḥ—
chāgaḥ punarutsṛṣṭa iti | punarutsṛṣṭo'naḍvāniti sūtrāntare | gopaśuḥ punarutsṛṣṭo'gnīṣomīyo bhavatīti śākhāntare | asyāṃ śrutau punarutsṛṣṭaśabdārthasya gośabde viśeṣaṇādgo vyatirikte chāge'pi punarutsṛṣṭabhāktvamastīti gamyate | chāge vahanakartṛtvaṃ himācale prasiddham | baudhāyanastu aindrāgnamanusṛṣṭamālabhetetyāha | etallakṣaṇamapyāha sa eva
yamayoryaḥ paro jātaḥ so'nusṛṣṭa iti | atrāpi cchāga eva | kalau goyāgasya
niṣedhācchāga eva grāhyaḥ | tatra somātpūrvabhāvinoḥ parvaṇorupādānapṛthaktvātkrameṇaitau
kartavyau | tatra prathamaparvaṇyaindrāgnaḥ paśuḥ, tadanantaraparvaṇyāśvinaḥ, asaṃbhave somātpūrvabhāvinyekasminneva parvaṇi samānatantrāvetau kartavyau | atrāpi pāṭhakramātpūrva aindrāgno'nantara āśvinaḥ | pañcapaśuprakṛtitvādaindrāgnavikārau | pakṣe'gnīṣomīyavikāratvamapi
atra jñāpakamagre vakṣyate | samānatantratve dvivacanānta ūhaḥ | tantrāntaḥpātitvātṣaḍḍhotṛpaśviṣṭī vidyete eva | evaṃ dakṣiṇā'pi | samānatantratve'pyeka eva ṣaḍḍhotā, ekaiva
7.3.1.p1.8
paśviṣṭirdakṣiṇā ca | aindrāgnena paśunā yakṣye vicchinnasomapīthasaṃdhānārthamiti saṃkalpavākyaṃ, naimittikatvānnāsti kāmanā, punarutsṛṣṭasya cchāgasya vapāyāḥ punarutsṛṣṭasya
cchāgasya haviṣa iti praiṣayorvikāra iti kecit | chāgaśabdenaivā''śvina ityapi
kecit | vastutaśchāgaśabdenaivobhayatrāpi viśeṣeṇa vā | viśeṣollekhapakṣe dhūmralalāmasya cchāgasya haviṣa iti praiṣāvāśvine'pi | āśvinasya bhinnatantratva āśvinena
paśunā yakṣye daurbrāhmaṇyaparihārārthamiti saṃkalpavākyam | samānatantratve vicchinnasomapīthasaṃdhānārthenāaindrāgnena paśunā daurbrāhmaṇyaparihārārthenā''śvinena paśunā ca tantreṇa
yakṣya iti saṃkalpavākyam | gaṇavadgrahaḥ | eka eva yūpaḥ | svaruraśanāhṛdayaśūlā
bhinnāḥ | agnīṣomīyeṇa savanīyena vā samānatantratve'gnīṣomīyasavanīyānubandhyānāṃ
svaruhṛdayaśūlau samānāveva | aindrāgnāśvinayostu svaruhṛdayaśūlau bhinnāveva | yūpaḥ
sarveṣāmapi samāna eva | yatriṣu yūpeṣvālabheta bahirdhā'smādindriyaṃ vīryaṃ dadhyāt
bhrātṛvyamasmai janayet, iti śrutyā pratipaśu yūpa ityamuṃ pakṣaṃ ninditvā, ekayūpa ālabha7 saptamapraśne - 1pra
bhate, ekadhaivāsminnindriyaṃ vīryaṃ dadhāti nāsmai bhrātṛvyaṃ janayatīti sautrāmaṇyāmekayūpasyaiva siddhāntitatvāt | paśuraśanākumbhīplakṣaśākhāvapāśrapaṇyo bhinnā eva | mīmāṃsakamate sajātīyapaśubahutve'pi kumbhyādi tadeveti draṣṭavyam
sa prathamaḥ somānām
somānāṃ madhye so'gniṣṭomaḥ somaḥ prakṛtitvātprathamo bhavatīti śeṣaḥ | sarvebhyaḥ
somebhyaḥ pūrvamagniṣṭomākhyaḥ somaḥ kartavyo na trivṛdādayastadguṇavikārā nacānya
7.3.1.p1.9
ukthyādaya ekāhā dvirātrādayo'hīnāścetyarthaḥ | tathācāgniṣṭomaṃ prastutya brāhmaṇamtasmādāhurjyeṣṭhayajña iti prajāpatirvāva jyeṣṭhaḥ sa hyetenāgre'yajateti | prajāpaterjyeṣṭhatvaṃ
prathamotpannatvāt | tenaiva sarvebhyaḥ somebhyaḥ pūrvamagniṣṭomasyānuṣṭhitatvājjyeṣṭhatvam
prajāpatiryathā sarvotpādakatvājjyeṣṭhastathā'gniṣṭomo'pi sarvebhyaḥ somebhyo dharmāṇāṃ
samarpaṇājjyeṣṭhaḥ | prajāpateḥ sarvotpādakatvaṃ hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgra ityādiṣu mantreṣu
pratipāditam | hiraṇyagarbhaḥ prajāpatireva | prajāpatirvai hiraṇyagarbha iti śruteḥ | evaṃ cāgniṣṭome jyeṣṭhatvaṃ nāma prakṛtitvameva | chandogabrāhmaṇamapyagniṣṭomasya prathamatvamāha eṣa vāva
prathamo yajño yajñānāṃ ya etenāniṣṭvā'nyena yajate kartṛpatyameva jāyate vā pramīyata iti
asti cāgniṣṭoma eva sarvadharmāmnānam | ato'gniṣṭoma eva prakṛtiḥ | ata eva prathamo bhavati
ukthyaḥ ṣoḍaśyatirātro'ptoryāmaścetyagniṣṭomasya guṇavikārā bhavantīti vakṣyamāṇasūtrātspaṣṭamagniṣṭomasya prakṛtitvaṃ draṣṭavyam | bharadvājo'pi suspaṣṭamāha nāgniṣṭomenāniṣṭvetaiḥ
kratubhiritīti | yajeteti śeṣaḥ | nanvidaṃ sūtraṃ vyarthaṃ nākṛtāyāṃ prakṛtau vikṛtirbhavatīti
śāstrāntaraprasiddhanyāyenaiva siddheriti cenna | svaśāstra etādṛśanyāyasiddhayarthamevaitatsūtrapraṇayanāt
atirātrameke prathamaṃ yajñamadhīyate
atirātrasya prakṛtitvābhāve'pi prakṛtibhūtāgniṣṭomādapi pūrvabhāvitvamatirātrasya
vacanādeka ācāryā vadantītyarthaḥ | tacca vacanaṃ śākhāntarādunneyam | atrātirātro
7.3.1.p1.10
jyotirātirātro grāhyaḥ | tena jyotiṣa ṛddhikāma iti vakṣyamāṇe yonibhedena jaimininokto'tirātraḥ prathamo na bhavati | atredaṃ siddhamatirātrasya somātpūrvabhāvitvamuttarabhāvitvaṃ vā | atirātravyatiriktānāṃ kratūnāṃ tvarthādagniṣṭomottarabhāvitvameveti | somānāmaṃtirātro vā prathamo yajña ityetāvataiva vikalpe siddha eke, ekeṣāmityevaṃ kācitkacidvacanaṃ maṅgalārthaṃ kṛtaṃ draṣṭavyam | tacca viśeṣaṇaikaśabdasmāritaviśeṣyabhūtācāryasmaraṇarūpaṃ granthasya nirvighnaparisamāptaye granthamadhyai tasya nibandhanaṃ tu śiṣyaśikṣārtham
prakṛte phalaṃ tu karmaṇyapi madhye madhye maṅgalakaraṇam | ācaranti ca śiṣṭā granthādau
samapraśneṇyāmekayū| mīmāṃsasarvebhyaḥ
nacānya
ṇamjyeṣṭhatvaṃ
tvam
dharmāṇaṃ
mantreṣu
vāśivāva
ti
ti
trātaraiḥ
ti
tragranthamadhya granthānte ca maṅgalaṃ vighnaśaṅkayā | granthādau maṅgalaṃ yajñaṃ vyākhyāsyāma iti
yajñaśabdopādānena kṛtam | yajño hi viṣṇureva bhavati yajño vai viṣṇuriti śruteḥ
karmaṇyapi maṅgalakaraṇaṃ baudhāyanenoktaṃ yajñādhidaivataṃ viṣṇuṃ dhyāyatatyinena | maṅgalasya
samāptisādhanatvaṃ tu maṅgalaṃ samāptiphalakaṃ samāpyanyāphalakatve sati saphalatvāditi
tārkikodghoṣitapariśeṣānumānāt | tatra vighnadhvaṃsa eva maṅgalasya phalamiti navīnāstārkikāḥ | vighnadhvaṃsapūrvakasamāptiḥ phalamiti prācīnāstārkikā ityāstāmaprastutam
7.3.1.p1.11
vāśabdapradarśitāvikalpasthale tulyavikalpamātrapradarśanameva natu maṅgalārthatvamapīti draṣṭavyam | nanveka ityekeṣāmiti vā yatra paṭhyate tatra tatpakṣasya heyatvapradarśanārthatvamevāstviti cenna | tatpakṣānuktyaiva nirvāhe tatpakṣapradarśanasya nirarthakatvāpatteḥ keṣucitsthaleṣu maṅgalārthakatvapradarśanapūrvakavikalpadarśane keṣucitkevalavikalpapradarśanamevetyatra niyāmakaṃ svatantrecchasya munerniyogaparyanuyogānarhatvāditi nyāya eva nānyaditi jñeyam
amāvāsyāyāṃ yajanīye'hani dīkṣate
paurṇamāsyāṃ yajanīye'hani sutyamahaḥ
amāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāmityubhayatrāpi samīpasaptamī | amāvāsyāsamīpavarti yadyajanīmamahastasmindīkṣate | paurṇamāsīsamīpavarti yadyajanīyamahastasminnahani sutyaṃ sutyāvadahaḥ | bhavatīti śeṣaḥ | arśaādittvānmatvarthīyācpratyayaḥ | sutyamityatra sutyāśabdena
somakaṇḍanavatkarmocyate tadvadityarthaḥ | yadyapyamāvāsyāśabdaḥ sūryācandramasoḥ paramasannikarṣanimittaḥ paurṇamāsīśabdaśca paramaviprakarṣanimitto'taḥ saṃnikarṣo viprakarṣaśca saṃdhimadhyamakṣaṇamātraṃ tacca pañcadaśīpratipadoḥ samānameveti tayordvayorapyamāvāsyāpaurṇamāsīśabdābhyāṃ grahaṇaṃ siddhaṃ tathā'pyatrāmāvāsyāsamīpavartiyajanīye'hani dīkṣāyāṃ paurṇamāsīsamīpavartiyajanīye'hanyeva sutyā na tu parvaṇyapītipradarśanārtham | yajanīyadīkṣāsutyāviṣaya eva paurṇamāsīsamīpavartiyajanīye'hani dīkṣā, amāvāsyāsamīpavartiyajanīye'hani sutyetyetādṛśavaiparītyavyāvṛttyarthaṃ ca | nanu saṃnikarṣanimittaprayuktaṃ paurṇamāsītvaṃ
7.3.1.p1.12
viprakarṣanimittaprayuktamamāvāsyātvaṃ pañcadaśīvatpratipadyapi samānameveti pratipado'pi
paurṇamāsyamāvāsyāśabdābhyāṃ yathāyathaṃ grahaṇamiti uktaṃ tatkathamiti cet | ucyatepaurṇamāsyāṃ paurṇamāsyā yajate'māvāsyāyāmamāvāsyayeti vākyābhyāṃ vihito yāgaḥ
saṃdhau yajetetiśrutyā parvapratipatsaṃdhau prāptaḥ | tatra ca yāgādhikaraṇabhūtaparvapratipatsaṃdhirūpasya kālasya durlakṣyatvena tasyāyogyatvena saṃdhimabhito yajeteti śrutiḥ saṃdhipārśvadvayagataṃ kiṃcitsthūlaṃ kālaṃ lakṣayati | tasyāpyayogyatvātpakṣāntā upavastavyāḥ pakṣādayo'bhiyaṣṭavyā iti gobhilena pañcadaśīvatpratipado'pi yāgādhikaraṇatvena svīkārāttatrāpi
parvatvamavaśyaṃ svīkāryam | anyathā paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyā yajate'māvāsyāyāmamāvāsyayeti vākyābhyāṃ paurṇamāsyamāvāsyayoryāga uktaḥ sa pratipadi virudhyeta | ato'nu7 saptamapraśne - 1pra
papattyā candrapūraṇanimittopalakṣitatvena candrakṣayanimittopalakṣitatvena ca tattatpratipadyapi mi
paurṇamāsītvamamāvāsyātvamavaśyamaṅgīkāryameva | tathā candrapūraṇanimittopalakṣitā tatpra-tatha
tipadyapi paurṇamāsī candrakṣayanimittopalakṣitā tatpratipadyapi amāvāsyeti tatra yaṣṭavya-tya
mityarthāduktaṃ bhavati | yaḥ paramo viprakarṣaḥ sūryācandramasoḥ sā paurṇamāsī yaḥ paramaḥ ri
saṃnikarṣaḥ sā'māvāsyeti gobhilavākye kṣaṇamātrameva paramaviprakarṣasaṃnikarṣaśabdavācyam | pa
ubhayatrāpi parvapratipadoḥ sa sa eva saṃdhānaṃ tadubhayorapi tithyoḥ samameveti tithidvayā- dī
tmakaḥ kālaḥ sa eva kṣaṇaḥ | candrasya pūraṇanimittatvena kṣayanimittatvena copalakṣitasta- dva
7.3.1.p1.13
ttaduttarakṣaṇaśca tāvānkālaḥ saṃdhiśabdavācyaḥ | sa ca tithidvayasaṃbaddha iti pañcadaśīpra- a
tipaddorubhayorapyamāvāsyāpaurṇamāsīśabdābhyāṃ grahaṇaṃ yuktameveti sustham
amāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vā
maṇḍūkaplutyā dīkṣata ityevānuvartanīyam | tenāmāvāsyāyāṃ dīkṣate paurṇamāsyāṃ vā
dīkṣata ityartho bhavati | sutyā tu someneṣṭvā paśubandhena vā'māvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ
vā yajeteti sāmānyasūtrādamāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vā bhavati | asminsūtre mukhyatvena sutyāyā eva yāgaśabdena grahaṇam | evaṃ cātrāpi ṣoḍaśāpavargatā'parapakṣe yāgaśca
sidhyati | nanu yaṃ kāmayeta vasīyāntsyāditi taṃ pūrvapakṣe yājayet, vasīyāneva bhavatīti pūrvapakṣayāgasya prastutatvāt, yaṃ kāmayeta pāpīyāntsyāditi tamaparapakṣe yājayetpāpīyāneva bhavatītyaparapakṣayāgasya ninditatvātkathametaditi cenna | āmāvāsyena vā
paurṇamāsena vā haviṣeṣṭvā dīkṣeteti pratyakṣaśrutyā some pūrvapakṣayāganiyamaśruterbādhitatvāt
asyāṃ śrutau ktvāpratyayaśravaṇātprakṛtiyāgasamāptisomārambhāvyavadhānamapi labhyate
vāśabdadvayaśravaṇaṃ dvayostulyabalatvakhyāpanārtham | na codagayana āpūryamāṇapakṣe puṇyāhe
yajñakālo'nādeśa iti cchandogasūtravirodhaḥ | asminneva sūtre'nādeśa iti śravaṇādādeśavyatiriktasthala evaitasya kālasya pravṛtteḥ | prakṛta ādeśasyaiva sattvena sūtravirodhābhāvātpuṇyāhapadasāhacaryātpākayajñaparatā'pi cchandogasūtrasya gamyate | yaṃ kāmayeta
vasīyānsyāditi pūrvapakṣayāgaprastāvikā śrutirapyanādeśa eva sāvakāśā | vakṣyati
ca gṛhye pākayajñeṣvāpūryamāṇapakṣa iti parvaṇoḥ khaṇḍatve saṃdhimadahorātrayordīkṣāmutye
7.3.1.p1.14
bhavataḥ | etadanurodhena dīkṣāvṛddhihrāsau
karmaṇa ārambhāpavargapradhānatvādekādidīkṣāpakṣe mukhyakāla ubhayorasaṃbhavenānyataracoditakāle kartavyamityabhiprāyeṇā''hayadi tvekā dīkṣā dve tisraścatasro'parimitā vā tatrāparvaṇi sutyamahardīkṣā vā
dīkṣāśabdasya vacanavipariṇāmena dve tisra ityādiṣvanvayaḥ | aparimitaśabda
uktapramāṇādhikapramāṇavācī | aparimitaṃ pramāṇādbhūya iti kātyāyanokteḥ | tatrāparimitatvāvadhirmāsaḥ saṃvatsaro vā sāmarthyānusāreṇa | athavā yāvatparyantaṃ kṛśatā tāvat
tathācā''pastambaḥ—dvādaśārdhamavaraṃ dīkṣito bhavati māsa5 saṃvatsaraṃ yadā vai kṛśaḥ syādityaparamiti | atrā''śvalāyano vyavasthāmāha—dīkṣaṇādirātrisaṃkhyānena dīkṣā aparimitā ekāhaprabhṛtyā saṃvatsarātsaṃvatsaraṃ tveva satrete dvādaśāhatāpaściteṣu yathā sutyopasadaḥ karmācārastvekāhānāmekā tisro vā dīkṣāstisra upasadaḥ sutyamaharuttamaṃ
dīkṣānte rājakrayastadahaḥ prāyaṇīyeṣṭiriti | dvādaśāhastu liṅgātsyāditi sūtrābhyāṃ
dvādaśāhatāpaściteṣu satreṣu yathā sutyopasadastathā dīkṣā api upasatsaṃkhyāyā
apyanyatrāvihitatvādatraiva vidhiḥ kalpyate yatsaṃkhyāḥ sutyā upasadaśca tatsaṃkhyā eveti
etaduktaṃ bhavati—dvādaśāhatāpaściteṣu yatsaṃkhyāḥ sutyāstatsaṃkhyā evopasadaśca dīkṣāśca
bhavantīti | ācaryate'sminnityācāraḥ kālaḥ karmaṇa ācāraḥ karmācāra ekāhānāṃ
prayogakālo vakṣyata ityarthaḥ | ekāhaśabdena vikṛtyaikāhā ucyante bahuvacanasaṃbandhāt
7.3.1.p1.15
prakṛtau dīkṣāṇāṃ vihitatvāttuśabdo viśeṣavidhyartho'nyatspaṣṭam | ete kalpāḥ prakṛtāveva vikalpante sarveṣāṃ prakaraṇānāviśeṣāt | yathoktaṃ ṣaṣṭhādhyāye pañcame pāde
jaimininā dīkṣāparimāṇe yāthākāmyamaviśeṣāt | sarveṣāṃ pakṣāṇāmaviśeṣāt, viśeṣābhāvāt | dvādaśāhastu liṅgātsyāditi sūtrābhyām | dvādaśāhaṃ dīkṣito bhṛtiṃ vanvīteti liṅgādvādaśadīkṣāpakṣo'pīti dvitīyasūtrārthaḥ | bhṛtivananaṃ tu dvādaśapakṣe bhaviṣyati
yadvā dīkṣito bhṛtiṃ vanvītetyetāvadvidhīyate | dvādaśagrahaṇaṃ tu pradarśanārthamiti vārtikakārarītimanusṛtyedaṃ vyākhyānam | yadi tvekādyanyatamadīkṣāpakṣastadā gauṇamukhyanyāyenāparvaṇi sutyamahardīkṣā vā bhavatītyarthaḥ | tatra parvaṇi sutyetyayameva pakṣaḥ prabalaḥ
somenekṣyatiparibhāṣāsūtrāt | kathamekāvareṣu dīkṣākalpeṣu tatrāparvaṇi dīkṣā sutyā vā
syādaparvaṇi vā dīkṣāṃ parvaṇyeva sutyāṃ saṃpādayediti bhāradvājasūtrāt | aṅgaguṇavirodhe
ca tādarthyāditi dvādaśādhyāye dvitīyepāde jaiminyukteśca | aṅgāni dīkṣaṇīyādīni
teṣāṃ guṇaḥ prathamadinādikartavyatārūpaḥ | tatra saṃkalpādigrūpacchedanāntaṃ prathamadine
kartavyam | pravargyasattve pravargyasaṃbharaṇamapi | prāyaṇīyā somakraya ātithyā pravargya upasatpravargya upasaccetyetāni dvitīyadine kartavyāni | pravargya upasat, vedikaraṇaṃ pravargya
7.3.1.p1.16
upasaccetyetāni tṛtīyadine kartavyāni | pravargya upasatpravargya upasatpravargyodvāsanamagnipraṇayanaṃ śākhāharaṇaṃ kāṣṭhavedibarhiḥprokṣaṇaṃ vedistaraṇaṃ havirdhānapraṇayanamuparavakaraṇamāgnīdhrīyamānamaudumbaryucchrayaṇaṃ sadaḥkaraṇaṃ dhiṣṇiyanicapanamanvādhānādikaṃ sāgnīṣomapraṇayanavasatīvaryāharaṇaṃ paśutantraṃ vasatīvarīpariharaṇādikaṃ cetyetāni caturthadine kartavyāni
pradhāno jaghanyaḥ somayāgaḥ sasavanīyādiḥ pañcamadine kartavyastatra ya ikṣyeti vākyena
vihitaparvakālavirodhe pradhānasyaiva dharmānugrahaḥ | aṅgānāṃ pradhānasādguṇyārthatvena tadviro1 ka. 'neṣṭveti
ghe'ṅgasādguṇyasyākiṃcitkaratvāt | loke prathamaṃ bahubhiravaruddhe sthale paścādāgatasyaikasyāpi rājñastadgrahaṇadarśanācca | atastatra somayāgasyaiva pāṭhato'nuṣṭhānataśca jaghanyasyāpi pradhānatayā parvakālakatvam | dīkṣaṇīyādestu pāṭhato'nuṣṭhānataśca prathamopasthitatve'pi ekādidīkṣāpakṣe na parvānugrahaḥ | dvādaśadīkṣāpakṣe tvavirodhāddīkṣaṇīyāyāmapi
saḥ | aṅgaguṇena saha virodho'ṅgaguṇavirodhaḥ | tasminnaṅgaguṇavirodhe | aṅgaguṇavirodha
ityatra pradhānaguṇasyeti śeṣaḥ | tathā ca guṇena saha pradhānaguṇasya virodhe satītyartho
bhavati | tacchabdasya sarvanāmatvena pradhānaparāmarśitvam | tathāca tādarthyātpradhānārthatvādityartho bhavati | aṅgānāmiti śeṣaḥ | aṅgānāṃ pradhānārthatvātpradhānānugraha eva
nyāyya iti sūtrārthaḥ | dīkṣāyā ekatvādikaṃ śatapatha āmnātam-ekarātraṃ dīkṣito
7.3.1.p1.17
rājānaṃ krīṇāti dvyahe tryahe caturahe'parimite veti | idaṃ ca yajamānasūtre'pyanūditamācāryeṇa | amāvāsyāyāṃ yajanīye vā dīkṣāyāṃ caturthyādiṣu pañcamyādiṣu vā yathopannaṃ sutyā | paurṇamāsyāṃ yajanīye vā sutyāyāṃ tadanurodhenaikādidīkṣākalpanam | asaṃbhave śuklapakṣāntargate devanakṣatra eva vā | yānyeva
devanakṣatrāṇi | teṣu kurvīta yatkārī syāt | puṇyāha eva kuruta iti śruteḥ
āmāvāsyena vā haviṣeṣṭvā nakṣatre veti some baudhāyanavacanācca | yatkarma kartuṃ śīlaṃ
yasya sa yatkārī | devanakṣatrāṇi śrutau pradarśitāni-kṛttikāḥ prathamaṃ viśākhe uttamaṃ
tāni devanakṣatrāṇīti | jyotiḥśāstre somadevate nakṣatra ārambho'tipraśasta ityuktam
somārambho vasante'tipraśastaḥ | somadevata iti somadevataṃ mṛgaśiraḥ kevalaṃ śuklapakṣa
eva vā | uktaṃ ca kauṣītakibhiḥ-amāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vā sutyamahardīkṣā vā
śuklapakṣa eva veti | kevale śuklapakṣa eva vobhayamityarthaḥ | śāṅkhāyanaḥ-śuklapakṣe
dīkṣā puṇye nakṣatre samāpanaṃ ceti | sūtrakṛtā'pi someneṣṭvā paśubandhena vā'māvāsyāyāṃ
paurṇamāsyāṃ vā yajeteti viparītābhidhānena jñāpitamasti amāvāsyāpaurṇamāsīmadhyagatakālasya kevalasyāpi kṛtsnayāgāṅgatvamastīti | etenāparapakṣasya nāstītyarthātsidhyati
paurṇamāsyāṃ dīkṣāyāṃ caturthyādiṣu sutyā tadyajanīyāyāṃ dīkṣāyāṃ pañcamyādiṣu
sutyetyapi draṣṭavyam | śrūyate hyaitareyiṇāmasminnarthe śrutiḥ-āmāvāsyena vā haviṣeṣṭvā
paurṇamāsena vā tasminneva haviṣi tasminbarhiṣi dīkṣetaiṣo ekā dīkṣeti | amāvāsyākāle kartavyaṃ havirāmāvāsyaṃ paurṇamāsyāṃ kartavyaṃ haviḥ paurṇamāsaṃ, haviḥśabdo'tra
7.3.1.p1.18
yajñamupalakṣayati | vāśabdau samuccayārthau | amāvāsyāsaṃbandhinā pūrṇamāsīsaṃbandhinā
vā yajñeneṣṭvā dīkṣeta tasminhaviṣyevetyevamanvayaḥ | tasminbarhiṣītyatrāpyevetyasyānyayaḥ
atrāpi haviḥśabdo yajñopalakṣakaḥ | evaṃ barhiḥśabdo'pi | tasminnāmāvāsyākhye
haviṣi yajñe tasminpaurṇamāsākhye barhiṣi yajñe'nuṣṭhite sati paścādeva dīkṣetetyarthaḥ
tasminneva haviṣi tasminbarhiṣi dīkṣetetyayamuktasyaiva prapañcaḥ | eṣā u iti padacchedaḥ
ukāro'piśabdārthakaḥ | eṣā'pyekā dīkṣā | evamukte satyapyanyā'pi kāciddīkṣā'stīti sūcitaṃ bhavati | ata eva sūtrakāra iṣṭipūrvatvaṃ somapūrvatvaṃ cetyubhau pakṣāvudājahāra | lāṭyāyanadrāhyāyaṇautvāhatuḥ—prathamāyāṃ pūrvapakṣasya dīkṣeteṣo ekā dīkṣā dṛṣṭvā
vā nakṣatrayogamiti | nakṣatrayogamityasyāyamarthaḥ—caitryādipaurṇamāsīṣu citrādinakṣatrayogaṃ
dṛṣṭvā dīkṣeteti | amāvāsyāyāṃ sutyāyāṃ tu śākhāntarāddvādaśaiva dīkṣā niyatāḥ | pūrvapakṣayāgavidhāyikā śrutistu ādeśavyatiriktasthala eveti darśitameva prāk | amāvāsyāyāṃ dīkṣā paurṇamāsyāṃ sutyetyasminkalpe darśapūrṇamāseṣṭī atipanne tadarthaṃ kratusamāptyanantaraṃ pathikṛdvaiśvānaryau kāryau | yadi dvitīyādiprayogo'nayoḥ | ekasyā atipātane
pāthikṛtī vaiśvānarī vā | paurṇamāsyāṃ dīkṣā'māvāsyāyāmāvartanaprākkālikasaṃdhimatyāṃ
sutyā yadā tadā paurṇamāsadarśātipātane doṣo neti kecit | yadā''vartanottarakālikasaṃdhimatyāmamāvāsyāyāṃ dīkṣā''vartanaprākkālikasaṃdhimatyāṃ paurṇamāsyāṃ sutyā tadā tu
7.3.1.p1.19
pūrṇamāsasya caikāpūrvajanakatvanirvāhānyathānupapattyā lopaprāyaścittaṃ kartavyamevetyavaśyamaṅgīkartavyameva | yadā tu prathamaḥ pūrṇamāsasya lopo'nantaraṃ darśasya tatra prāyaścittaṃ
naiveti draṣṭavyaṃ sudhībhiḥ | juhotergrahaṇaṃ yajaterupalakṣaṇam | ādhānāntaraṃ prathamasaṃvatsare
vasante somārambhaḥ kartavya iti yājñikaprasiddham | tatra vasantaścāndrasaurabhedena dvividhaḥ
caitravaiśākhātmakamāsadvayātmā cāndraḥ | madhye malamāse'pi
ṣaṣṭyā tu divasairmāsaḥ kathito bādarāyaṇaiḥ
iti smṛtermāsadvayātmaka eko māsastena māsadvayātmakatvaṃ na virudhyate | māsadvayātmakatvaṃ vasantarturmadhuśca mādhavaśca vāsantikāvṛtū ityanayā śrutyā | sauro vasantastu
mīnameṣātmako meṣavṛṣātmako vā | mīnameṣayormeṣavṛṣayorvā vasanta itibaudhāyanokteḥ
anayorviniyogaḥ smṛtau-śrautasmārtakriyāḥ sarvāḥ kuryāccāndramasartuṣu
tadabhāve tu saurartuṣviti jyotirvidāṃ matam || iti
etādṛśadvividhavasantāntargataparvasu madhye yatparva malamāsāstādidūṣitaṃ na bhavati tatraiva
somasya kartavyatvāttadarthaṃ nirṇayaḥ kriyate
tatra kālādarśe smṛtiḥ-anityamanimittaṃ ca dānaṃ ca mahadādikam
agnyādhānādhvarāpūrvatīrthayātrāmarekṣaṇam
devārāmataḍāgādipratiṣṭhā mauñjibandhanam
āśramasvīkṛtiḥ kāmyavṛṣotsargaśca niṣkramaḥ
rājābhiṣekaḥ prathamaścūḍākarma vratāni ca
annaprāśanamārambho gṛhāṇāṃ ca praveśanam
snānaṃ vivāho nāmātipatraṃ devamahotsavaḥ
vratārambhaṃ samāptiṃ ca kāmyasyaiva ca pāpmanaḥ
prāyaścittaṃ tu sarvasya malamāse vivarjayet || iti
7.3.1.p1.20
adhvaro yajñaḥ | kāṭhakagṛhyeravisaṃkramahīne yo varjyāvarjyavidhiḥ smṛtaḥ
sa eva tu dvisaṃkrānte malamāse'pyudīritaḥ || iti
bṛhaspatiḥ-bāle vā yadi vā vṛddhe śukre cāstaṃ gate ravau
malamāsa ivaitāni varjayeddevadarśanam || iti
lallaḥ-nīcasthe vakrasaṃsthe'pyaticaraṇagate bālavṛddhāstage vā
saṃnyāso devayātrā vrataniyamavidhiḥ karṇavedhastu dīkṣā
mauñjībandho'ṅganānāṃ pariṇayanavidhirvāstudevapratiṣṭhā
varjyāḥ sadbhiḥ prayatnātridaśapatigurau siṃharāśisthite ca || iti
dīkṣā yāgadīkṣā mantradīkṣā ca | kṣayamāsādiniṣedhāstatpratiprasavāśca matkṛtasmārtasaṃskāraratnamālāto'vagantavyāḥ | yadyapi kāmyārambhaṃ samāptiṃ ca malamāse ca varjayediti kāmyārambhasamāptiniṣedhena nityanaimittikārambhasamāptyoraniṣedhastathā'pi male'nanyagatiṃ kuryānnityāṃ naimittikīṃ kriyāmiti vacanātsaṃbhave niṣedho'nayorapyastyeva
prathame prayoge gatyantarābhāva ārambhaḥ kartavya eva | yadyanatikrāntaḥ kālo bhavati
yāni tu-uparāgo'dhimāsaśca yadi prathamaparvaṇi
tathā malimluce pauṣe nānvārambhaṇamiṣyate
gurubhārgavayormauḍhye candrasūryagrahe tathā
ityādīni vacanāni tānyālasyādinā'tikrāntaśuddhakālaprārambhaviṣayāṇi
nāmakarma ca darśaiṣṭiṃ yathākālaṃ samācaret
atipāte sati tayoḥ praśaste māsi puṇyabhe
ityaparārke gargokteriti dharmaśāstranibandhakārāḥ | kālaprāptasya na doṣa iti bhāvaḥ
evaṃ cāṣṭadoṣagrasto vikalpaḥ parihṛto bhavati sati saṃbhave | darśaiṣṭigrahaṇaṃ nityanaimittikaśrautakarmopalakṣaṇam | ārambhaṇīyāgrahaṇaṃ karmārambhopalakṣaṇam | pūrvatra dīkṣāniṣedhaḥ
7.3.1.p1.21
kāmyadīkṣāparaḥ kālāntarasaṃbhave dīkṣāniṣedhaparo vā | idānīmācārastu śiṣṭānāmananu1 ka. kha. nāṃ pratigamana
1pra0 paṭa
ṣṭhānameva
śrautasya pra
niravakāśa
prastutavica
caturṇāṃ pṛ
ṣaṭsaptāṣṭa
śānyatama
saṃkalpe'
vibhakti
dhāraṇami
masūtrapra
Linked texts (2)
- Bhāmatī, text without the sūtras (Sansknet input) — Sanskrit
- Kalpaḥ — Sanskrit