Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.18

Nighaṇṭunirvacana 72.18

Language
Sanskrit

72.18

atra vadhakarmasu aiśvaryakarmasu ca anekārthatvādigatikarmādāvuktamanusandheyam| 'ivi vyāptau (bhū0 pa0)'| "sadhrīnāṃ yogaminvati (ṛ0 saṃ0 1, 1, 35, 2)"—iti nigamaḥ|
'nakṣa rakṣa gatau (bhū0 pa0)'| nakṣaddāmaṃturiṃ parvateṣṭhām (ṛ0 saṃ0 4, 6, 13, 2)"—"vṛddhasya ciddhardyato, dyāminakṣata (ṛ0 saṃ0 1, 4, 10, 4)"—iti nigamau| invati nakṣatīti vyāptikarmasu paṭhitasya ikāra āgama śchāndasaḥ'—iti. skandasvāmibhāṣyam|
aśnoterlaṭi śānac| 'sibbahulaṃ leṭi (3, 1, 34)'—iti bāhulakāt sipi, upadhādīrghaśca, ṝcchādiṣatve 'ṣaḍho kaḥ si (8, 2, 41)' ādeśaḥpratyayayoḥ (8, 3, 56)' ṇatvam| ākṣāṇe śūra vajrivaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 7, 8, 1)"—iti nigamaḥ| bhāṣyaṃ draṣṭavyam||
'ṇaśa adarśane (di0 pa0)'| luṅi cleḥ 'mantre ghasahvaraṇaśa (2, 4, 80),—iti luk| saṃyogāntalope (8, 2, 23), vaścādiṣatve (8, 2, 36), jaśtvam| 'chandsyapi dṛśyate (6, 4, 73),—iti āḍāgamaḥ| "kimicchantī saramā predamānaṭ (ṛ0 saṃ 8, 6, 5, 1)"—"dharmastvedebhirdraviṇaṃ vyānaṭ (ṛ0 saṃ0 8, 2, 16, 1)"—iti nigamau|| yadvā aśnoterlaṭi eśtve vyatyayena eśo luk, vaścādinā ṣatvam, 'bhalāṃjaśo'nte (8, 2, 36)' 'vā'vasāne (6, 4, 56)'| "upāṃśunā samamṛtatatvamānaṭ (ṛ0 saṃ0 3, 8, 10, 1)—iti nigamāḥ|| (5) āpḍa| aśnoterluṅi ātmanepadaprathamapuruṣaikavacanam| "āpḍa mavidārthagādham"—iti nigamaḥ (6) āpānaḥ| 'āpla vyāptau (svā0 pa0)' śānac| antate-rvadhakarmaṇaḥ 'tadrūpam' iti skandasvāmī| "āpānāso vivasvataḥ (ṝ0 saṃ0 6, 7, 34, 5)"—iti nigamaḥ| bhāṣyaṃ draṣṭavyam (niru0 3, 10)|| (7) aśat| aśnotervyatyayena laḍi ccheḥ pūrvavat luk| 'bahulaṃ chandasyamāṅyoge'pi (haṃ0 4, 75)'—ityaḍbhāvaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (8) naśat| naśayaterleṭi 'leṭo'ḍāṭau (3, 4, 64)' 'itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu (3, 4, 67)'| "sa dhītaye te naśat"—"na ciḥ śavāṃsi te naśat (ṝ0 saṃ0 6, 5, 2, 3)"—iti nigamau|| (9) ānaśe| aśnoterliṭi rūpam| "na kiḥ svaśva ānaśe (ṝ0 saṃ0 1, 6, 6, 1)"—iti nigamaḥ|| (10) aśnute| "atasatanūrnatadāmo aśnute (ṝ0 saṃ0 7, 3, 8, 1)"—"vyaśnuhi tarpayā kāmameṣām (ṝ0 saṃ0 1, 4, 18, 4)"—iti nigamau|| iti daśa vyāptikarmāṇaḥ |

Linked texts (1)