Nighantu 72: atha dvitīyo'dhyāyaḥ
Nighaṇṭunirvacana 72
- Language
- Sanskrit
Contents
- 72.1 — 6 parts
- 72.2 — 4 parts
- 72.3 — 11 parts
- 72.5 — 7 parts
- 72.7 — 8 parts
- 72.8 — 7 parts
- 72.10 — 6 parts
- 72.13 — 13 parts
- 72.15 — 5 parts
- 72.16 — 5 parts
- 72.17 — 8 parts
- 72.20 — 4 parts
atha dvitīyo'dhyāyaḥ
72.p1
"karmanāmānyuttarāṇi (niru0 3, 1)"—iti bhāṣye skandasvāmī 'jvalanakarmasambandhādāha karmanāmānyuttarāṇyeva ṣaḍviṃśatiḥ apaḥ agnaḥ' ityādīni| kriyate iti karma| anāśritaviśeṣāṇāṃ karmaṇāṃ nāmadheyāni, sati sādhāraṇye'sādhāraṇāni ca nirṇetavyāni, vākyārthavaśāt"—iti ||
72.1.1
(1) apaḥ | (2) annaḥ | 'āplṛ vyāptau (svā0 pa0)'| 'āpaḥ karmākhyāyāṃ hrasvo nuṭ ca vā (u0 4, 202)'—ityanun vikalpena nuḍāgamaśca| āpnuvanti hi tatkartāram āpnoti vā tān phalarūpeṇa| "indraṃ somebhistadapo vo astu (ṛ0 saṃ0 2, ī, 14, 5)"—"te saubhagaṃ vīravadgomadannaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 8, 11, 3)"—iti ca nigamau || (3) daṃsaḥ | 'dasi daṃsanadarśanayoḥ' curādirātmanepadī, anun (u0 4, 184)| darśayati hi tattatkāraṇena, dṛśyate dṛṣṭibhiḥ iti vā| athavā, 'dasi mokṣaṇe' curādiḥ parasmaipadī, anun (u0 4, 184)| daṃsayati mokṣayati pāpmanaḥ puruṣaṃ saṃsārādāpado vā| yadvā, 'tacha upakṣaye dacha ca (di0 pa0)' atrāntarṇītārthaḥ| karmaṇyanuni vāhulakānnum| upakṣipayitavyaṃ hi, tadantarnetavyamityarthaḥ| "dasmasya cārutamamasti daṃsaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 2, 2)"—iti nigamaḥ || (4) veṣaḥ | 'viṣlṛ vyāptau (zu0 u0)' pacādyac (3, 1, 134)| veveṣṭi vyāpnoti kartṛn, vyāptaṃ vistṛtaṃ vā| yadvā, 'veveṣṭi'—ityattikarmasu (nigha0 2, 8,) paṭhyate| pariveveṣṭi bhojayati svaphalaṃ kartṛn| "karmaṇe vāṃ veṣāya (ya0 vā0 saṃ0 1, 6)"—iti nigamaḥ || (5) vepaḥ| 'vipi preraṇārthaḥ'—iti mādhavaḥ| asun (u0 4, 185)| prerpyante'sin karmakarāḥ| yadvā, 'vepṛ kampane (bhū0 ā0)' asun (u0 4, 185), vepaḥ| "svaṃ vepasā tuvijāta stavānaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 5, 11, 2)"—iti nigamaḥ|| (6) viṣṇvī| 'viṣlṛ vyāptau (tu0 u0)'| 'jṛgṛstṛjāgṛbhyaḥ kvin (u0 4, 54)'—iti bāhulakāt kvin tuḍāgamaśca| veṣasamānārtham| yathādṛṣṭaṃ pāṭhaḥ|
72.1.2
"viṣṇvī śamībhiḥ sukṛtaḥ sukṛttyayā (ṛ0 saṃ0 3, 4, 7, 3)"—"viṣṇvī śamī taraṇitvena ghāghataḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 20, 4)"—iti ca nigamau| ubhayatrāpi śamīti viśeṣaṇam|| (7) vratam| atra bhāṣyam (niru0 2, 13)—'vratamiti karmanāma—vṛṇotīti sataḥ'—ityādi| atra skandasvāmī—'vratamiti' karmanāmeti| kartari sata iti kṛtavyākhyānam| taddvividham| śubhamaśubhaṃ vā vṛṇoti nibadhnāti kartāram| tathā ca śrutiḥ—'te vidyākarmaṇī samanvārabhate pūrvaprajñā ca'—iti| 'idamapītarad vratam' guḍalavaṇastryādiviṣayanivṛttirūpaṃ karma| 'etasmādeva' rūpasāmānyāt prasaktaṃ vrataṃ nirucyate 'vārayatīti sataḥ'| 'nivṛttirūpo hi saṅkalpaḥ, tadatikramya pramādāt pravartamānaṃ puruṣaṃ vārayati'—iti| pāṭho'rthaśca—'vratamiti karmanāma nivṛttikarma vārayatīti sataḥ (niru0 2, 13)'—iti| vrataṃ karmocyate| kasmāt? vārayate taddhi saṅkalpapūrvakaṃ pravṛttirūpamagnihotrādikarmapratyavāyaṃ vārayatīti puruṣaḥ pravartamāno nivartamānaśca vratenābhisambandhastenāvratena nivāryaryata iti vratasyaiva prādhānyāt hetukartṛtvena vivakṣyate| bhojanamapi vrataṃ kṣudhādi-nivāraṇāt| vṛṇoterghāttoḥ (svā0 u0) 'vṛṇirañjibhyāṃ kit (u0 3, 108)'—iti vidhīyamāno'tacpratyayo bāhulakād bhavati kisvād guṇābhāvaḥ, yaṇādeśaḥ| 'vārayatervā tat'—ityatra lugiti lugapi bāhulakāt| 'vrate'—iti śrībhojadevaḥ—iti kṣīrasvāmī| vratyate varjyate sarvabhogo'treti subodhinīkāraḥ| vraterghāttoḥ 'puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)'—iti ghapratyayaḥ| vratiśca varjanārthaḥ|
72.1.3
"athā vayamādityavrate tava (ṛ0 saṃ0 1, 2, 15, 5)"—"brāhmaṇā vratacāriṇaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 7, 3, 1)"—iti ca nigamau| "agne vratapate vrataṃ cariṣyāmi (ya0 vā0 saṃ0 1, 5)"—ityādau vrataśabde nivṛttikarmatā || (8) karvaram| karvaterghātoḥ (bhū0 pa0) 'puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)'—iti ghapratyayaḥ, karvaram| 'kṛ vikṣepe (tudā0 pa0)' 'kṛñ hiṃsāyām (svā0 u0)'| 'kṛgaśrṛ-vṛścatibhyaḥ arac (u0 2, 114)'| kirati phalaṃ, kīryate'smin pātrādīti vā, hinasti tat śubhaṃ puruṣabhāvamaśubhaṃ puṇyam| "ata ino'pi karvarā purūṇi (ṛ0 saṃ0 8, 7, 2, 2)"—iti nigamaḥ || (6) śakma| 'śaklṛ śaktau (di0 u0)'| 'aśiśakibhyāṃ chandasi (u0 4, 142)'—iti maninpratyayaḥ| śakyate anenābhimataṃ prātuṃ, śaknotīṣṭaṃ sādhayituṃ vā, śakyate kartumiti vā| “madhyākarttornyadhāccakrama dhīraḥ (ṛ0 saṃ0 2, 8, 2, 4)”—iti nigamaḥ || (10) katuḥ| karoteḥ (bhū0 u0) 'kṛñnaḥ katuḥ (u0 1, 74)'—iti katupratyayaḥ| kriyate dvijātibhiḥ| “katuṃ dadhikrā anu santavītvat (ṛ0 saṃ0 3, 7, 14, 4)”—“śatakrato mādayasva suteṣu (ṛ0 saṃ0 4, 7, 13, 5)”—iti ca nigamau || (11) karuṇam| 'kṛ vikṣepe (tudā0 pa0)' 'kṛñ hiṃsāyām (svā0 u0)'| 'kṛvṛdāribhya unan (u0 3, 50)'| karvareṇa samānārtham| “sa viśvasya karuṇasyeśa ekaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 6, 2)”—iti nigamaḥ || (12) karaṇāni| karoteḥ 'yuc bahulam (u0 2, 74)'—iti yuc kriyate lyuṭ vā| karaṇaṃ sādhanamiti prāpte jasi pāṭho yathādṛṣṭam| 'karmavāci karaṇamādyudāttam'—iti mādhavaḥ|
72.1.4
“pra te pūrvāṇi karaṇāni vocam (ṛ0 saṃ0 4, 1, 30, 1)”—“pra te pūrvāṇi karaṇāni vipra (ṛ0 saṃ0 3, 6, 2, 5)”—iti ca nigamau || (13) karāṃsi| karoterasun (u0 4, 184)| 'bhūte'pi dṛśyante (3, 3, 2)'—iti bhūte vā bhaviṣyati vā| arthaḥ pūrvavat| 'karāṃsīti kṛtāni syuḥ kriyamāṇāni kecana'—iti mādhavaḥ| “āvidvām̐āha viduṣe karāṃsi (ṛ0 saṃ0 3, 6, 2, 5)”—iti nigamaḥ || (14) karantī| 'kṛñ karaṇe' bhūvādiḥ (u0)| śatari ṅīp| karaṇamabhimataṃ kartuḥ| yathādṛṣṭaṃ pāṭhaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (15) karikat| 'dādharti dardharti darddharṣi (7, 4, 65)'— ityādi sūtreṇa chandoviṣayeṇa karoteryaṅlugantasya śatari numāgamo bhāvo'bhyāsasya rigāgamo'pi nipātyate| atra nyāsaḥ—'yaṇādeśo kṛte anṛkārāntatvādṅsyābhyāsasya rigāgamo na prāpnotīti so'pi nipātyata iti| punaḥ punaḥ karotīṣṭraprāptimanivārañca| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (16) cakrat| 'kṛñ karaṇe' bhvādiḥ (u0)| śatṛ| 'juhotyādibhyaḥ śluḥ (2, 4,75)'—vahulañchandasi (2, 4, 76)'—iti śapaḥ ślurdvirvacanādiḥ yaṇādeśaḥ| karotyabhīṣṭram| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| keṣucit kośeṣu cakraturiti dṛṣṭram, nigamadarśanāñcirṇayaḥ| asya sthāne carkṛtyamiti mādhavīye dṛṣṭam| "carkṛtyāni kṛṇvataḥ (ṛ0 saṃ0 3, 6, 7, 13 )"—ityatra 'karmāṇi carkṛtyāni'—iti bhāṣyañca|| (17) kartvam| karoteḥ 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)' —iti vanpratyayaḥ kriyate| yadvā, 'kṛtyārthe tavaikekenyatvanaḥ (3, 4, 14)'—iti tvanpratyayaḥ, kṛtyārthatvaṃ bhāvakarma| "taddevānāṃ devatamāya kartvam (ṛ0 saṃ0 2, 7, 1, 3)"—iti nigamaḥ| atra skandasvāmibhāṣyam—'kartvamiti karmanāma' —iti|| (18) karttoḥ|
72.1.5
karoteḥ 'sitanigamimasisacyavidhānkuśibhyastun (u0 1, 67 )'—iti bāhulakāt tunpratyayaḥ| arthaḥ pūrvavat| ṣaṣṭhyeyakavacanasya pāṭho yathādṛṣṭam| "madhyākarttorvitartaṃ sañjabhāra (ṛ0 saṃ0 1, 8, 7, 4)"—"madhyākarttornyadhācchakam dhīraḥ (ṛ0 saṃ0 2, 8, 2, 4)"—iti ca nigamau || karoteḥ 'kṛtyārthe tavaikekenyaṃtvanaḥ (3, 4, 14)' —iti tavaipratyayaḥ | 'kṛnmejantaḥ (1, 1, 36)'—ityavyayatvam | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || karoteḥ 'paḥ kicca (u0 1, 68)'—iti vidhīyamānastupratyayo bāhulakād bhavati | kriyate kṛtu | 'śilpāvanye kṛturyakam'—ityatra mādhavenāpi karmanāmasu paṭhitaḥ | 'ghupāṃ suluk (7, 1, 36)'—ityatra 'iyāḍiyājī-kāraṇāmupasaṅgyānam (7, 1, 36 vā0)'—iti vibhakterīkārādeśaḥ | "tvaṃ ratha metaśaṃ kṛtvye dhane (ṛ0 saṃ0 1, 4, 18, 1)"—iti nigamaḥ | atra skandasvāmibhāṣyam—'kṛtvīti karmanāma, karmaṇi dhane nimitte dhanārthaṃ yat karmetyarthaḥ | karmātra saṃśrīmaḥ saṃgrāmārthamājiḥ syāt'—iti | "kṛtvī savarṇāmadadiṃvasvate (ṛ0 saṃ0 7, 6, 23, 2)"—ityatra tu tvāntaṃ tathā skandasvāminā vyākhyātatvāt || 'dhṛṅ ādhāre' divādiḥ (u0)| dhārayati karttāraṃ phalapradānena| yadvā, dadhāteḥ kipi 'ghumāsthāgāpāja-hātisāṃ hali (6, 4, 66)'—itītve rūpam| ītvaśca kinlope'pi| dhārayati karttāramiti pūrvavad dadāti vā phalaṃ dhīḥ karma| 'dadhāternihitaṃ dravyeṣu tat'—iti mādhavaḥ| yadvā, dhyāyateḥ samprasāraṇatve kipi rūpam| dhyāyate cintyate karttṝmirevaṃ kartavyamiti| "dhiyaṃ dhiyaṃ sīṣadhāti pra pūṣā (ṛ॰ saṃ॰ 4, 8, 6, 3)"—iti nigamaḥ|| (22) śacī| 'śaca vyaktāyāṃ vāci' bhvādirātmanepadī|
72.1.6
'in sarvadhātubhyaḥ (u॰ 4, 114)'| 'kṛdikārāt (4, 1, 4 vā0)'—iti ṅīṣ| śacante vyaktā vācaḥ kurvantyasyāmiti śacī| kṣīrasvāmī tu 'śacati śacī, śaca śvaca gatau'—iti vyākhyat| gatyarthaḥ śacirdhātupāṭhe na dṛṣṭaḥ| "yad devayanto mavathaḥ śacībhiḥ (ṛ॰ saṃ॰ 5, 5, 16, 4)"—iti nigamaḥ|| (23) śamī| 'śama upaśame (di॰ pa॰)' asmāt in, ṅīṣ ca pūrvavat| śamyatyanayā nihanyāni| ṇijantādvā pūrvavat in-ṅīṣau| śamayatyaniṣṭyādhyādīni| "śamīmadurmasya vā (ṛ॰ saṃ॰ 6, 5, 26, 4)"—iti nigamaḥ|| (24) śimī| śamateḥ pūrvavaccirvāho'rthaśca| vāhulakātkārasyekāraḥ| śaknotervā kakārasya makāraḥ, akārasyekāraśca śakmetyanena samānārthaḥ| "dhuniḥ śamīvāñcharumā ṛjīpī (ṛ॰ saṃ॰ 8, 4, 14, 5)"—iti nigamaḥ|| (25) śaktiḥ| śaknoteḥ 'striyāṃ ktin (3, 3, 94)'| śakyate kartuṃ śakyate vānayā paralokaṃ jetum| "ajījanacchaktibhīrodamiprām (ṛ॰ saṃ॰ 8, 4, 11, 5)"—iti nigamaḥ|| (26) śilpam| 'śīla upadhāraṇe' curādiḥ (pa॰), 'śīla samādhau' bhvādiḥ (pa॰)| anayoḥ 'khaṣpaśilpaśaṣpavāṣparūpa-sarpatalpāḥ (u॰ 3, 166)'—iti pratyaye ṇilope (6, 4, 51) ca upadhāyā hrasvatvaṃ nipātyate | śīlayati śīlatīti vā śilpam | 'yat kumbhakārādi karma'—ityuṇādivṛttiḥ | śīlayanti punaḥ punarabhyasyanti taditi śilpam | yadvā, śinoti karttāraṃ tanūkaroti duṣkaratvenātikleśakaratvāditi nipātanādrūpasiddhiḥ | 'śilp niśāne (svā0 u0)' 'niśānaṃ tanūkaraṇam'—iti subodhinīkāraḥ | "yatte śilpaṃ kaśyapa rocanāvat (atha0 saṃ0 13, 3, 10)"— "divaḥ śilpamavantam"—iti ca nigamau || iti ṣaḍviṃśatiḥ karmanāmāni |
72.2.1
(1) tuk| 'tuja hiṃsāyām (bhū0 pa0)'—kip tojati hinasti mātāpitarau garbhavāsādinā| tathāca mantraḥ—'yadā pipeṣa mātaraṃ pitaraṃ putraḥ'—ityādiḥ| 'tujirgatyarthaḥ preraṇārthaśca'—iti mādhavaḥ| kip| gacchatyanena pitṛlokaṃ pitā, gacchatyanenānṛpayaṃ pitṛbhya iti vā, preryate prasavakāle vāyunāpi vā| yadvā, 'ṣṭuca prasāde (bhū0 ā0)' kip, pṛṣodarāditvāt sakāralopaḥ| prasādyante'nena pitā vā| "tuce tu no bhavantu varivovidaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 2, 33, 4)"—"tuce tanāya tatsu no (ṛ0 saṃ0 6, 1, 28, 3)"—iti ca nigamau| ubhayatra caturthī| 'tud vyathane (tudā0 pa0)' puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)' 'pṛṣodarāditvāt' dakārasya kakāraḥ| tudate'nena mātā garbhavāsakāle, tudyate vyādhyādibhiriti vā| yadvā, 'ṣṭuca stutau (bhū0 ā0)' 'kṛdādhārārcikalibhyaḥ kaḥ (u0 3, 38)'—iti bāhulakāt kapratyayaḥ, salopaśca stūyate tokam| tathāca hariścandropākhyāne "ṛṇamasintsañjayatyamṛtatvaṃ ca gacchati (ai0 brā0 7, 3, 1)"—ityādibhirgāthābhiḥ praśasyate putraḥ| yadvā, 'tu'—iti sautro dhāturvṛddhyarthaḥ, kapratyayaḥ pūrvavat| varddhate hi tat, vardhyate vā mātāpitṛbhyām| yadvā, sarvebhya eva dhātubhyo ghañi rūpam, arthaśca sa eva| tudestu kakāro bāhulakāt ṣṭuceḥ sakāralopaśca| "mā nastokeṣu tanayeṣu rīriṣaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 4, 13, 3)"—iti nigamaḥ||
72.2.2
'tanu vistāre (tanā0 pa0)' 'balimalitanibhyaḥ kayan (u0 4, 67),—iti kayanapratyayaḥ| kulaṃ tanoti vistārayati| "mā nastoke tanaye mā na āyau (ṛ0 saṃ0 1, 8, 6, 3)"—iti nigamaḥ || (4) tokama | tujeḥ, stuceḥ, tanateḥ, tudyatervā manini (u0 4, 140) kakāro'ntādeśaḥ, taghateḥ kugāgamaḥ pṛṣodarāditvāt | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (5) tavama | takatergatikarmaṇaḥ ( nigha0 2, 14 ) manin (u0 4, 140), tucergatyarthādvā manin (u0 4, 140), astvamukārasya ( ī, 3, 106 )| pūrveṇa tucā samānārthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (6) śeṣaḥ| 'śiṣṭa sarvopabhoge' curādirbhūvādiśca ( pa0 ), aśun (u0 4, 184)| mriyamāṇe pitari kulasantānārthaṃ pariśeṣayati, pariśiṣyate vā pitrādibhiḥ saha na mriyate svayamavatiṣṭhate, ityarthaḥ| yadvā, 'śiṣlṛ viśeṣaṇe' rudhādiḥ parasmaipadī, aśun (u0 4, 184)| viśiṣyate pitrādyātmano'tiśayitaṃ karoti hi vidyādibhiḥ| 'punātu pitrā prajā me pavrakryasīmātmanaḥ kurute'—iti brāhmaṇam| tathā 'putramevaikamicchantyātmano guṇavattaram'—iti mahābhāratam| yadvā, 'śiṣa hiṃsārthaḥ' bhūvādiḥ parasmaipadī, śeṣati hinasti mātāpitarau| 'yadā pipeva'—iti mantraḥ pūrvameva darśitaḥ| "na śeṣe agne anyajātamasti ( ṛ0 saṃ0 5, 2, 6, 2 )'—2)"—"mā śeṣamā mā tanasā ( ṛ0 saṃ0 4, 4, 8, 4 )"—iti ca nigamau || (7) apraḥ| karmanāmasu vyākhyātam ( 2, 1 ) bāhulakādapatye'pi bhavati| 'āpnoterhasvaśca nuṭ ghā'—iti bhojarājena karmākhyāgrahaṇaṃ na kṛtam| āpnotyanena sarvān, kāmān pitā, āpyate ghā mahatā puṇyena "yadcitramapna uṣaso vahanti (ṛ0 saṃ0 1, 8, 4, 5)"|
72.2.3
'āpyam dhanam'—iti mādhavaḥ, apatyaṃ bhavitumarhati || (8) gayaḥ| gameḥ aḍgyādayaśca (u0 4, 108)'—iti yakpratyayānto nipātyate, nipātanānmakāralopaḥ| 'gāṅ gatau (bhū0 ā0)' asmādvā yakpratyaye hrasvatvam| gatāvarthaḥ pūrvamuktaḥ| gīyate stūyate devabhaṭṭāraketyevamādibhiḥ| "indro vasubhiḥ pari pātu no gayam (ṛ0 saṃ0 8, 2, 12, 3)"—iti nigamaḥ|| "gayasphānaḥ prataraṇāsu vīraḥ (ṛ0 saṃ0 1, 6, 22, 4)"—iti ca| 'gṛhāpatyayornāma'—iti haradattaḥ, 'gṛham'— iti tu mādhavaḥ || (6) jāḥ| 'janī prādurbhāve (di0 ā0)' 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—ityatra apiśabdasya sarvopādhivyabhicārārthatvāt kevalājjanerḍaḥ, ṭāp, jas| jāyate mātāpitṛbhyāṃ sakāśāt| "somaḥ pari kratunā paśyate jāḥ (ṛ0 saṃ0 7, 2, 26, 4)"—"anamīvo rudra jāsu no bhava (ṛ0 saṃ0 5, 4, 13, 2)"—iti ca nigamau || (10) apatyam| apapūrvāt tanoteḥ nañpūrvāt patervā 'aḍgyādayaśca (u0 4, 108)'—iti yakpratyayānto nipātyate, tanoteṣṭilopaḥ| "kaverapatyamā duhe (ṛ0 saṃ0 6, 7, 35, 3)" —iti nigamaḥ || (11) yahuḥ| yāterhayateścaurādike mṛgayvāditvāt (u0 1, 36) kupratyaye nipātanādrūpasiddhiḥ| yātaḥ prāptaḥ puṇyacaśena svanāmnā hūyate ca| 'yahuryātaścāhūtaśca'—iti mādhavaḥ| "īśānaḥ sahaso yaho (ṛ0 saṃ0 1, 5, 27, 4)"—iti nigamaḥ| (12) sūnuḥ| 'ṣūṅ prāṇiprasave (adā0 ā0)'—suvaḥ kit (u0 3, 34)'—iti nupratyayaḥ| sūyate mātrā| "agniṃ sūnuṃ sanaśrutaṃ sahaso jātavedasam (ṛ0 saṃ0 3, 1, 6, 4)"—iti nigamaḥ || (13) napāt| nañpūrvāt paterṇyantāt 'bahulamanyatrāpi saṃjñācchandasoḥ (ī, 4, 51 vā0)'—iti ṇilopaḥ|
72.2.4
'na brahmapāt (ī, 3, 75)'—ityādi sūtreṇa nañaḥ prakṛtibhāvaḥ| na pātayati na tena patatītyuktam| "ehi vāṃ vimuco napāt (ṛ0 saṃ0 4, 8, 21, 1)"—iti nigamaḥ || (14) prajā| prapūrvājjaneḥ 'upasarge ca saṃjñāyām (3, 2, 66)'—iti ḍaḥ, ṭāp| "prajāṃ devi didihi naḥ (ṛ0 saṃ0 2, 7, 15, ī; 8, 10, 2)"—iti nigamaḥ || (15) vījam| 'vīja prajananakāntyasanakhādaneṣu' ityasmāda-cpratyayaḥ (3, 1, 134)| tathāca bhojarājīye 'viyo jak'—iti vyutpāditam| vavayorabhedaḥ| veti prajāyate gacchatyanenānṛṇyaṃ piteti vā| atra kṣīrasvāmī—'vījyate veti vā vījaṃ vājilaukikaḥ'—iti| 'vījiḥ syāt preraṇakriyā'—iti mādhavaḥ| preryate hi kāryakāraṇāya vā vījam| yathā dhānyādivījamuttarottaraṃ svābhivṛddhye bhavati | evamapatyamapi pitṝṇāmabhivṛddhiheturiti vījamityucyate | "yasyāṃ vījaṃ manuṣyā vapanti (ṛ0 saṃ0 8, 3, 21, 2)"—iti | vījamapatyārthamiti draṣṭavyam ||
72.3.1
(1) manuṣyāḥ | 'mattvā karmāṇi sīvyanti (niru0 3, 7)'—iti bhāṣyasya skandasvāmī—'martvetyādinā maneḥ sīveśca dvidhātujatvaṃ pradarśayati—jñātvā'nenedamiti sādhyasādhanabhāve' karmāṇi sīvyanti santanvanti, yathā paścādyaḥ manasyamānena prajāpatinā sṛṣṭāḥ| manasyatiḥ kasminnarthe? ityāha—praśastībhāve, praśaṃsāyāṃ matvarthīyaḥ; praśastaṃ manaḥ prasannaṃ satvaprādhānyāt ataḥ prasannamanaskena sṛṣṭā ityarthaḥ| tathā ca śrutiḥ— 'sa pitṝn sṛṣṭvā manasyadanuḥ manuṣyānasṛjata'—iti | nityapakṣe'pyasati sṛṣṭari kārye saumanasyaṃ dṛṣṭvā sṛṣṭikāraṇānuvidhāyitvāt kāryasya vā| 'manorjātāvañyatau ṣuk ca (4,1,161)'—iti vaiyākaraṇāḥ| jātiśca pratyayāntopādhiḥ| manorapatyaṃ jātiścetyetau| apatyamātravivakṣāyāmantareṇa ca jātiṃ bhavati mānava iti| manuṣo vā akārāntamekaṃ prātipadikamasti, atastadantāt vyutpādayati, añyatpratyayasanniyogena ṣugiti saraṇāntaraṃ vināpi pratyayena ṣakārāntaprayogadarśanāt—'samiddho adya manuṣo duroṇe (ṛ0 saṃ0 8, 6, 8, 1)' —iti pṛṣodarāditvāt sarvaṃ siddham| atra śrīnivāsaḥ— —'manermanuḥ manerusi manuṣīti| yat| sā cāsyā manuṣyagīḥ' —iti| "spārhā vasu manuṣyā dadīmahi (ṛ0 saṃ0 2, 6, 30, 4)"—"daivyāḥ śamitāra ārabhadhvamuta manuṣyāḥ (ai0 brā0 2, 1, 6)"—iti ca nigamau || (2) naraḥ| 'ṇīñ prāpaṇe (bhū0 u0)' 'nayaterḍicca (u0 2, 63)'—iti ṛnpratyayaḥ, jas| nayanti saṃsāracakram, padārthatvāt deśāntaraṃ nīyante vā sthānottarakālena| yadvā 'nṛtī gātravikṣepe (di0 pa0)' bāhulakādṛn ḍicca| nṛtyanti gātra-
72.3.2
vikṣepaṃ kurvate hi niyamena gātrāṇi vikṣipyanti karmasu tāni kurvantaḥ| "taṃ tvā naraḥ prathamaṃ devayantaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 4, 35 2)"—"tvāṃ vṛtreṣvindra satpatiṃ naraḥ (ṛ0 saṃ0 4, 7, 27, 1)" —iti ca nigamau || (3) dhavāḥ| 'dhūñ kampane (svā0 u0)' 'dhuñ' ghā (kyā0 u0)| pacādyac| dhūnayati| dhunoti svāvayacān dhavaḥ, jas dhavāḥ| yadvā, manuṣyā mṛtyuto vepante| yadvā, 'dhābu gatiśuddhyoḥ (bhū0 u0)' asmāt pacādyaci (3, 1, 134) pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) hrasvaḥ| itaścetaḥ śaraṇārthino dhavanti dhavāḥ| "ko ghāṃ śayutrā vidhaveva devaram (ṛ0 saṃ0 7, 8, 18, 2)"—iti nigamaḥ || (4) jantavaḥ| 'janī prādurbhāve (di0 ā0)'—'kamima-nijanigāmāyāhibhyaśca (u0 1, 70)'—iti tupratyayaḥ| jāyante jantavaḥ| "irajyannagne prathayasva jantubhiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 7, 28, 4)"—iti nigamaḥ || (5) viśaḥ| 'viśa praveśane (tu0 pa0)' kip| viśanti anu praviśanti sarvakarmasvadhikāritvena| yadvā, anupraviṣṭāḥ ātmīyabhūrājādeḥ śritā ityarthaḥ| "viśo rājānamupatasthurarṇyam (ṛ0 saṃ0 4, 5, 10, 4)"—iti nigamaḥ || (6) kṣitayaḥ| 'kṣi nivāsagatyoḥ (tu0 pa0)' 'kticktau ca saṃjñāyām (3, 3, 174)'—iti ktic| kṣiyanti nivasanti bhūmau gacchanti vā tasyām| "anu kośanti kṣitayo bhareṣu (ṛ0 saṃ0 3, 7, 11, 5)"—iti nigamaḥ ||
72.3.3
'kṛṣa vilekhane (bhū0 pa0)' bhāve ktaḥ | karmaṇā kṛṣṭam| karmaṇā karmaviśeṣeṇa cātra sāmānyataḥ karmamātraṃ lakṣyate, kṛṣṭaṃ karma, tadasyāstīti 'lugakāraikārarephāśca vaktavyāḥ (4, 4, 128 vā0)'—iti ikārapratyayaḥ| tathāca bhāṣyakāraḥ—'kṛṣṭaya iti manuṣyāṇām karmavanto bhavanti (ṛ0 saṃ0 sā0 bhā0 3, 4, 5, 1)'—iti| tathāca śrībhagavadgītāyām—'naiva kaścit kṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt (ma0 bhā0 bhī0 pa0 26 a0 5 ślo0)'—iti| yadvā, śuddho'pi kṛṣirvipūrvasyārthe vartate| karmaṇi ktaḥ| vividhaṃ kṛṣṭo cikṣiptaparikaṇḍūyanādyabhilaṣita-kriyānuṣṭhānasamarthaḥ kaḥ? ityapekṣāyāṃ vikṛṣṭadehatvaṃ kṛṣṭasāmarthyāddeham, sa eṣāmastīti pūrvavanmatvarthīyaḥ| tathāca bhāṣyam—'cikṛṣṭadehā vā (ṛ0 saṃ0 sā0 bhā0 3, 4, 5, 1)'—iti| 'kṛṣanti prāntaṃ padābhyām'—iti mādhavaḥ| 'karṣanti gharṣīkurvanti'—iti bhaṭṭabhāskaramiśraḥ| "mitraḥ kṛṣṭīranimiṣābhicaṣṭe (ṛ0 saṃ0 3, 4, 5, 1)"—sadyaścidyaḥ śavasā pañca kṛṣṭīḥ (ṛ0 saṃ0 8, 8, 36, 3)"—iti ca nigamau || caraterdhātoḥ (bhū0 pa0) 'arttisrudhṛdhasyaśya-vitṛbhyo'niḥ (u0 2, 65)'—iti bahulavacanādanipratyaye guṇāgamaśca caraṇavantaḥ caraṇaśīlāḥ| yadvā, 'kṛṣerādeśca caḥ (u0 2, 67)'—iti anipratyaye kṛṣeretadrūpam| ākarṣanti vaśīkurvanti ityarthaḥ'—iti bhaṭṭabhāskaramiśraḥ| yadvā, varṣaṇayaḥ vāyitāro draṣṭāraḥ sarveṣāṃ padārthānām| yadyapi paśyatikarmasu (nigha0 2, 2) vicarṣaṇiriti paṭhitam, tathāpi 'pitā kuṭasya carṣaṇiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 33, 4)'—ityatra 'cāyayitā draṣṭā'—iti skandasvāminā vyākhyātam|
72.3.4
"pra carṣaṇibhyaḥ pṛtanāhaveṣu (ṛ0 saṃ0 1, 7, 26, 1)"—"mahām̐ indro nṛṣadā carṣaṇiprāḥ (ṛ0 saṃ0 4, 6, 7, 1)"—iti ca nigamau || (6) nahuṣaḥ| 'ṇaha bandhane (di0 u0)'| 'janerusiḥ (u0 2, 108)'—iti bāhulakāt uspratyayaḥ, jas, nahuṣaḥ| nahyante karmabhiḥ pūrvakṛtaiḥ saṃsāre nahyanti vā nahanīyam| "sacā sanema nahuṣaḥ suvīrāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 2, 3)"—"ā yātaṃ nahuṣaspari (ṛ0 saṃ0 5, 8, 25, 3)"—ityādayo nigamāḥ || akārāntamidaṃ nāma keṣucit kośeṣu dṛśyate| tadā 'ṛna-hibhyāmuṣan'—iti upanpratyayaḥ| pūrvavadarthaḥ| "prasannāṇasya nahuṣasya śoṣaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 1, 4, 6)"—iti nigamaḥ| (10) harayaḥ| 'hṛñ haraṇe' bhvādiḥ' 'ha prasahyakaraṇe juhotyādiḥ'| 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—itīnpratyayaḥ| haranti padārthān, prasahyīkriyante vā mṛtyuneti vā| tathāca mṛtyuvākyam—'ahaṃ prajāścākuśatīrharāmi'—iti nigamonveṣaṇīyaḥ || (11) maryāḥ, (12) martyāḥ| 'mṛṅ prāṇatyāge (tu0 ā0), annyādayaśca (u0 4, 108)'—iti yatpratyayāntaṃ nipātyate, tuḍāgamastu vikalpena, guṇaḥ| mriyante martyāḥ| chandasi niekaryadevahrayapraṇīyonnīyocchiṣyamarya (3, 1, 123)'–ityādinā yatpratyayāntaṃ nipātitam| "ko nu maryā amimitaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 3, 48, 37)"–"maryyāyeva kanyā śāśvacai ta (ṛ0 saṃ0 3, 2, 13, 5)"–"maryanna yoṣā kṛṇute sadhastha ā (ṛ0 saṃ0 7, 8, 18, 2)"–iti nigamāḥ| yadvā, 'mṛṅ prāṇatyāge (tu0 ā0)' 'hasisṛgnirāvāmidamilrapūdhūrvibhyastan (u0 3, 83)'–iti tanpratyayaḥ| arthaḥ pūrvavat| marttaśabdāt 'casvamartte yaviṣṭheyyaśchandasi'–iti svārthikastaddhito yat| "yo martyeṣvamṛto ṛtāvā (ṛ0 saṃ0 3, 4, 16, 1)"–iti nigamaḥ||
72.3.5
(13) marttāḥ| vyākhyātāḥ| "mā no marttā abhidruhan (ṛ0 saṃ0 1, 1, 10, 5)" "taṃ marttā amaryam (ṛ0 saṃ0 8, 6, 25, 1)"–iti ca nigamau|| (14) vātāḥ| 'vṛñ varaṇe (svā0 u0)' 'tātavrātalāt supitta'–ityādi sūtreṇa bhojarājena kṛtpratyaye ār̤āgamo nipātyate| vṛṇvanti svamabhimataṃ devatābhyaḥ tapasārādhitebhyaḥ praviśante vā yajñādau| yadvā, vāto dhānyādisañcayaḥ| tadvanto vātāḥ| matvarthīyo'kāraḥ| yadvā, vratamiti karmanāma (nigha0 2, 1) annaṃ vā| annamapi vratāyaitasmādevetyukteḥ tadīyāḥ tasyedam (4, 3, 120)'–ityaṇ| 'karmaṇā jāyate jantuḥ karmaṇaiva pramucyate'–ityukteḥ karmaṇāmardhakāritvācca manuṣyāṇāṃ karmasambandhitvam| 'atho annād bhūtāni jāyante jātānya- 'iṇ gatau (adā0 pa0)' 'chandasīṇaḥ (u0 1, 2)—ityuṇapratyayaḥ | gacchanti grāmāt grāmam, gamanaśīlāḥ | "bāhubhyāmagnimāyavo'jananta (ṛ0 saṃ0 7, 6, 2, 5)"—"āyorhaṃ skambha upamasya nīle (ṛ0 saṃ0 7, 5, 33, 6)"—iti ca nigamau | 'antodātta āyuśabdo manuṣyavacanaḥ'—iti mādhavaḥ || 'yamu uparame (bhū0 pa0)' 'yamerduk—iti śrībhojadevaḥ | 'anudāttopadeśavanatitanotyādīnām (6, 4, 37)'—ityādinā anunāsikalopaḥ | yamyante niyamyante ācāryeṇa apathapravṛttāḥ, rājñā vā | "yo asti yādvaḥ paśuḥ (ṛ0 saṃ0 5, 7, 16, 1)"—iti nigamaḥ | atra mādhavaḥ—'yaduṣu bhavo yādvo yaduriti manuṣyanāma'—iti ||
72.3.6
'ana prāṇane (adā0 pa0)' 'aṇaśca (u0 1, 8)'—iti vidhīyamāna upratyayo bāhulakāt bhavati | anantyanavaḥ | jñānavattvādeteṣāṃ dharmādyanuṣṭhānāt prāṇanasya phalavattvāt anantītyucyante | itare paścādayo jñānahīnatvāt niṣphalaprāṇanāḥ | tathāntyopaniṣadi—'tasya ya ātmānaṃ vistaraṃ veda'—ityatra prakaraṇe jñānavattvāt puruṣasya vaiśiṣṭyaṃ pratipāditam | "rodhāya vidvadanavāya"—iti nigamaḥ | atra mādhavaḥ—'anuriti manuṣyanāma'—iti | "anavaste rathamaśvāya takṣan (ṛ0 saṃ0 4, 1, 26, 4)"—iti ca | atra 'anavaḥ ṛbhavaḥ te ca manuṣyāḥ' | 'marttāsaḥ santo amṛtatvamānaśuḥ (ṛ0 saṃ0 1,7,30,4)'—iti śrutiḥ| tathā brāhmaṇamapi—'ārśvaṃ śaṃsatyṛbhavo vai deveṣu tapasā somapītha mabhyajan (ai0 brā0 3, 3,5)'—ityādi, 'tibhyo vai devā apaivāvībhatsanta manuṣyagandhāt (ai0 brā0 3, 3,5)'—iti ca || 'pūrī āpyāyane (di0 ā0)' bhṛmṛśī-tṛcaritsari (u0 1, 7)'—ityādinā bāhulakāt upratyayaḥ| pūrayitavyāḥ kāmānāṃ 'rūpyāṃ kuḥ'—iti śrībhojadevaḥ| pūtāḥ śuddhāḥ jñānārthibhirityarthaḥ| "yaṃ pūravo vṛtrahaṇaṃ sacante (ṛ0 saṃ0 1, 4, 25, 6)"—iti nigamaḥ || 'gaslṛ gatau (bhū0 pa0)'| varttamāne pṛṣadvṛhanmahajjagacchatṛvacca (u0 2, 78)'—iti kvippratyayānto nipātyate| pratyayasyādādeśaḥ, dvirvacanaṃ, nañi lopaśca nipātyate| gacchati grāmāt grāmāntaram| "yadeṣāmagra jagatāmirajyasi (ṛ0 saṃ0 8, 3, 6, 2)"—iti nigamaḥ ||
72.3.7
'ṣṭhā gatinivṛttau (bhū0 pa0)'| 'chandasi luṅlaṅliṭaḥ (3, 4, 6)'| 'kasuḥ (3, 2, 107)'| 'vasve-kājādyuṣām (7, 2, 67)'—iti iḍāgamaḥ| 'āto lopaḥ (6, 4, 64)'| 'liṭi dhātoḥ (6, 1, 8)'—iti dvitvam| 'śarpūrvāḥ khayaḥ (7, 4, 61)'—iti thakārasya śeṣaḥ| 'abhyāse carca (8, 4, 54)'—iti takāraḥ| tasthivas iti sthite jasaḥ sthāne vyatyayena śas (3, 1, 85)| 'vasoḥ samprasāraṇam (6, 4, 131)'| 'śāsivasighasīnāñca (8, 3, 60)'— iti ṣaṭtvam| tiṣṭhanti svasmin dharme| "carantaṃ pari tasthuṣaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 11, 1)"--iti nigamaḥ| atra vājasaneya-bhāṣyakṛdvaṭaḥ 'tasthuṣo manuṣyāḥ ṛtvigyajamānā ityarthaḥ'-- iti||
72.3.8
atra bhāṣyam--'tatra pañcajanā ityetasya nigamā bhavanti| "tadya vācaḥ prathamaṃ masīya0--0juṣadhvam (ṛ0 saṃ0 8, 1, 13, 4)"| tadyavācaḥ paramaṃ masīya 'yenāsurānabhibhavema devāḥ'| asurā asuratā sthāneṣvastāsthānebhya iti vāpi vāsuriti prāṇanāmāstaḥ śarīre bhavati tena tadvantaḥ| sordevānasṛjata tatsurāṇāṃ suratvamasorasurānasṛjata tadasurāṇāmasuratvamiti vijñāyate| 'ūrjāda uta yajñiyāsaḥ'| annādāśca yajñiyāścorgityannanāmorjayatīti sataḥ pakvaṃ su pravṛkṇamiti vā|| 'pañcajanā mama hotraṃ juṣadhvam'| gandharvāḥ pitaro devā asurā rakṣāṃsītyeke, catvāro varṇāḥ niṣādaḥ pañcamaḥ ityaupamanyavaḥ| niṣādaḥ kasmāt? niṣadano bhavati niṣaṇṇamasmin pāpakamiti nairuktāḥ| "yat pāñcajanyayā viśā (ṛ0 saṃ0 6, 4, 43, 1)"| pañcajanīnayā viśā, pañca pṛktā saṅkhyā liṅgatrayayogeṣvaviśiṣṭā (niru0 3, 7, 8)'--iti| asya skandasvāmī--'pañcajanā ityetasya sandigdhasya vivekārthaṃ nigamā bhavanti sandehaśca manuṣyanāmasu pāṭhāt pañcaśabdena samānādhikaraṇaḥ| tatra yadi devadattādipañcakaviṣayaḥ syāt gandharvādipañcakaviṣayo vā, na manuṣyamātranāmaviṣayatātra syāt, manuṣyamātranāmaitadityācāryamatāntarapradarśanāya
72.3.9
padadvayamidamamanuṣyapadārthe vartante iti vaicitryapradarśanārtha upanyāsaḥ| na manuṣyanāmatvena ca draṣṭavyaḥ| ekīyamatena cāṣṭau devatāyā ucyante| tatra pakṣe nāgānāṃ gandharveṣu, yakṣāṇāmasureṣu, piśācānāṃ rakṣasvantarbhāvāddṛṣṭvāvirodhāt| tadadya vācaḥ| saucīkasyārthe viśveṣāṃ devānāṃ saṃvādo hotṛjapaścāyam| tad adya asmin karmaṇi vāco mādhyamikāyāḥ prathamamutkṛṣṭaṃ svarasauṣṭhavārthasadanatvadevatāviśiṣṭaṃ masīya jānīya| yena ajñānena asurā yajñavighnaṃ kurvantaḥ, he devāḥ! adya tānabhibhavesa| he ūrjād! uta api yajñiyāsaḥ yajñasya sampādayitāraḥ pañcajanāḥ ācāryamatena ṛtvigmanuṣyāḥ| yamavyavasthapatīṣṭau niṣādānāṃ yajñasampāditvamasti, śūdrasyāpyodanasave, 'āyurasīti śūdrāya prayacchati, tatte prayacchāmīti śūdraḥ pratigṛhṇāti'—ityevamādinā| tathā 'dāsī pinaṣṭi patnī vetyatra dāsyādervyāpārādapyevaṃ yajñasampāditvamekīyamatena| paśca yajñāṅgabhūtā devagandharvādayaḥ sādhanabhāvena yajñasampādinaḥ| ata ucyate—'mama hotraṃ juṣadhvam'| hotṛkarma juṣadhvam sampādayatetyarthaḥ| anye manyante—yadekīyamataṃ yaccaupamanyavasya tadubhayamapyācāryasyeti| tathā ca mantravyākhyānam—pañcajātayo brāhmaṇādayo yajñiyāḥ gandharvādayaḥ sarve'pi hotuḥ saṅkhyena vyāpāreṇa sevyadhvamiti sampratyayāsādhāraṇaṃ manuṣyamātranāmatvenaiva nigamaṃ darśayati 'yat pāñcajanyayā viśā'| pragāthasyārṣam| yat yadā pāñcajanyayā pañcajaneṣu manuṣyeṣu bhavayā viśeṣati pañcabhirapi manuṣyajātairityarthaḥ'—ityādi| pañceti nirvācyam
72.3.10
pṛkketi nirvacanam| saṅkhyeti viṣayakathanaṃ sambandhavat sarvaliṅgairityāha—'liṅgatrayayoge'pyavaśiṣṭā'—iti| nan ṣaḍārdīnyapyavaśiṣṭāni? ucyate—pratyayopāttarūpasambandhasyārthābhidhānādadoṣa ityuktam| api ca yā pṛktā sā pañceti kintu yā pañca sā pṛkteti tadanyatra ekapadaniruktavyākhyānam, yat pañcajanyāyetyasya dvitīyapādādivyākhyānaṃ cāsākamatrānupayuktatvācca likhitam| 'pṛcī samparke (ru0 pa0)'| kanin yuvṛpi (u0 1, 154)'—ityatra prākpratyayanirdeśasyādhikavidhyarthatvāt kanini vāhulakāt ṛkārasyākāro nakāra upajanadhra| bhojarājastu— 'vṛṣitakṣirājighasipacipratihihibhyaḥ kan'—ityāha, tadā 'paci vistāre (cu0 pa0)'—iti dhātuḥ| ekādibhyo vistīrṇā pañcasaṅkhyā| jāyante janāḥ| pañcādyac (3, 1, 134)| 'pañcabhirbhūtairjātāḥ pañcajanāḥ'—iti kṣīrasvāmī|| (24) vivasvantaḥ| 'vasa nivāse (bhū0 pa0)' ityasmāt 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti kvip, dṛśigrahaṇāt bhāve bhavati| vividhaṃ vasanaṃ vivaḥ, tadvanto vivasvantaḥ| sarvesyāpi manuṣyasya yat kiñcit vivasanamasti| 'vivasvacchabda ādityavācyādyudāttaḥ, anyatra manuṣyaviśeṣe yajamāne dvitīyāyāścaimudāttam'—iti mādhavaḥ| "āvirbhava sūktarūpā vivasvate (ṛ0 saṃ0 1, 2, 32, 3)"—"śivo dūto vivasvataḥ (ṛ0 saṃ0 6, 3, 22, 3)"—iti ca nigamau| atra vivasvān yajamānaḥ'—iti mādhavabhāṣyam| 'maho jāyā vivasvatośca nāśa (ṛ0 saṃ0 7, 6 23, 1)'--ityādityavacanasyodāharaṇam|| (25) pṛtanāḥ| 'pṛṅ vyāyāme (tu0 ā0)'| "tvayādhyakṣeṇa pṛtanā jayeyam (ṛ0 saṃ0 8, 7, 15, 1)"--iti nigamaḥ||
72.3.11
manuṣyāṇāṃ bahutvaṃ, tato bahuvacanāntatvam, tathā nighaṇṭuṣvapi| 'manuṣyā mānuṣā marttyā manujā mānavā narāḥ| syuḥ pumāṃsaḥ pañcajanāḥ puruṣāḥ pūruṣā viśaḥ|| (ama0 ko0 2, 6, 1)'--ityādiṣu ca bahuvacanāntatā dṛśyate||
72.4
(1) āyatī| 'yatī prayatne (bhū0 ā0)' gatikarmā vā (nigha0 2, 14)--'in sarvadhātubhyaḥ (4, 114 u0)'--itīnpratyayaḥ| ābhimukhyena yatate kāryyeṣu, gacchantau vā sādhanatvam| bāhordvitvāt sarvatra dvivacanāntatā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (2) cayavānā| 'cayuṅ gatau (bhū0 ā0)'| 'samyānac stuvaḥ (u0 2, 83)'—ityatra prākpratyayanirdeśo'dhikavidhyartha ityukerānaṃcpratyayaḥ| 'supāṃ suluk (7, 1, 36)'—ityādinā dvivacanasyākāraḥ| gacchataḥ karmaṇāmantaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (3) abhīśu| vyākhyāto raśmināmamu| (1 a0 5 kha0)'| abhyaśnuvāte karmāṇi abhinayanto vā karmāṇyataḥ abhīśāte karmāṇi karttumiti vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (4) apravānā| 'āplṛ vyāptau (svā0 pa0)' 'tācchīlyavayovacanaśaktiṣu cānaś (3, 2, 126)' asya sārvadhātukatvāt śnuḥ, 'chandasyubhayathā (3, 4, 117)'—ityārddhadhātukatvāt guṇaḥ, dhātorhasvatvaṃ pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106)| āpnutaḥ karmāṇi| yadvā, apra iti karmanāmasu vyākhyātam, (2 a0 1 kha0) tadsyāsti 'chandasīvanipau (5, 2, 122 vā0)'—iti vanipi vibhakterākāraḥ pūrvavat, sakāralopaśchāndasaḥ| karmavantau hi vāhṇū| nakārānto veti sandehaḥ| nigamadarśanānnirṇeyaḥ|| (5) vinaḍgṛsau| vāhvanāma| vinamya grasato'nnādikamiti mādhavaḥ| pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) pūrvapade myaloponuk, 'grasa adane (bhū0 ā0)'—ityasmāt pacādyac (3, 1, 134), samprasāraṇañca| "anvasmai joṣamabharadvinaḍgṛsaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 2, 273)"—iti nigamaḥ|| (6) gabhastī| vyākhyāto raśmināmāhu| (1 a0 5 kha0)-puruṣāḥ adantyābhyāmanādīn| 'grahergabhastī vāhvū, gṛhṇāti padārthānāmyāṃ puruṣaḥ'—iti mādhavaḥ| "śarmyābhirna bharamāṇo gabhastyoḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 22, 5)"—iti nigamaḥ || (7) karambhau| karāṃsīti karmanāmasu karaśabdo vyākhyātaḥ| tasmin karmaṇyupapade 'kṛñau veṣṭane (bhū0 pa0)'—ityasmāt 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)' 'āto lopa iṭi ca (6, 4, 64)'| 'karmaṇāṃ prajñātārau (niru0 6, 17)' veṣṭayitārau karmakarāvityarthaḥ| "sūprakarambhamataye (ṛ0 saṃ0 6, 3, 2, 5)"—iti nigamaḥ || (8) bāhū| 'bādhū loḍane (bhū0 ā0)'| 'arjiddṛśikasyamipasibādhāmbṛjipaśitukṣukṛdīrghahakāraśca (u0 1, 26)'— ityupratyayo ho'ntādeśaśca| gamayatyābhyāṃ karmāṇi, bādhate parānābhyāmiti vā| "ṛṣvāta indra sthavirasya bāhū (ṛ0 saṃ0 4, 7, 31, 3)"—iti nigamaḥ| (9) bhurijau| 'hañ haraṇe (bhū0 u0)' 'ḍu bhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ (zu0 u0)' 'bhṛña ucca (u0 2, 71)'—iti iṃjipratyayaḥ| harato vibhṛto vā padārthān karthakaraṇasāmarthyaṃ vā| "tamahyan bhurijo dhiyā (ṛ0 saṃ0 6, 8, 16, 4)"—iti nigamaḥ || (10) kṣipastī| 'kṣipa preraṇe' tudādiḥ (pa0), 'vasavitasestiḥ'—iti bāhulakāt tipratyayaḥ dhātoranugāgamo guṇābhāvaśca preryaṃte karmasu puruṣaiḥ|| 'kṣipatī'—iti pāṭhāntaram| tadā śatari ṅīpi 'ācchīnadyornum (7, 1, 80)' 'vā chandasi (6, 1, 106)'—iti dvivacanasya pūrvasavarṇaḥ| kṣipataḥ padārthān itaścetaśca karmasu| yadvā, kṣipeḥ
ruhinandijīviprāṇibhyaḥ śidāśiṣi (u0 3, 123)'—iti bāhulakāt bhacpratyayaḥ bho'ntādeśaḥ| kṣipataḥ padārthāt| nigamadarśanānnirṇayaḥ|| (11) śākarī| 'śaklṛ śaktau (svā0 pa0)' 'jñāmadipadyartti-pṛśakimyo vanip (u0 4, 106)'—iti vanipratyayaḥ, 'vano ra ca (4, 1, 7)'—iti ṅīntrau ca pūrvavat pūrvasavarṇādeśaḥ| śaknutaḥ karmāṇi kartum| 'aṅgulayaḥ śakarayo diśaśca me yajñena kalpantām (ya0 vā0 saṃ0 18, 22)'—iti nigamaḥ|| (12) bharitre| vibharti raśmīnāditya ica| 'aśitrā-dibhya itrotrau (u0 4, 168)'—iti itrapratyayaḥ| bhūrividarthaḥ| 'aṃśuṃ duhanti hastino bharitraiḥ (ṛ0 saṃ0 3, 2, 20, 2)'—iti nigamaḥ|| iti dvādaśa vāhunāmāni |
72.5.1
(1) agruvaḥ| 'jantvādayaśca (u0 4, 100)'—iti rupratyānteṣu nipāteṣu draṣṭavyaḥ| 'agi gatau (bhū0 pa0)'—iti dhātuḥ, nipātanāllopaḥ, tanvāditvāduvaṅ| gacchati karmāṇi prati| yadvā, agraśabde upapade gameḥ pūrvabanipātanāt rupratye pūrvapadaagralopaḥ gameścalopaśca| agre gacchanti tāḥ| "tamīṃ hinvantyagruvaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 7, 17, 3)"—iti nigamaḥ| aṅgulīnāṃ bahutvāt sarvatra bahuvacanāntatā || (2) aṇvyaḥ| aṇatiḥ śabdārthaḥ (bhū0 pa0), 'aṇaśca (u0 1, 8)'—iti upratyayaḥ| 'coto guṇavacanāt (4, 1, 44)'— iti ṅīp| aṇanti sphoṭanādiśabdaṃ kurvanti, tālādi śabdaṃ kurvantyābhiriti vā| yadvā, aṇvyaḥ hastaparimāṇāpekṣayālpaparimāṇāḥ| tamīmaṇvīḥ samarya ā (ṛ0 saṃ0 5, 7, 17, 2)" —iti nigamaḥ || (3) viśaḥ| 'viśa praveśane (tu0 pa0)'| 'kip ghaci (3, 2, 178 vā)'—ityatra 'prāk pratyayanirdeśādiṣṭasiddhiḥ'—ityukteḥ kipi repha upajanaḥ viśanti sādhanabhāvaṃ kāryeṣu| 'tamīṃ hinvanti dhītayo daśa viśaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 2, 13, 5)"—iti nigamaḥ| 'karmatu dhīyamānā daśāṅgulayaḥ'—iti mādhavabhāṣyam ||
72.5.2
(4) kṣipaḥ| 'kṣipa preraṇe (di0 pa0)' auṇādikaḥ kip| kṣipyante preryante puruṣeṇa karmatu nikṣirantyāsvaṅguloyakādīn iti vā "mṛjanti tvā daśa kṣipaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 7, 30, 4)" —iti nigamaḥ|| (5) śaryyāḥ| 'śṛ hiṃsāyām (kryā0 pvā0 pa0)'| "arunyāderākṛtigaṇatvāt yat (u0 4, 108)| śṛṇāti pāpāt| "ā yaḥ śaryābhistuvinṛmṇo asya (ṛ0 saṃ0 8, 5, 26, 3)" —iti nigamaḥ|| (5) raśanāḥ| raśibandhanārthāt dhāturityuktaṃ raśminirvaṃcane| (1 a0 5 kha0) 'yuc bahulam (2, 74)'—iti yuc| badhyanti bandhanīyaṃ, badhyate abhiriti vā| yuddhaprakaraṇe 'aśoraśa ca'—iti bhojadevaḥ| aśnuvate karmaṇi raśanābhirdeśabhirabhyadhītām (ṛ0 saṃ0 7, 5, 32, 6)" "acchā vahīraśanābhirnayanti (ṛ0 saṃ0 7, 3, 22, 1)"—iti ca nigamau|| (7) dhītayaḥ| 'dhī (di0 ā0)' dhāto 'kticktau ca saṃjñāyām (3, 3, 174)'—iti ktic vyatyayena dadhāterapi bhavati, 'ghumāsthāgāpājahāti (ī, 4, 66)'—itītvam| dhīyante nidhīyante puruṣaiḥ karmatu, dhāryanti karmasu dhanāni vā| atrāntargītaṇyartho dadhātiḥ| "sa satadhī.tebhirhitaḥ (ṛ0 saṃ0 ī, 7, 32, 4)"—iti nigamaḥ|| (8) atharyyaḥ| 'ata sātatyagamane (bhū0 pa0)' 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—itonpratyayo bāhulakāt, dhātoratharādeśaḥ, 'chandikārādaktinaḥ (4, 1, 41 vā0)'—iti ṅīp, jas| 'uṣarbudhamatharyo 3 na dantam (ṛ0 saṃ0 3, 5, 5, 3)'—ityatra 'atharyo na striyaḥ iva'—iti mādhavaḥ| atharye iti tenāpyapāṭhi aṅgulināmasu || "atharyavaḥ"—iti pāṭho bahuṣu dūraḥ| tadvāhunāmakaraṇaṃ spaṣṭam| nigamadarśanābhirṇayaḥ || (6) ciraḥ| 'cira prekṣe (ca0 pa0)' kvip, preryante puruṣaiḥ kāryeṣu|
72.5.3
"vipo na dyumnā niyuve janānām (ṛ0 saṃ0 6, 1, 3, 5, 3)"—iti nigamaḥ || (10) kaśāḥ| "daśāvinibhyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 30, 2)"—ityatra 'kaśāḥ prakāśayanti karmāṇi (niru0 3, 6)'—iti bhāṣyam| kaśāḥ prakāśayantyunuṣṭhānaphalena phalena vā karmāṇi| 'khyāteḥ kaśaśabdanirvacanam'—iti skandasvāmī| 'gāhate kasaḥ iti nāmakaraṇaḥ khyātervā (niru0 2, 2)'—kaśaśabdanirvacanapare bhāṣye skandasvābhigranthaḥ—'khyā prakathane (adā0 pa0)'—ityasmāt sapratyaye nirarthako nirṇimittako'sau saḥ yakārākārayorlopo'bhyāsavikāraśca draṣṭavyaḥ"—iti ayamabhiprāyaḥ—prāyeṇa 'vṛtṛvadiha neka mekaṣibhyaḥ saḥ (u0 3, 56)'—iti khyātervāhulakāt sapratyaye vāhulakādeva dvirvacane halādiśeṣe hrasvatve 'kuhoścuḥ (7, 4, 62)' na bhavati vāhulakādeva, 'abhyāse carca (8, 4, 53)' iti cartvam, uttarasya khyā ityasya yakārākārayorlopaḥ, 'khari ca (8, 4, 55)'—iti cartvam, 'ādeśapratyayayoḥ (8, 3, 56 )'—iti patvam| prakathanena prakāśanaṃ lakṣyate| aṃsena nityaṃ pracchādanāt prakāśyate puruṣeṇa| kakṣo bāhutalam| 'tatra bhavaḥ (4, 3, 53)'—ityarthe 'śarīrāvayavācca (4, 3, 51)'— iti yañpratyayaḥ| aṅgulayo'pi paramparayā kakṣe bhavā iti vaktuṃ śakyate, aṃsena nityaṃ pracchāditatvāt, prakāśyo hi sarvadā kakṣyaḥ, tatra bhavrāḥ, aṅgulyastadvantaḥ prakāśyāḥ kintu prakāśayanti karmāṇi anuṣṭhānena phalena vā, yathācādhārasthite araṇī agninā prakāśye tatra bhavo'gniḥ prakāśako bhavati tadvat| yadvā, kakṣyā rajjuḥ tadbandhanasādhanatvāt kakṣyāśabdenocyante|
72.5.4
"pariṣvajadhvaṃ daśakakṣyābhiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 5, 16, 4)"— "daśābanimro daśakakṣyebhyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 30, 2)"—iti ca nigamau || (11) avanayaḥ| vyākhyātaṃ pṛthivīnāmasu (1 a0 1 kha0 6)| avanti karmāṇi, avyante vā| "sanāt sanīlā avanī ravātāḥ (ṛ0saṃ01, 5, 2, 5)"—"daśābanimyaḥ (ṛ0saṃ0 8, 4, 30, 2)" —iti ca nigamau || (12) haritaḥ| vyākhyātaṃ nadīnāmasu| (1a013kha012) harantyābhiḥ padārthān "e taṃ tyaṃ harito daśa (ṛ0 saṃ0 6, 8, 28, 3)"—iti nigamaḥ || (13) svasāraḥ| svaśabde upapade 'asu kṣepaṇe (di0 pa0)' —ityasmāt 'sāvase ṛn (u0 2, 86)'—iti ṛnapratyayaḥ huṣṭhu asyate kṣipyate padārthaṃ ā-meḥ, kāryeṣu kṣetavyā vā| yadvā, svaśabde upapade 'ṣadḷ viśaraṇe (bhū॰ pa॰)'—ityasmād bāhulakādar bāhulakāt ṭilopaśca| svaṃ svaṃ vyāpāraṃ gacchanti prāpnuvanti, svasmin svasmin haste sīdantīti vā| yadvā, parasparaṃ bhaginīva dūṣayante, ekahastaprabhavatvāt svasāraḥ ucyante 'na ghaṭsvasrādibhyaḥ (4, 1, 10)'—iti strīpratyayaniṣedhaḥ| "duvasyanti svasāro ahrayāṇam (ṛ॰ saṃ॰ 1, 5, 2, 5)"—iti nigamaḥ|| anayorartho'nusandheyaḥ| jamatergatikarmaṇaḥ (nigha॰ 2, 14) 'janighasibhyāmiṇ (u॰ 4, 126)'—iti bāhulakā. iṇpratyayaḥ| 'aliśalipalighasijamyagiyagibhya iṇ'—iti śrībhojadevaḥ| jamanti gacchanti karmāṇi prati aṅgatyābhiraṅgādīni vā| janereva vā bāhulakātrakārasya makāraḥ, jātāḥ svakāryāṇām| "tvaṃ sanāvadhi jāmayaḥ (ṛ॰ saṃ॰ 6, 8, 166, 5)"—iti nigamaḥ||
72.5.5
'vaha bandhane (di॰ u॰)' 'naho bhaśca (u॰ 4, 122)'—iti iñpratyayaḥ bho'ntādeśaḥ| nahyate'nayā garbha iti nābhiḥ, samānā nābhirāsāmiti sanābhayaḥ| jyotirjanapadde'nyasmāt sahaśabdasya sabhāvaḥ| samānā hi māturnābhistāsāṃ, samā nābhiḥ mūlamāsāmiti vā| "sanābhayo vājinamūrjayanti (ṛ॰ saṃ॰ 7, 3, 25, 4)"—iti nigamaḥ|| 'yujir yoge (ru॰ u॰)'| 'dākṣīśasayuyujastutudasi (3, 2, 182)'—iti lyunapratyayaḥ pūrvatra| 'yuc bahulam (u0 2, 74|)'—iti yuc| yuñjanti padārthānabhiriti, yuktā vā hastena, saṃyamyate āmiḥ, kleśadaya iti vā| śabdasvābhāvyāt napuṃsakaliṅgatā| "daśayoktrebhyo daśayojanebhyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 30, 2)"—iti nigamaḥ|| (18) dhuraḥ| dhūrvatervadhakarmaṇaḥ (nigha0 2, 16) karttari kvipi (3, 2, 171), rālopaḥ (6, 4, 11)' itivalope rephasya visarjanīyaḥ, jasi dhuraḥ| dhūrvanti hantyupakṣayanti karmārthaḥ| hiṃsanti parānabhiriti vā| dhārayatervā auṇādike kvipi bāhulakāt ākārasya ukāraḥ| aṅgulyā hi dhāryaṃ suvarṇādi dhārayati| "daśa dhuro daśa yuktā vahadubhyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 30, 2)"—iti nigamaḥ||
72.5.6
(16) śākhāḥ| 'aśū vyāptau (svā0 ā0)' ṛsmāt khapratyaye vihite 'aśnoterḍit'—iti śrībhojadevena khapratyaye śākhaśabdo vyutpāditaḥ| vyāptaṃ hi sarvam| khaśabdādhikaraṇe upapade śeteḥ 'adhikaraṇe śeteḥ (3, 2, 15)'—iti acpratyayaḥ| aṅgulyo hi hastāgrabhāgatvāt sve ākāśe śerate vyavatiṣṭhante ākāśasyāvakāśarūpatvāt upapannaṃ hi tatra śayanam| khaśāyāḥ sasyāḥ pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) yakāralopena śakārākārayoḥ savarṇadīrghatve khaśā iti bhavati, tato'kṣaradvayasya sthānavinimayaḥ, ṭāp, śākhā| śaknotervā pacādyaci (3, 1, 134) upadhādīrghaḥ, kakārasya khakāraśca| śaknuvanti hi tā aṅgulyaḥ pustakādi dhārayituṃ kāryyāṇi karttuṃ vā| yadvā, 'śākhṛ vyāptau (bhū0 pa0)' pacādyac (3, 1, 134)| śākhanti vyāpnuvanti karmāṇi| yadvā, 'śīṅ svapne (adā0 ā0), asmāt 'vṛkṣāvayaṃvācca'—iti khapratyayo bāhulakāt hastāvayave'pi bhavati| śerate'vatiṣṭhante āsu nakhādayaḥ iti śākhāḥ| 'śyatericcha vā'—iti śrībhojadevaḥ, khapratyayo'dhikṛtaḥ, ikārādeśasya vikilipitatvāt pakṣe śākhāniṣpannayā śākhāsthānīyatvādvā śākhā iṣyante| tathācāmarasiṃhaḥ—'aṅgulyaḥ karaśākhāḥ syuḥ (2, 6, 82)'—iti| 'hastābhyāṃ daśaśākhābhyām (ṛ0 saṃ0 8, 7, 25, 7)'—iti nigamaḥ|| (20) abhīśavaḥ| vyākhyātā raśmināmasu (1 a0 5 kha0 5)| abhyaśnuvate karmāṇi, abhīśate vā karmāṇi karttum| daśābhīśubhyo'rcatā jerebhyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 30, 2)'—iti nigamaḥ||
72.5.7
(21) dīdhitayaḥ| vyākhyātā raśmināmasu (1 a0 5 kha0 6)| aṃgurīyakādidhāraṇād dīpyante| dīvyanti krīḍantyābhiriti vā dhātervyutpanno dīdhitiśabdaḥ| 'agniṃ naro dīdhitibhiraraṇyoḥ (ṛ0 saṃ0 5, 1, 23, 1)'—nigamaḥ|| (22) gabhastayaḥ| vyākhyātā raśmināmasu (1 a0 5 kha0 7) gṛhṇanti padārthānabhiḥ puruṣāḥ iti gabhastayaḥ| 'dīpyate madhoraṃśuṣu gabhastibhiḥ'—iti nigamaḥ|| 'suhastyāḥ'—iti kecit| etasya sthāne "sambhṛtaḥ"—iti ca kecit paṭhanti| tādhva vyākhyātā nadīnāmasu (1 a0 13 kha0 16)| saṃsaranti saha gacchanti karmāṇi prati saṅgatā vā| spaṣṭaṃ nigamadarśanādvirṇayaḥ || iti dvārviṃśatiriruṅgulināmāni |
72.6
'kāntikarmāṇaḥ (niru0 3, 6, )'—icchārthā dhātavaḥ— (1) vaśmi| 'vaśa kāntau' adādiḥ parasmaipadī| laḍuttamaikavacanam| "tadahaṃ vaśmi pavamāna soma (ṛ0 saṃ0 7, 4, 6, 4)"—iti nigamaḥ || (2) urumasi| vaśorlaḍuttamapuruṣabahuvacane masi 'sārvadhātukamapit| (1, 2, 4)'—iti ṅidvadbhāvāt 'grahijyā (6, 1, 16)'—ityādinā samprasāraṇam 'idanto masiḥ' (7, 1, 46)'—iti
hakāraḥ| "tā vāṃ vāstūnyuśmasi gamadhyai (ṛ0 saṃ0 2, 2, 24, 6)"—iti nigamaḥ|| (3) veti| 'vī gatiprajanakāntyaśanakhādaneṣu' adādiḥ parasmaipadī| "veṣi hotramuta potraṃ yajatrā (ṛ0 saṃ0 1, 5, 24, 4)"—iti nigamaḥ|| (4) venati| nairukto dhātuḥ| "purāṇām̐ anu venati (ṛ0 saṃ0 8, 7, 23, 1)"—"nāsatyāmā vi venatam (ṛ0 saṃ0 4, 4, 16, 2)"—iti ca nigamau|| (5) veśati| ayamapi nairukto dhātuḥ| 'veśati'—iti pāṭhāntaram| nigamadarśanābhirṇayaḥ|| (6) vāñchati| 'vāñcha icchāyāṃ bhauvādikaḥ (pa0)'| viśastvā sarvā vāñchantu (ṛ0 saṃ0 8, 8, 31, 1)"—iti nigamaḥ|| (7) vaṣṭi| vaśeḥ paḥsyaipadaprathamapuruṣaikavacanam| "samaryo gā ajati yasya vaṣṭi (ṛ0 saṃ0 1, 3, 1, 3)"—iti nigamaḥ|| (8) vanoti| 'vanu yācane' tanādiḥ (pa0), anekārthatvāddhātūnāmatra kāntyarthaḥ| etamanyatrāpi| "svāhā yajñekṇa paramaṃ vanoṣi tat (ṛ0 saṃ0 1, 2, 24, 4)"—iti nigamaḥ|| (9) juṣate| 'juṣī prītisevanayoḥ' tudādirātmanepadī, atra kāntikarmā| "sa puṣṭiṃ yāti joṣamā cikitvān (ṛ0 saṃ0 1, 5, 25, 5)"—iti nigamaḥ| 'juṣate haryati iti pāṭhāt joṣaḥ kāmaḥ'—iti skandasvāmibhāṣyam||
(10) haryate| 'harya gatikāntyoḥ' bhvādiḥ parasmaipadī| "tā juṣāṇo haryati jātavedāḥ (ṛ0 saṃ0 3, 8, 11, 3)" iti nigamaḥ||
(11) ācake| 'caka tṛptau' bhvādirātmanepadī, laḍuttamapuruṣaikavacanam| "anamyoja ācake (ṛ0 saṃ0 3, 4, 6, 5)" —ityatra 'karmelliṭi uttame iṭi malopaśchāndasaḥ' —iti bhānudattaḥ| "tvāmavasyurācake (ṛ0 saṃ0 1, 2, 16, 4)" —iti nigamaḥ| "yaste śatrutvamācake (ṛ0 saṃ0 6, 3, 42, 5)" —iti tu 'lopasta ātmanepadeṣu (7, 1, 46)'| yathādṛṣṭaṃ pāṭhaḥ||
(12) uśik| vaścaḥ 'vaśaḥ kit (u0 2, 68)' —iti cikpratyayaḥ, kittvāt samprasāraṇam| "u śik pāpako aratiḥ sumedhāḥ (ṛ0 saṃ0 7, 8, 26, 1)" —iti nigamaḥ||
(13) manyate| 'mana jñāne' divādirātmanepadī| "ādh-kṣidya manyamānastura śrat (ṛ0 saṃ0 5, 4, 8, 2)" —"yadi manyetopamukhya mityodanai|" —iti ca nigamau||
(14) chantsat| 'chadi saṃvaraṇe' turādiḥ| pañcamalakāraḥ, tip, 'leṭo'ḍāṭau (3, 4, 94)', 'sibbahulaṃ leṭi (3, 1, 34)', 'itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu (3, 4, 97)'| "vṛṣā chandurbhavati haryaṃtaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 16, 4)" —ityatra manyate chantsat cākanat iti kāntikarmaṇu pāṭhāt, "tadinme chantsad vapuṣaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 7, 26; 3)" —iti prayogadarśanācca chadiḥ kāntyarthaḥ' —iti skandasvāmibhāṣyam| 'daraicatāya chantsat (ṛ0 saṃ0 2, 1, 21, 6 )"—iti, "oṃcchāntaḥ suḥ paṃccahṛṣṇayaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 6, 26, 6 )"—iti ca nigamau || (15) cākanat| 'kanī dīptikāntigatiṣu (bhvā0 pa0)' yaṅlugantaḥ| 'nugato'nunāsikāntasya na bhavati, vyatyayena pañcamalakāraḥ, 'leṭo'ḍāṭau (3, 4, 94)' 'itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu (3, 4, 67)'| "indro divrasya cākanan (ṛ0 saṃ0 6, 2, 38, 1)"—"ye naḥ śaciṣṭha cākanan"—iti ca nigamau || (16) cakamānaḥ| 'caka tṛptau' bhūvādirātmanepadī| 'tācchīlyavayovacanaśaktiṣu cānaś (3, 2, 128)'| "cakamānaḥ pibatu dugdhamaṃśum (ṛ0 saṃ0 4, 2, 7, 1)"—iti nigamaḥ| (17) kanati| 'kanī dīptikāntigatiṣu (bhvā0 pa0)' bhvādiḥ parasmaipadī| "bhānat kanati udatam"—"indraḥ somasya kāṇukā (ṛ0 saṃ0 6, 4, 26, 4)"—iti ca nigamau| (18) kājipat| kanaterlaṭi parasmaidaprathamapuruṣaikavacane sibbahulaṃ leṭi, iḍāgamaḥ, upadhāvṛddhirbāhulakāt ikāralopaḥ pūrvavat| "agna tṛtīye savane hi kānipaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 1, 31, 5)"—iti nigamaḥ ityaṣṭādaśa kāntikarmāṇo dhātavaḥ |
72.7.1
(1) andhaḥ | 'andha ityannanāma | ādhyānīyaṃ bhavati (niru0 5, 1)'—iti bhāṣyam | 'ābhimukhyena hi dhyātavyaṃ sarveṇānnaṃ prīteḥ śarīrasthiteśca tadāyattatvāt'—iti skandasvāmī | āṅpūrvāt dhyāyateruni bāhulakāt yakārākārayorlopaḥ, upasargasya hasvatvaṃ nuḍāgamaśca dhātoḥ | yadvā, 'ada makṣaṇe (adā0 pa0)'—ityasmāt 'adernum dhaśca (u0 4, 200)'—iti karmaṇi kartari vā kārake adhuni numāgamo dhakāraścāntādeśaḥ | adyate prāṇibhiḥ, tān vā svayamatti | tathā ca śrutiḥ—'adyate'tti ca bhūtāni (tai0 ḍa0 2, 2)'—iti | 'anityanenāndhaḥ,—iti kṣīrasvāmī | aniteruni bāhulakāt dhugāgamaḥ | anityanna' hi prāṇanam| "āmatrebhiḥ siñcatā madhva mandhaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 13, 1)"—"indrehi matsyandhasaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 17, 1)"—iti ca nigamau ||
72.7.2
(2) vājaḥ| 'vaja gatau (bhū0 pa0)'| 'akarttari ca kārake saṃjñāyām (3, 3, 19)'—iti ghañ| 'ajivajyośca (7, 3, 60)'—iti cakārasyānuktasamuccayārthatvāt kuttvābhāvaḥ| tathāca tatra nyāsakāraḥ—'cakārasyānuktasamuccayārthatvādvjerapi kuttvapratiṣedhaḥ siddho bhavati vājaḥ' iti| nigamyate abhigamyate hi tatsarvaiḥ| gacchatyanenādtena sukhāni, bhuktena tṛptiṃ vā gacchatyanena śuddhena satvaśuddhiṃ bhoktā| yadāhuḥ—'āhāraśuddhau satvaśuddhiriti| yadvā, gatyarthā buddhyarthāḥ, jānātyanena bhuktena dharmam| 'daśa dharmān vijānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān| mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ ||'—iti śrīmahābhāratam| sarvatrākṛnāmasu gatyarthād vyutpāditeṣvevamartho boddhavyaḥ| "sutānāṃ vājinīvasū (ṛ0 saṃ0 1, 1, 3, 5)"—anyatra "vājaṃ havanasyadaṃ ratham (ṛ0 saṃ0 1, 4, 12, 1)"—iti ca nigamau || (3) payaḥ| vyākhyātaṃ rātrināmasu paya ityatra (niru0 2, 5)| yadvā, 'aya paya gatau (bhū0 ā0)'—ityasmādasun| pīyate haviḥ| taddhi caturvidham peyacoṣyalehyacarvyabhedena| vardhante hi tena bhuktena| 'jātānyannena vardhante (tai0 u0 2, 2)'—iti śrutiḥ| "payasvānanna āgahi (ṛ0 saṃ0 1, 2, 12, 3)"—"yadī mṛtasya payasā piyānaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 37, 3)"—iti ca nigamaḥ || (4) prayaḥ| vyākhyātamudakanāmasu (1 a0 12 kha0 37) "upaprayo bhirāgatam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 3, 4)"—"turāya prayona hami stomaṃ māhināya (ṛ0 saṃ0 1, 4, 17, 1)"—"prayasvantaḥ prati haryāmi tvā (ṛ0 saṃ0 8, 6, 11, 3)"—iti ca nigamāḥ ||
72.7.3
(5) śravaḥ| 'śru śravaṇe (bhū0 pa0)'| karmaṇyasun| śrūyate hyatra varṇyamānaṃ śravo yaśaḥ| taddharmāttācchabdyaṃ vā| "satyaścitra śravastamāḥ" "mattaṃ dadhāmi śravase dive dive (ṛ0 saṃ0 1, 2, 33, 2)"—"abhiśravañca ṛjyantaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 7, 6, 3)"— iti ca nigamāḥ| "upa prayobhirāgatam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 2, 4)"—ityādiṣu niruktaṭīkāyāṃ skandasvāminā praya ityannanāmetyucyate| tathāca 'aśniti śravaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 27, 4)'—ityādinigameṣu vedabhāṣye, 'śrava ityannanāma'—iti spaṣṭamucyate| niruktaṭīkāyāntūbhayathā (niru0 10, 3)| ataḥ prayaḥśravaḥ-śabdayoḥ ubhayorapyannanāmatvaṃ spaṣṭam| tatraikatamasya pāṭho vidvadbhirnirṇīyatām|| (6) pṛcchaḥ| 'pṛcī samparke (ru0 pa0)'| auṇādike kipi dhātoḥ kugāgamaḥ| sampṛktaṃ hi tajjñātṛbhiḥ| pṛcchatirdīnārtha iti vā (adā0 ā0)| "vāyo tatra pra pṛcchatī (ṛ0 saṃ0 1, 1, 3, 3)"—ityādau mādhavenoktam| tatra kipi bāhulakādalopaḥ| dhrīyate hyakṣamarthibhyaḥ| "triḥ pṛccho asme akṣareva pinvatam|| (ṛ0 saṃ0 1, 3, 4, 4)"—ityatra skandasvāmibhāṣyam 'pṛkṣā annanāmaitat paṭhanti| "pṛkṣo bharanta vām (ṛ0 saṃ0 4, 4, 12, 3)"—ityādiṣu bahuvacanāntasya sāmānādhikaraṇyadarśanāt bahuvacanāntaṃ draṣṭavyam—iti| "agniṃ viśvā abhi pṛkṣaḥ sacante (ṛ0 saṃ0 1, 5, 16, 2)"—"pṛkṣo vahatamaśvinā (ṛ0 saṃ0 1, 4, 2, 6)"—iti ca nigamau| "tvaṃśarddho mārutaṃ pṛkṣa īśiṣe (ṛ0 saṃ0 2, 5, 18, 1)"—ityādau tu ṣaṣṭhyekavacanāntamapi dṛśyate ||
72.7.4
(6) pituḥ| 'pā rakṣaṇe (adā0 pa0)'| 'kasimanijanibhāyāgāpāhibhyaśca (u0 1, 70)'—iti tu-pratyayo vāhulakādikāraḥ| rakṣitavyaṃ hyannam| pāyatervāhulakāt tupratyayo dhātoḥ pibhāvaśca| "pituṃ nu stoṣam (ṛ0 saṃ0 2, 5, 6, 1)"— pramandine pitumardranā vacaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 12, 1)"—iti nigamau || (7) vayaḥ| 'vī gativyājanakāntyaśanakhādaneṣu (adā0 pa0)'| vasun| gatyādilartho'pyartho'trānuguṇaḥ kārakabhedena| 'vaya gatau (bhū0 ā0)'—ityasmādasun vā| "bṛhadasme vaya indro dadhāti (ṛ0 saṃ0 2, 1, 10, 2)"—"pari ghaṃsumomana vāṃ vayo gātava (ṛ0 saṃ0 5, 5, 16, 4)"—iti ca nigamau || kecidasya sthāne "sataḥ" iti paṭhanti| tatra 'vṛñ prāṇiprasave (adā0 ā0)'| 'tātatrātalātasuta'—ityādinā kpratyayaḥ bhūtro hrasvatvaśca nipātyate| sūyate vṛṣṭyā| "ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ"—iti hi smṛtiḥ (manuḥ 3, 76)| yadvā, 'su su gatau (bhū0 pa0)'—ityetadviṣayaṃ nipātanam| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || 'ṣiñ bandhane (svā0 kryā0 u0)'| 'iṇsiñdo'kubhyo nak (u0 3, 2)'| 'sināti bhūtāni'—iti bhāṣyam| 'sināti badhnāti kṣudhā vinayanti bhūtāni dhārayati'—iti skandasvāmī| sīyate aneneti vā| annena hi bhṛtyādayo badhyante| 'yena sāsinaṃ bharathaḥ sa khinyaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 6, 1)'—iti nigamaḥ || 'ava rakṣaṇagatiprītitṛptyavagamapraveśaśravaṇasvāmyarthayācanakriyecchādīptyavāptyāliṅganahiṃsādānabhāgavṛddhiṣu (bhū0 pa0)'| asnṛ| dhātvarthena yogaḥ sarvāṅgīkartavyaḥ| 'śravat brahmaṇyavasāgaman'—'agnigiro'vasā vetu dhītim (ṛ0 saṃ0 1, 5, 25, 4)'—iti nigamau ||
72.7.5
'ṭukṣu śabde (adā0 pa0)'—'kṣi nivāsagatyoḥ (tu0 pa0)'| 'khaneścyāṃ ḍac (u0 1, 32)|'—iti vidhīyamāno 'ḍatkupratyayo bāhulakādanyatrāpi bhavati| kṣūyate śabdyate stotṛbhiḥ stūyate devatādvānnaṃ sūktādibhiḥ guṇavattayā vā lokaiḥ, nivasatyanena vā| 'tvaṃ vājasya kṣumato rāyaīśeṣe (ṛ0 saṃ0 2, 5, 18, 5)'—'ā tū na indra kṣumantam (ṛ0 saṃ0 6, 5, 37, 1)'—iti ca nigamau || 'pluviśuddhikubibhyaḥ kistaḥ (u0 3, 151)'—iti bāhulakāt dhātso'pi bhavati, bāhulakādeva itvaṃ na bhavati| dīyate'rthibhyo dhārayati prāṇān gha| "vidatsaraṃ mā tanayāya dhāsim (ṛ0 saṃ0 1, 5, 1, 3)"—atra 'dhāsi-rasanāma hha tu payasa āsannakāraṇatvāt goṣu pratyuktaḥ'—iti skandasvāmī || (13) ilā| īḍyate dīpyate bhuktena jāṭharo'gniḥ, kṣipyate udare, svapatyanena bhuktena na hi bubhukṣitasya nidrāsti| "tasmā ilāṃ savīrā mā yajāmahe (ṛ0 saṃ0 1, 3, 20, 4)"—iti nigamaḥ ||
72.7.6
ca kṛte ūrgiti bhavati| suṣṭhivdaṃ hi tadbhavati mṛdutvāt'—iti skandasvāmigranthaḥ| 'ūrjayate prāṇayate rjīvyate'nayā'—iti bhaṭṭabhāskaramiśraḥ| atra 'ūrjvalaprāṇanayoḥ (cu0 pa0)' ityasmādeva karaṇe kvip| "yaṃsi tmanamūrjaṃ na viśvadha kṣaradhyai (ṛ0 saṃ0 1, 5, 5, 3)"—iti nigamaḥ|| (16) rasaḥ| vyākhyātamudakanāmasu ( 1 a0 12 kha0 35)| "mahe yat pitra īṃ rasaḥ dive kaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 15, 5)"— iti nigamaḥ|| (17) svadhā| svaśabde upapade dadhāteḥ (ju0 u0) 'gehe kaḥ (3, 1, 144)'—iti kapratyayo bāhulakād bhavati| svebhyo dīyate svasmin dhīyate vā, svena dhanena dhīyate vā| "viśvā hi māyā avasi svadhā vaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 8, 24, 1)"—"ādaha svadhāmanu (ṛ0 saṃ0 1, 1, 11, 4)"--iti ca nigamau|| (18) arkaḥ| (19) kṣadma| vyākhyātamudakanāmasu ( 1 a0 12 kha0 3)| kṣunnivarttanādike svakāryye sthiraṃ bhavati, sthiro bhavatyanena bhokteti vā, “ahamannamannamadantamadmi (sā0 saṃ0 ā0 1, 6)"—iti śrutiḥ| mādhavapakṣe kṣadiraśanārthaḥ (sau0), aśyate bubhukṣitaiḥ| "svādu kṣadmāpo ghasato syonakṛt"—iti nigamaḥ|| (20) nemaḥ| 'ṇīñ prāpaṇe (bhū0 u0)'| 'arttistusuhusṛdhṛkṣikṣubhāyāvāpadiyakṣinībhyo man (u0 1, 137)'| namayati sugatiṃ dātāraṃ. nīyate dehayātrā aneneti vā|| "nemā"—iti nakārāntaṃ kecit paṭhanti| tadā bāhulakādbhidhānalakṣaṇādvā nakārasyetsañjñāyāḥ abhāvaḥ| evamevāsmin sūtre vṛttikāreṇoktam| yadvā, manini rūpasiddhiḥ| nigamadarśanābhirṇayaḥ|
72.7.7
'sasa svapne (adā0 pa0)'| 'puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (u0 4, 118)| svapantyanena bhuktena, na hi kṣudhitasyātinidrā-sta| "sasena cidvimadāyāvaho vasu (ṛ0 saṃ0 1, 4, 6, 3)"—iti nigamaḥ|| 'ṇamu prahvatve (bhū0 pa0)'| ayun| upanataṃ jātamātrebhyo bhūtebhyaḥ pūrvajanmasakṛtakarmavaśāt, namyate devatātvāt, namantyanena hetunā tadvantaḥ prayojanasya ca hetutvena vivakṣā| "pra vo mahe mahi namo bharadhvam (ṛ0 saṃ0 1, 5, 1, 2)"—"e nā vo agniṃ namasā (ṛ0 saṃ0 5, 2, 21, 1)"—iti ca nigamau|| ananaṃ prāṇanamasti| "pāhi sadamid viśvāyuḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 22, 3)"—iti nigamaḥ|| vyākhyātamuṣonāmasu (1 a0 8 kha0 14)| suṣṭhu nayanti kṣutprayuktān arghyate vā tadarthibhiḥ| yadvā, śobhanā naraḥ sunaraḥ 'anyeṣāmapi dṛśyate (6, 3, 137)'—iti dīrghaḥ, sūnṛṣu tāyate vistīryate puṇyena, 'anyeṣāmapi dṛśyate (6, 2, 137)' —iti dīrghaḥ| vā ṭāp| "puruṇīthe jarate sūnṛtāvān (ṛ0 saṃ0 1, 4, 25, 7)"—"aśvinā sūnṛtāvatī (ṛ0 saṃ0 1, 2, 4, 3)"—iti ca nigamau|| (25) brahma| 'bṛhi bṛhi vṛddhau (bhū0 pa0)' 'bṛ hernalopaśca (u0 4, 151)'—iti manin| parivṛḍhaṃ bhavati sarvaprāṇibhiḥ| sarvadā bhujyamānamapyanuparkṣīyamāṇatvāt, svabhāvato vā parivṛḍhaṃ sarvasya jagato bharaṇāt, varddhante'nena bhūtānīti vā 'jātānyannena varddhante (tai0 u0 2, 2)'—iti śrutiḥ| "upa brahmāṇi vāghataḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 5, 5)"—iti ca nigamaḥ ||
72.7.8
(26) varcaḥ| 'varca dīptau (bhū0 ā0)'| asun| dīptikaraṃ bhavatyannaṃ śarīrādeḥ| "tamā saṃsṛja varccasā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 12, 3)"—"saṃ māgane varccasā sṛja (ṛ0 saṃ0 1, 2, 12, 4)"—"āyuṣā saha varccasā (ṛ0 saṃ0 8, 3, 27, 4)"—iti nigamāḥ || (27) kīlālam| 'kala gatau (pa0)' caurādikaḥ, 'kīla bandhane (bhū0 pa0)' 'kīla khaṇḍane'| kīla bandhane iti vyutpattau sinavadarthaḥ| kīla khaṇḍane iti tu succhedamityarthaḥ| api vā kīlā jāṭharāgnerjvālāḥ, tāṃ lāti 'karmaṇyaṇ (3, 2, 1)'| "kīlālape somapṛṣṭhāya vedhase (ṛ0 saṃ0 8, 4, 22, 4)"—iti nigamaḥ || (28) yaśaḥ| vyākhyātamudakanāmasu (1a0 12 khaṃ0 55)| yaśo yaśodīptyarthāt| kīrttikaraṃ veti mādhavaḥ| tadā varccasvadarthaḥ| "yaśona pakvaṃ madhugoṣvantarā (ṛ0 saṃ0 8, 6, 2, 5)"—"tuvidyumna yaśasvatā (ṛ0 saṃ0 3, 1, 16, 6)"—iti nigamau || ityaṣṭāviṃśatiratnanāmāni |
First 39 of 105 passages. Read on
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit