Nighantu 72.6
Nighaṇṭunirvacana 72.6
- Language
- Sanskrit
72.6
'kāntikarmāṇaḥ (niru0 3, 6, )'—icchārthā dhātavaḥ— (1) vaśmi| 'vaśa kāntau' adādiḥ parasmaipadī| laḍuttamaikavacanam| "tadahaṃ vaśmi pavamāna soma (ṛ0 saṃ0 7, 4, 6, 4)"—iti nigamaḥ || (2) urumasi| vaśorlaḍuttamapuruṣabahuvacane masi 'sārvadhātukamapit| (1, 2, 4)'—iti ṅidvadbhāvāt 'grahijyā (6, 1, 16)'—ityādinā samprasāraṇam 'idanto masiḥ' (7, 1, 46)'—iti
hakāraḥ| "tā vāṃ vāstūnyuśmasi gamadhyai (ṛ0 saṃ0 2, 2, 24, 6)"—iti nigamaḥ|| (3) veti| 'vī gatiprajanakāntyaśanakhādaneṣu' adādiḥ parasmaipadī| "veṣi hotramuta potraṃ yajatrā (ṛ0 saṃ0 1, 5, 24, 4)"—iti nigamaḥ|| (4) venati| nairukto dhātuḥ| "purāṇām̐ anu venati (ṛ0 saṃ0 8, 7, 23, 1)"—"nāsatyāmā vi venatam (ṛ0 saṃ0 4, 4, 16, 2)"—iti ca nigamau|| (5) veśati| ayamapi nairukto dhātuḥ| 'veśati'—iti pāṭhāntaram| nigamadarśanābhirṇayaḥ|| (6) vāñchati| 'vāñcha icchāyāṃ bhauvādikaḥ (pa0)'| viśastvā sarvā vāñchantu (ṛ0 saṃ0 8, 8, 31, 1)"—iti nigamaḥ|| (7) vaṣṭi| vaśeḥ paḥsyaipadaprathamapuruṣaikavacanam| "samaryo gā ajati yasya vaṣṭi (ṛ0 saṃ0 1, 3, 1, 3)"—iti nigamaḥ|| (8) vanoti| 'vanu yācane' tanādiḥ (pa0), anekārthatvāddhātūnāmatra kāntyarthaḥ| etamanyatrāpi| "svāhā yajñekṇa paramaṃ vanoṣi tat (ṛ0 saṃ0 1, 2, 24, 4)"—iti nigamaḥ|| (9) juṣate| 'juṣī prītisevanayoḥ' tudādirātmanepadī, atra kāntikarmā| "sa puṣṭiṃ yāti joṣamā cikitvān (ṛ0 saṃ0 1, 5, 25, 5)"—iti nigamaḥ| 'juṣate haryati iti pāṭhāt joṣaḥ kāmaḥ'—iti skandasvāmibhāṣyam||
(10) haryate| 'harya gatikāntyoḥ' bhvādiḥ parasmaipadī| "tā juṣāṇo haryati jātavedāḥ (ṛ0 saṃ0 3, 8, 11, 3)" iti nigamaḥ||
(11) ācake| 'caka tṛptau' bhvādirātmanepadī, laḍuttamapuruṣaikavacanam| "anamyoja ācake (ṛ0 saṃ0 3, 4, 6, 5)" —ityatra 'karmelliṭi uttame iṭi malopaśchāndasaḥ' —iti bhānudattaḥ| "tvāmavasyurācake (ṛ0 saṃ0 1, 2, 16, 4)" —iti nigamaḥ| "yaste śatrutvamācake (ṛ0 saṃ0 6, 3, 42, 5)" —iti tu 'lopasta ātmanepadeṣu (7, 1, 46)'| yathādṛṣṭaṃ pāṭhaḥ||
(12) uśik| vaścaḥ 'vaśaḥ kit (u0 2, 68)' —iti cikpratyayaḥ, kittvāt samprasāraṇam| "u śik pāpako aratiḥ sumedhāḥ (ṛ0 saṃ0 7, 8, 26, 1)" —iti nigamaḥ||
(13) manyate| 'mana jñāne' divādirātmanepadī| "ādh-kṣidya manyamānastura śrat (ṛ0 saṃ0 5, 4, 8, 2)" —"yadi manyetopamukhya mityodanai|" —iti ca nigamau||
(14) chantsat| 'chadi saṃvaraṇe' turādiḥ| pañcamalakāraḥ, tip, 'leṭo'ḍāṭau (3, 4, 94)', 'sibbahulaṃ leṭi (3, 1, 34)', 'itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu (3, 4, 97)'| "vṛṣā chandurbhavati haryaṃtaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 16, 4)" —ityatra manyate chantsat cākanat iti kāntikarmaṇu pāṭhāt, "tadinme chantsad vapuṣaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 7, 26; 3)" —iti prayogadarśanācca chadiḥ kāntyarthaḥ' —iti skandasvāmibhāṣyam| 'daraicatāya chantsat (ṛ0 saṃ0 2, 1, 21, 6 )"—iti, "oṃcchāntaḥ suḥ paṃccahṛṣṇayaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 6, 26, 6 )"—iti ca nigamau || (15) cākanat| 'kanī dīptikāntigatiṣu (bhvā0 pa0)' yaṅlugantaḥ| 'nugato'nunāsikāntasya na bhavati, vyatyayena pañcamalakāraḥ, 'leṭo'ḍāṭau (3, 4, 94)' 'itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu (3, 4, 67)'| "indro divrasya cākanan (ṛ0 saṃ0 6, 2, 38, 1)"—"ye naḥ śaciṣṭha cākanan"—iti ca nigamau || (16) cakamānaḥ| 'caka tṛptau' bhūvādirātmanepadī| 'tācchīlyavayovacanaśaktiṣu cānaś (3, 2, 128)'| "cakamānaḥ pibatu dugdhamaṃśum (ṛ0 saṃ0 4, 2, 7, 1)"—iti nigamaḥ| (17) kanati| 'kanī dīptikāntigatiṣu (bhvā0 pa0)' bhvādiḥ parasmaipadī| "bhānat kanati udatam"—"indraḥ somasya kāṇukā (ṛ0 saṃ0 6, 4, 26, 4)"—iti ca nigamau| (18) kājipat| kanaterlaṭi parasmaidaprathamapuruṣaikavacane sibbahulaṃ leṭi, iḍāgamaḥ, upadhāvṛddhirbāhulakāt ikāralopaḥ pūrvavat| "agna tṛtīye savane hi kānipaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 1, 31, 5)"—iti nigamaḥ ityaṣṭādaśa kāntikarmāṇo dhātavaḥ |
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit