Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.11

Nighaṇṭunirvacana 73.11

Language
Sanskrit

73.11

(1) cikyat| (2)| cākanat| (3) ācakṣma| (4) caṣṭe| (5)| vicaṣṭe| iti cakṣiṅo darśanārthāni vyākhyātāni| 'cikyadityādīni cāyatyarthanigamāni'—iti skandasvāminā bhāṣyamuktam| 'kita jñāne (bhū0 pa0)' yaṅluki śatari vyatyayena 'jugato'nunāsikāntasya (7, 4, 85)'—iti na bhavati| nigamo'nveṣaṇīyaḥ ||
(3) ācakṣm| āṅpūrvasya cakṣiṅo liṅi mahiṅo masādeśo vyatyayena| "ataścakṣārthe aditiṃ ditiśca (ṛ0 saṃ0 4, 3, 31, 3)"—iti nigamaḥ|| (4) caṣṭe| (5) vicaṣṭe| kevalād vipūrvācca ātmanepada-prathamapuruṣaikavacane saṃyogādi lope pṭutve ca rūpam| "tebhiścaṣṭe varuṇo mitro aryamā (ṛ0 saṃ0 8, 4, 24, 1)"—"ito jāto viśvamidaṃ vicaṣṭe (ṛ0 saṃ0 1, 7, 6, 1)"—iti nigamau|| (6) vicarṣaṇiḥ| (7) viśvacarṣaṇiḥ| vipūrvād viśva-pūrvācca 'kṛṣa vilekhane (bhū0 pa0)'—ityasmāt 'kṛṣerādeśca caḥ (u0 2, 67)'—iti atipratyayaḥ, ādeḥ kakārasya cakāraśca| yadvā, cāyatereva bāhulakāt anipratyayo dhātorhasvaḥ ṣabhāvaśca| vividhaṃ draṣṭā vicarṣaṇiḥ| viśvasya draṣṭā viśvacarṣaṇiḥ| "sakman piparṣi vidathe vicarṣaṇe (ṛ0 saṃ0 1, 2, 33, 1)"—stomebhirviśvacarṣaṇe (ṛ0 saṃ0 1, 1, 17, 3)"—iti nigamau|| (8) avacākaśat| 'kāśṭa dīptau (bhū0 ā0)' avapūrvaḥ| yaṅluki śatari vyatyayena hasvatvam| janānāṃ dhenā avacākaśad vṛṣā (ṛ0 saṃ0 7, 8, 25, 1)"—"ubhe somāvacākaśat (ṛ0 saṃ0 6, 8, 22, 4)"—iti nigamau|| ityaṣṭau paśyatikarmāṇaḥ |