Nighantu 73
Nighaṇṭunirvacana 73
- Language
- Sanskrit
Contents
- 73.1 — 13 parts
- 73.2 — 18 parts
- 73.3 — 22 parts
- 73.4 — 25 parts
- 73.6 — 5 parts
- 73.14 — 4 parts
- 73.15 — 5 parts
73.1.1
(1) uru| urviti pṛthivīnāmeti uruśabdo vyākhyātaḥ| ācchādyate hyanenālpam| "uru kṛduruṇaskṛdhiḥ (ṛ0 saṃ0 6, 5, 26, 1)"—iti nigamaḥ || (2) tuvi| tavatirvṛddhyarthaḥ| sautro dhātuḥ| 'aca iḥ (u0 4, 134)'| vṛddhirhi bahuḥ| "tuvijātā urukṣayā (ṛ0 saṃ0 1, 1, 5, 4)"—iti nigamaḥ || (3) puru| pṛṇāteḥ 'pṛbhidivyadhigṛdhidhṛśibhyaḥ (u0 1, 23)'—iti kupratyayaḥ| 'udoṣṭhyapūrvasya (7, 1, 102)'—iti utvam| "purureva bahuḥ purubhūjā canasyatam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 5, 1)"—nigamaḥ || bhavateḥ 'adiśadibhūśubhibhyaḥ kkin (u0 4, 65)' —iti kkinpratyayaḥ| bhavati tat sarvasyānugrahadā| "yatra gāvo bhūriśṛṅgā ayāsaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 2, 24, 5)"—iti nigamaḥ|| 'ṭu o śvi gativṛddhyoḥ (bhū0 pa0)'| 'saṃśca tṛmpadrehat (u0 2, 76)'—ityādinā dvirvacanam, abhyāsavakāraikāraikārasyākāro ḍittvamādyu dāttaśca nipātyate| parivarddhate gamyate vā| "ahaṃ dhanāni saścayāmi śaśvataḥ (ṛ0 saṃ0 8, 1, 5, 1)"—"yacciddhi śaśvatā tanā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 21, 1)"—iti nigamau|| vipūrvādśnoterutsargataśchandasi gamādibhyo darśanāt (3, 2, 171 bhā0)'—iti kiḥ| dvitvam| ata ādeḥ aśnoteśca| vividhaṃ vyāpnoti| "vyānaśiḥ pavase somadharmabhiḥ (ṛ0 saṃ0 7, 3, 12, 5)"—iti nigamaḥ|| 'paṅktirviṃśatistriṃśaccatvāriṃśatpañcāśatṣaṣṭisaptatyaśītinavatiśatam (5, 1, 56)'—iti daśadaśāṃśabhāvasta ca nipātyate| "daśadaśataḥ" iti niruktam (3, 10)| nipātanasāmarthyāt bahumātre'pi varttate| "vājayāmaḥ śatakrato (ṛ0 saṃ0 1, 1, 8, 4)"—iti nigamaḥ||
73.1.2
saho balanāmasu vyākhyātam (234 pṛ0)| ro matvarthīyaḥ| alpāpi bhāvinī śaktirasinnasti| "sahasrākṣarā parame vyoman (ṛ0 saṃ0 2, 3, 22, 1)"—iti nigamaḥ|| vyākhyātamudakanāmasu (117 pṛ0)| gamyate hi jalavat| "praketaṃ salilaṃ sarvamā idam (ṛ0 saṃ0 8, 7, 17, 3)"—iti nigamaḥ| 'salilamiti bahunāma| salilaṃ kuviditi pāṭhāt'—iti haradattaḥ|| nipāto'yam| "kuvit somasyāpāmiti (ṛ0 saṃ0 8, 6, 26, 2)"—iti nigamaḥ|| (1) jahā| hanterliṅuttamaikavacane ṇali, dvivacane, abhyāsasya cartve, kuratvābhāvo nakāralopaśchāndasatvāt| jaghānetyarthaḥ| "jahā ko asmadīṣate (ṛ0 saṃ0 6, 3, 46, 2)" || (2) nidhā| nipūrvāddhadhāteḥ 'ātaścopasarge (3, 1, 136)' —iti kaḥ| nidhīyate sthāpyate mṛgapakṣigrahaṇāya| nidhā pāśasamūhaḥ| "samugdhyasmannidhayeva baddhān (ṛ0 saṃ0 8, 3, 4, 6)" || (3) śitāṃ| śritaśabdasya raiphalopo'to dīrghatvaṃ maśabdaślopajanaḥ| aṅge śritatvād doḥ śitāṃ| sitaśabdasya vā sakārasya śakāraḥ, anyat pūrvavat| yoniḥ śitāṃ| yonirgudam| ciṣitaḥ| vividhaṃ sito vaddho bhavati purīṣotsargavelāyāṃ vikaṃsati saṅkocaḥ| "pārśvataḥ śroṇitaḥ śitāmataḥ (ya0 vā0 saṃ0 21, 43)" || (4) mehanā| maṃhaterdānakarmaṇo lyuṭ, vāhulakādakārasyaikāro nakāralopaśca| supāṃ sulugityādinā sorākārādeśaḥ| maṃhanīyaṃ dhanādi| chandogānāṃ 'maihanā'—ityevaṃ rūpaṃ pāṭhaḥ| prasaṅgena ca vedāntarārthītasya vyākhyānaṃ bhāṣyakāreṇa kṛtam (niru0 4, 4)| "yadindra citra mehanā (ṛ0 saṃ0 4, 2, 10, 1)" || (5) damūnāḥ| 'dama upaśame dāne ghā'| dānte puruṣe vā, dame yajñagṛhe vā mano yasya sa damūnāḥ| dantamaśabdasya nalopaḥ|
73.1.3
damadāntaśabdayordabhāvaḥ, manaḥśabde makārātparasyākārasya ūkārādeśaḥ| damaśabdo vyākhyāto gṛhanāmasu (316 pṛ0)| dadāterlyuṭi dānaṃ, damerniṣṭhāyāṃ matupi dantamaḥ| 'damerūnasiḥ (u0 4, 228)' —iti vaiyākaraṇāḥ| "juṣṭo damūnā atithirduroṇe (ṛ0 saṃ0 3, 8, 18, 5)" || (6) mūṣaḥ| 'muṣa steye (kyā0 pa0)'| kivvacipracchi (3, 2, 178 vā0)'—ityatra 'prāk pratyayanirdeśādiṣṭasiddhiḥ (bhā0)'—iti kip dīrghaśca| jas| mūṣikāḥ| suguptamapi muṣṇanti haranti| "mūṣo na śiśnā vyadanti mādhyaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 21, 3)" || (7) iṣireṇa| 'iṣu icchāyām (tu0 pa0)'| iṣimadi-mudi (u0 1, 51)'—ityādinā kiracpratyayaḥ| yadvā, īpa-yatergatikarmaṇaḥ īṣerdarśanārthasya vā bāhulakāt kirac iṣabhāvaśca| mano viśeṣaṇametat| "iṣireṇa te manasā sutasya (ṛ0 saṃ0 6, 4, 12, 2)" || (8) kurutana| karoterloṇamadhyamapuruṣabahuvacanasya taśabdasya 'taptanaptanathanāśca (7, 1, 45)'—iti chāndasastanādeśaḥ| tatra taśabda evārthavān naśabdastpajano'narthakaḥ| kurutanetyasya pratipādanārthamāha bhāṣyakāraḥ—'karttanahantanayātanetyanarthakā upajanā bhavanti (niru0 4, 7)'—iti| atra bahuvacanamanyeṣyevaṃrūpā upajanāḥ santīti pratipādanārtham| 'kto yak' 'ājñaserasuk'—ityevamādayaḥ| "spreṇa tapasā kurutana" —"adhvaryavaḥ karttanā śruṣṭimasmai (ṛ0 saṃ0 2, 6, 14, 3)" —"tapiṣṭhena hanmanā hantanā tam (ṛ0 saṃ0 5, 4, 30, 2)"—"prayātana sakhīm̐ racchā sakhāyaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 26, 3)"—"hatvāya śatrūn vibhajasva vedaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 16, 2)"—"brāhmaṇāsaḥ pitaraḥ somyāsaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 1, 20, 5)" || (6) jaṭharam|
73.1.4
jagdhaśabdopapadāt dhṛṅo dadhātervā 'kṛdarā-dyayaśca (u0 5, 42)'—iti aranapratyayo jagdhaśabdasya jabhāvo ghakārasya ṭhakāraśca nipātyate| jagdhaṃ bhakṣitamannamasmin
73.1.5
dhriyate tiṣṭhati, dhīyate prakṣipyata ityarthaḥ| "āsiñcasva jaṭharaṃ madhvaūrmim (ṛ0 saṃ 3, 3, 11, 1)" || (10) titau| tanotestudeśca niṣṭhāyāṃ matupi upadhāyā itvaṃ dakāralopo vakārasya samprasāraṇaṃ talopaśca| tilamātraṃ tunnaṃ vā| tilaśabdāt tiḥ, tunnaśabdāt ukāratakārau| matvarthe bahuvrīhiḥ| tatena madhyena, tunnaiśchidraiḥ, tilamātraiśca taistadvat| tanoteḥ kkāntādvatirvaiyākaraṇāḥ| tataṃ titau| "saktumiva titaunā punantaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 2, 23, 2)" || (11) śipre| 'sṛpū gatau (bhū0 pa0)'| 'sphāyitañcivañciśakikṣapisṛpitṛpi (u0 2, 12)'—iti rak, bāhulakāt sṛśabdasya śibhāvaḥ| annaṃ gandhanaṃ prati sṛpte bhavataḥ| "vipyasva śipre cisṛjasva dhene (ṛ0 saṃ0 1, 7, 13, 4)" || (12) madhyā| madhyaśabdāt saptamyekavacanasya 'supāṃ suluk (7, 1, 36)'—ityādinā ākāraḥ| madhye ityarthaḥ| "madhyākartordhititaṃ saṃjabhāra (ṛ0 saṃ0 1, 8, 7, 4)" || (16) mandū| mandestṛptyarthāt 'bhṛmṛśītṛcari (u0 1, 7)'—ityādinā bāhulakādupratyayaḥ| madervā upratyayo num ca| prathamādvivarcanam| tṛtīyaikavacanasya ghā 'supāṃ suluk (7, 1, 36)'—ityādinā pūrvasavarṇaḥ| madiṣṇū madiṣṇunā ghā| "mandū samānavarcasā (ṛ0 saṃ0 1, 1, 12, 2)" || (14) īrmāntāsaḥ| 'īra preraṇe (cu0 pa0)'| 'arttistusuhusṛdhṛkṣi (u0 1, 137)'—iti manapratyayaḥ| antaśabdo vyākhyātaḥ (2a0 1hba0 6)| ādityāśvā ucyante| te ca sapta| teṣāṃ ye antān irtte, īritāḥ preritā viralā ityarthaḥ| athavā aśvasya anto jaghanaṃ sarveṣāmīrmaḥ pṛthurityarthaḥ| "ī rmāntāsaḥ silikamadhyamāmaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 12, 5)" ||
73.1.6
(15) kāyamānaḥ| 'cāyṛ pūjāniśāmanayoḥ' bhūvādiḥ, svaritet| cāyamānaḥ| cakārasya kakāraḥ| yadvā, kamerṇiṅ, tato laṭaḥ śānac| kāmayamāna ityasya makāralopaḥ| "kāyamāno vanā tvam (ṛ0 saṃ0 3, 1, 5, 2)" || (16) lodham| 'luñ dhāṣṭrye' taktaḥ| lundhaśabdasya balopa ukārasyautvañca| lundhamityarthaḥ| "lodhaṃ nayanti paśumanyamānāḥ (ṛ0 saṃ0 3, 3, 23, 3)" || (17) śīram| śiṅa: 'sphāyitañcivañciśaki (u0 2, 12)'— ityādinā vāhulakādak| aśnotervā pūrvacadrak dhātoḥ śībhāvaśca| ayamagnirucyate| anuśāyinamāśinaṃ vā| anugamyante bhūtāni jaṅgamāni jāṭharātmanā, sthāvarāṇi ca sūkṣmeṇa anabhivyaktaśaktyātmanā yaḥ śete vyavatiṣṭhate, aśnoti vā| evaṃśīlaḥ| "śīraṃ pāvakaśociṣam (ṛ0 saṃ0 3, 1, 6, 3)" || (18) vidradhe| cipūrvāt 'drabhī bhaye' ityasmāt anekārthatvena hiṃsārthāt ktaḥ| vidrugdhā iti sthite ṛkārasya rādeśo bakāralopaśca| bahuvacanasya sthāne ekavacanam| vividhaṃ hiṃsiteṣu kupiteṣu ityarthaḥ| "kanīnakeva vidradhe (ṛ0 saṃ0 3, 6, 30, 7)" || (16) drapade| druśabdo drumaparyāyaḥ| drumamayeṣu padeṣu pāḍukākhyeṣu ityarthaḥ| vacanavyatyayaḥ pūrvavat| "nave drapade arbhake (ṛ0 saṃ0 3, 6, 30, 7)" || (20) tugvani| tūrṇaśabdopapadāt gameḥ 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti vanipi tūrṇaśabdasya tubhāvo gameṣṭilopaśca| tvaratītyarthaḥ| tadvipānāyāvagāhanāya vā kṣipramāgacchante| saptamyekavacanam| "bhuvāstvā adhi tugvani (ṛ0 saṃ0 6, 1, 35, 7)" || (21) naṃsante| namermakārāt paraḥ sugāgamaḥ, vyatyayenātmanepadam| namanti ityarthaḥ| "kuvinnaṃsante marutaḥ punarnaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 2, 8, 5)" ||
73.1.7
(22) nasanta| 'nasa kauṭilye' bhūvādirātmanepadī, atrāprotirnamatervārthe varttate| 'chandasi luṅlaṅliṭaḥ (3, 4, 6)'— iti vartamāne laṅ| 'bahulaṃ chandasyamāṅyoge'pi (6, 4, 75)—' ityaḍabhāvaḥ| prāpnuvanti namanti vā| "ghṛtasya dhārāḥ samidho nasanta (ṛ0 saṃ0 3, 8, 11, 3)" || (23) āhanasaḥ| āhanterasun, matvarthīyasya luk| 'sūtre idamāhatam' 'brāhmaṇe idamāhatam'—ityādiprayogadarśanāt āhantivacanārthaḥ| āhanavanto vacanavanta ityarthaḥ| "ye te madā āhanaso vihāyasaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 2, 33, 5)" || (24) adhyasat| 'aderman'—iti manin| adyate ityaṅ annam| tasmin sīdanti sanoti vā tat| admanyupapade sadeḥ sanotervā 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—'kvip ca (3, 2, 76)'—iti kvipi rūpam| sanoternakāralope hasvatve piti tuk| "ahnasanna sasato bodhayantī (ṛ0 saṃ0 2, 1, 7, 4)" || (25) iṣmiṇaḥ| 'iṣericchārthāt (u0 pa0)' 'iṣiyudhīndhi (u0 1, 142)'—iti makpratyayaḥ| īṣateriṣitervā bāhulakāt maki dhātoriṣbhāvaḥ| icchā, gamanaṃ, darśanaṃ vā iṣma| 'ata iniṭhanau (5, 2, 115)'| yadvā, uṇādiko minpratyayaḥ| pavitāro haviṣāṃ stutīnāñca gantāraḥ, draṣṭāro vā sarvārthānām| "te vā śīmanta iṣmiṇo abhīravaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 6, 13, 6)" || (26) vāhaḥ| vahateḥ 'vahaśca'—iti ṇidasun| devatāḥ pratyūhyamānatvāt vāhaḥ stutiḥ| athavā, yadetat kūpasamīpe tadudakasyoddhṛtasya sthānamāvāha iti loke prasiddhaṃ, tatsadṛśatvāt somarasasyapūrṇamadhiṣavaṇaṃ carma vāha ityucyate| "indrāya vāhaḥ kṛṇavāva juṣṭram (ṛ0 saṃ0 3, 3, 16, 3)" || (27) paritakmyā| paripūrvāt takatergatikarmaṇo manin|
73.1.8
paritaḥ sarvato gacchati, sarvasmin deśe rātrirasti| athavā takmoṣṇaṃ tat parita ubhayata enāṃ parigṛhyate varttate iti| taduktam| 'takmetyuṣṇanāma, taka iti mata iti tena paritakmā sati yakāropajanena paritakmyā'| "kasmai hitiḥ kā paritakmyāsīt (ṛ0 saṃ0 8, 6, 5, 1)" || (28) huvite| supūrvādeteḥ ktapratyayaḥ| 'ghuṅ prāṇigarbhamocane'—ityasmāddhā ke chāndasatvādir̤āgamaḥ, ucaṅ ca| saptamye- kavacanam| śobhanaṃ gamyate yatra svargādau tat, prasūte prajāyāṃ vā| “sucite mādhāḥ (ya0 vā0 saṃ0 5, 5)” || (26) dayate| ‘daya dānagatirakṣaṇahiṃsādāneṣu (bhū0 ā0)’ anekārthatvāt vibhāgadahanagamaneṣvapi varttate| “mahodhanāni dayamānaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 16, 2)”—iti dāne| “navena pūrvaṃ dayamānāḥ syāma (niru0 4, 17)”—iti rakṣaṇe| “ya eka idvidayate (ṛ0 saṃ0 1, 6, 6, 2)”—iti dāne vibhāge vā| “durvarttubhīṃmo dayate vanāni (ṛ0 saṃ0 4, 5, 8, 5)”—iti dahane| “vidadvasurdayamāno vi śatrūn (ṛ0 saṃ0 3, 2, 15, 1)” —iti hiṃsāyām| “māṃ vāyaso doṣā dayamāno abūbudhat (niru0 4, 17)”—iti gatikarmā || (30) nūcit| (31) nūca| anayoḥ padvayayoḥ| “adyā cinnūcittadapo nadīnām (ṛ0 saṃ0 4, 7, 2, 3)”—“nūca purā ca sadanaṃ rayīṇām (ṛ0 saṃ0 1, 7, 4, 2)” || (32) dāvane| dadāteḥ ‘āto maninkanivvanipaśca (3, 2, 74)’—iti vyatyayena karmaṇi vanip| tataḥ ṣaṣṭhyarthe dvitīyārthe vā caturthī (2, 6, 62 vā0), alopābhāvaśchāndasaḥ (6, 4, 134)| deghasya deṃcaṃ vetyarthaḥ || (33) akūpārasya| ‘pū pālanapūraṇayoḥ (ju0 pa0)’| ghañ| pāraḥ pālanaṃ pūraṇaṃ vā| akutsitaṃ pālanaṃ pūraṇaṃ vā yasya tadakupāraṃ sat kordīrghatvenākūpāram|
73.1.9
tasya dāvane iti sambandhaḥ| “akūpārasya dāvane (ṛ0 saṃ0 4, 2, 60, 2)”| ādityasamudrāvapyakūpārau| pūrvavat| kacchapo'pyakūpāraḥ| kūpaśabde karmaṇyupapade artteḥ karmaṇyaṇ| na kūpāraḥ akūpāraḥ| kacchapo hi sati sambhave hrada gacchati na kūpamalpodakatvāt| trayāṇāṃ nigamāḥ paryeṣyāḥ || (34) śiśīte| 'śo tanūkaraṇe' divādiḥ parasmaipadī| vyatyayena śapaḥ ślau okārasyetvamātmanepadañca| śyatītyarthaḥ| 'śiśīte śṛṅge rakṣase vinikṣe (ṛ0 saṃ0 3, 8, 15, 3)' || (35) sutukaḥ| supūrvāttakatergatikarmaṇaḥ 'gehe kaḥ (3, 1, 144)'—iti vāhulakāt kapratyayo'kārasyokāraśca| supūrvādvā tucchachadsyākāra upajanaḥ cakārasya jakārasya vā kakārabhāvaśca| sugamanaḥ suprajñā vā| "agniḥ sutukaḥ sutukebhiraśvaiḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 31, 7)" || (36) suprāyaṇāḥ| suprapūrveodayaterlyuṭ| 'upasargasyāthatau (8, 2, 16)'—iti latvābhāvaśchāndasaḥ| supragamanā ityarthaḥ| "saprāyaṇā asmin yajñe viśrayantāmṛtāvṛdhaḥ (ya0 vā0 saṃ0 (37) aprāyuvaḥ| pra-ā-ityupasargadvayapūrvāt 'yu miśraṇe (adā0 pa0)'—ityasāt 'gehe kaḥ (3, 1, 144)'—iti vāhulakāt kapratyayaḥ, uvaṅi kṛte antyasyākārasya lope ca jasi rūpam| 'supāṃ suluk (7, 3, 36)'—iti jasaḥ sthāne thuḥ| na prāyuvo'prāyuvaḥ| apragatamanaskāḥ na pramādyanta iti| "aprāyuvo rakṣitāro dive dive (ṛ0 saṃ0 1, 6, 15, 1)" || (38) cyavānaḥ| antarṇītaṇyarthāt cyavateḥ 'yuc bahulam (ū0 2, 74)'—iti yuci pūrvatra bāhulakādīrghaḥ| devān prati stomānāṃ cyāvayitā gamayitā stotetyarthaḥ| rūḍhitvā-dviprasaṅganivṛttiḥ| "yuvaṃ cyavānaṃ sanayaṃ yathāratham (ṛ0 saṃ0 7, 8, 15, 4)"|
73.1.10
cyavanasya tu "cyavano bhārgavaḥ śāryātāṃ mānavamabhiṣiṣeca (ai0 brā0 8, 4, 7)"—"apravānavat cyavanavat bhṛguvat"—ityādirnigamaḥ prasiddhaḥ || (39) rajaḥ| vyākhyātaṃ dyāvāpṛthivīnāmasu (374 pṛ0) || (40) haraḥ| jvalannāmasu (176 pṛ0) vyākhyātam| rajastu jyotirudakalokāsgadinavācakam| anurañjayati hyetat sarvaṃ svena svena vyāpāreṇa sarvaprāṇinaḥ| "yā te agne rajaḥśayā (ya0 vā0 saṃ0 5, 8)"—"bhuvo yajñasya rajasaśca netā (ṛ0 saṃ0 7, 6, 4, 6)"—"tvayā druhāni sukrato rajāṃsi (ṛ0 saṃ0 4, 7, 2, 3)"—"trirātreṇa rajasvalā śucirbhavati"—"vivarttete rajasī vedyābhiḥ (ṛ0 saṃ0 4, 5, 11, 1)"— iti krameṇa nigamāḥ || haro jyotirudakalokavācakam| jyotirharati tamasam, udakaṃ vahat harati sarvaṃ lokeṣu, hiyante sarvā eva cā kālena mṛtyunāśriyante| "pratyagne haramā haraḥ śṛṇīhi (ṛ0 saṃ0 8, 4, 6, 5)"—iti jyotiṣām| udakalokavācinigamau paryeṣyau || (41) juhure| juhoteḥ 'chandasi luṅlaṅliṭaḥ (3, 4, 6)'—iti liṭ, 'irayore (6, 4, 76)'—iti re, jūhuti| yadvā; yathāprāpto liṭ juhuvire hutavantaḥ| "juhure vi citayantaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 1, 11, 2)" || (42) vyantaḥ| vyanta ityeṣo'nekakarmā (niru0 4, 16)'| vyanta ityatra ya eṣa dhātuḥ sa dayativadanekārtha ityarthaḥ| 'vī-gatiprajananakāntyaśanakhādaneṣu (adā0 pa0)'| anekārthatvāt paśyatyartho'pi || (43) krāṇāḥ| karoterlaṭaḥ śānaci vikaraṇavyatyayena luk| "gobhiḥ krāṇā anūṣata (niru0 4, 16)" || (44) vāśī| vyākhyātaṃ vāṅnāmasu (67 pṛ0)| yadvā, vāsī-śabdaśchedanadravyaviśeṣavacanaḥ, tasya sakārasya śakāreṇa vyutpattiḥ|
73.1.11
"vāsobhistakṣatāśmanmayībhiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 5, 16, 4)" || (45) viṣuṇaḥ| viṣamaśabdasya akārasyokāro makārasya ṇakāraśca| viṣamaḥ| "saśarddhadaryo viṣuṇasya jantoḥ (ṛ0 saṃ0 5, 3, 3, 5)" || (46) jāmiḥ| vyākhyātamaṅgulīnāmasu (212 pṛ0)| atirekavāliśasamānajātīyānāṃ vācako jāmiśabdaḥ| atirekaḥ punaruktamucyate, punarjāyamānatvāt| "jāmi vā etad yajñe kriyate (ai0 brā0 3, 5, 3)"| vāliśo mūrkhaḥ| sa hi kasmaicit puruṣāyālam| atra nigamaḥ paryeṣyaḥ| samānajātīyo bhaginīlakṣaṇo'rthaḥ| samānābhyāṃ mātāpitṛbhyāṃ jātatvāt| jāśabdainaivābhidhātuṃ śakyamiti miśabda upajanaḥ| "yatra jāmayaḥ kṛṇvanna jāmi (ṛ0 saṃ0 7, 6, 7, 5)" || (47) pitā| 'naptṛneṣṭṛtvaṣṭṛkṣattṛhotṛpotṛbhrātṛjāmātṛmātṛ-pitṛduhitṛ (u0 2, 88)'—ityādinā pāte: kevalakāt pyantādvā tṛcpratyayānto nipātyate| patiśabdatvena ca nāmārtho vyākhyātaḥ (301 pṛ0)| "dyaurme pitā janitā nābhiratra (ṛ0 saṃ0 2, 3, 20, 3)" || (48) śaṃyoḥ| śāmyateḥ kvip śam| 'yu pṛthagbhāve' ityasmād vic| anye padbhyamiti varṇayanti| 'śamanaṃ rogāṇāṃ yāvanaṃ ca bhayānām'| "athāna: śaṃyorarapo dadhāta (ṛ0 saṃ0 7, 6, 17, 4)"| prasaṅgena śrutisārūpyāt bhāṣye 'athāpi śaṃyurbārhaspatyaḥ (niru0 4, 21)'—ityuktam|| (49) aditiḥ| pṛthivīnāmasu vyākhyātam (33 pṛ0)| aitihāsikānāṃ mate devamātā, nairuktānāṃ mate adīnādiguṇaḥ| athavātmapakṣe prakṛtiḥ| "aditirdyauraditirantarikṣam (ṛ0 saṃ0 1, 6, 166, 5)" || (50) pariri| propasargārthavṛtryāṅpūrvāt 'īra gatau (cu0 pa0)'—ityasmālliṭi bhrasyere ca| preritavanta ityarthaḥ| "yame-rire bhṛgavo viśvavedasam (ṛ0 saṃ0 2, 2, 12, 4)" ||
73.1.12
(51) jasuriḥ| 'jasu tāḍane (cu0 pa0)'| 'jasisahoru rin (u0 2, 66)'—iti urinpratyayaḥ| yadvā, asyatervāhu-lakādurinapratyaye juḍāgamaśca dhātoḥ| tāḍito vaddhamukto hata-vegaśrānto jasuriḥ| "nīcāyamānaṃ jasuri na śyenam (ṛ0 saṃ0 3, 7, 11, 5)" || (52) jarate| nairuktadhātuḥ| yadvā, 'gṛ stutau (kyā0 pa0)'—ityasya gakārasya jakāra iti skandasvāmī| "indhāna enaṃ jarate svādhyaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 8, 28, 1)" || (53) mandine| mandateḥ stutikarmaṇo ghañi mandaḥ stutiḥ| chāndasatvādata iniṭhanau neṣyate hi ekākṣarāt, tato jāte, saptamyāśca| "pra mandine pitumadarcatā vacaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 12, 1)" || (54) gauḥ| vyākhyātaṃ raśmināmasu (52 pṛ0)| "atrāhagoramanvata (ṛ0 saṃ0 1, 1, 7, 5)" || (55) gātuḥ| vyākhyātaṃ pṛthivīnāmasu (36 pṛ0)| atra bhāve tun gamanamityarthaḥ| "gātuṃ yajñāya gātuṃ yajñapataye (niru0 4, 21)" || (56) daṃsayaḥ| daṃsa iti karmanāmasu vyākhyātam (170 pṛ0)| atra tu 'aca iḥ (u0 4, 134)' jas| daṃsayaḥ karmāṇi daṃsayantyenāni| "kutsāya manmanāhāśca daṃsayaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 7, 26, 1)" || (57) tūtāva| tavatervṛddhikarmaṇo liṭi ṇali 'tujādīnāṃ dīrgho'bhyāsasya (6, 1, 7)'| "sa tūtāva nainamaśnotyaṃhatiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 6, 30, 2)" || (58) cayase| 'caya gatau' bhūvādirātmanepadī| atra cātayaternāśanārthasyārthe vartate| yadvā, cātayatereva vikṛtaṃ rūpam| "bṛhaspate cayama it piyārum (ṛ0 saṃ0 2, 5, 12, 5)" ||
73.1.13
(56) viyute| yautiraiva pṛthagbhāvārtho vipūrvaḥ| "samānyā viyute dūre ante (ṛ0 saṃ0 3, 3, 25, 2)" || (60) ṛdhak| avyayamidaṃ pṛthagbhāvasya vācakam| "yadindra divi pārye yadṛdhak (ṛ0 saṃ0 4, 7, 12, 5)"| athāpyṛdhotyarthe dṛśyate, tadā 'ṛdhu vṛddhau (svā0 pa0)' asmāt 'prathaḥ kit (u0 1, 130 )'—iti bāhulakādajipratyayaḥ kitca| ṛdhnuvan ṛddhaṃ kurvan| "ṛdhagayā ṛdhagutāśamiṣṭāḥ (ya0 vā0 saṃ0 8, 20)" || (61) asyāḥ| (62) asya| śabdāntareṇānādiṣṭasya sannidhiḥ viśiṣṭapadārthalakṣaṇasyābhidheyasyoccāraṇaṃ prathamādeśaḥ ādiṣṭatamasya tasyoccāraṇamanvādeśaḥ| tatra prathamādeśaviṣayatvādudāttaṃ padadvayaṃ tīvrārthataramatisphuṭaprayojanam, anyānādiṣṭasvārthatvāt| anvādeśaviṣayatāmattvādanudāttaṃ padadvayamalpīyo'rthataramatiśayenāsphuṭaprayojanam, anyādiṣṭasvārthatvāt| "asyā ū ṣu ṇa upa sātaye bhuvaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 2, 2, 4)"—"dīrghāyurasyā yaḥ patiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 27, 4)" || "asya vāmasya palitasya hotuḥ"—"tṛtīyo bhrātā ghṛtapṛṣṭho asya (ṛ0 saṃ0 2, 3, 14, 1)" || iti dviṣaṣṭiḥ padāni |
73.2.1
'ruha bījajanmani (bhū0 pa0)'—'raha tyāge (bhū0 pa0)'| anayoḥ 'saṃdhvattṛmpadve hadityādayaḥ (u0 2, 36)'—iti raiphasya samprasāraṇam, itipratyayaḥ, śatṛvadbhāvaśca nipātyate| tatra, daṇḍanāthavṛttiḥ—'ādigrahaṇādrihahadriyadityādayo bhavanti'—iti| āruhate hi hrasvo vṛkṣādiḥ, tyajyate vā dīrghārthibhiḥ| "bṛhantaṃ cidbṛhate randhayāni (ṛ0 saṃ0 7, 7, 21, 3)"—iti nigamaḥ|| 'sarvanighṛṣvaṛṣvalaṣvaśivapaṭvapravheṣvo atantre' —iti vanapratyayānto nipātyate| hasatiḥ śabdārthe paṭhitaḥ, tathāpyatra nyūnārthe varttate| "namo hasvāya ca ghāmanāya ca (ya0 vā0 saṃ0 16, 30)"—iti nigamaḥ|| ghṛṣu saṅgharṣe (bhū0 pa0)'| atra nyūnārthaḥ| igupadhalakṣaṇaḥ kaḥ| hasvacadarthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| 'ḍu miñ prakṣepaṇe (kyā0 u0)'| 'kūcāpā (u0 1, 1)'—ityuṇ| svārthe kaḥ| prakṣipyate'nāyāsena| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| pratipūrvāt tiṣṭhatenyūnārthāt 'ghañarthe kavidhānam (3, 3, 58 vā0)'—iti bāhulakāt kartari kaḥ| pratitiṣṭhati| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| 'kṛtī chedane (ru0 pa0)'| 'pṛbhidivyadhigṛdhi dhṛṣibhyaḥ (u0 1, 23)'—ityādinā bāhulakāt kupratyayastakārasya dhakāraśca| 'nikṛntamiva hi tad bhavati hasvatvādeva'—iti skandasvāmī| "yo askudhoyurajaraḥ svarvān (ṛ0 saṃ0 4, 6, 13, 3)"—iti nigamaḥ||
73.2.2
'tu vama udgiraṇe (bhū0 pa0)' nyūnārthaḥ| 'sphāyitaśvivaści (u0 2, 12)'—ityādinā bāhulakādkak| tataḥ svārthe kaḥ (5, 3, 67)| "vamrakaḥ paṅgirupasarpedindram (ṛ0 saṃ0 8, 5, 15, 6)"—iti nigamaḥ| "stavāno vamro vijaghāna mandriḥ (ṛ0 saṃ01, 4, 10, 4)"—ityatra 'vamraḥ hasvanāmaitat draṣṭavyam| svārthikakapratyayānto hasvanāmamu paṭhitam' iti skandasvāmī || (8) dabhram| dabhatirnyūnārthaḥ| 'sphāyitañcivañci (u0 2, 12)'—iti rak| 'neḍvaśi kṛti (7, 2, 8)'—itītva-pratiṣedhaḥ| dabhraṃ paśyadbhya urviyā nicakṣa (ṛ0 saṃ0 1, 8, 1, 5)"—iti nigamaḥ || (6) arbhakaḥ| (10) kṣullakaḥ| kṣudhaṃ lāti| 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| svārthe kaḥ| 'kṣudhaṃ lāti kṣullakaḥ'—iti kṣīrasvāmī| "namo mahadbhyaḥ kṣullakebhyaśca kṣullakā śipiviṣṭakā"—iti nigamaḥ || (11) alpaḥ| 'alaṃ bhūṣaṇaparyāptacāraṇeṣu'| 'alitali-śīṅnṛpābhyaḥ paḥ'—iti paḥ| "alpā enaṃ paśavo mūñjanta upatiṣṭheran"—iti nigamaḥ || ityekādaśa hasvanāmāni |
73.2.3
(2) vāhiṣṭhaḥ| voḍhṛśabdāt 'tuśchandasi (5, 3, 56)'— itīṣṭhani 'turiṣṭhameyaḥsu (6, 4, 154)'—iti tṛco lopaḥ| vāhiṣṭha iti upadhādīrghaśchāndasaḥ| atiśayena voḍhā vāhiṣṭhaḥ| "vāhiṣṭhovāṃ havānām (ṛ0 saṃ0 6, 2, 26, 1)" || (3) dūtaḥ| (4) vāvaśānaḥ| 'vaśa kāntau (adā0 pa0)' 'vāśca śabde (di0 ā0)'| 'liṭaḥ kānaj vā (3, 2, 106)'| dvirvacanādiḥ| 'tujādīnāṃ dīrgho'bhyāsasya (6, 1, 7)'| 'na vaśaḥ (6, 1, 20)'—iti yadi liṭi samprasāraṇaniṣedhād vinpratyaye kānajyapi na bhavati, vāśyaterupadhāhrasvatvaśca vyatyayenaiva| yadluki śānaci rūpamiti śrīnivāsaḥ| "saptasvasṝruṣīrvāvaśānaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 33, 5)" || (5) vāryam| 'vṛñ varaṇe (svā0 u0)'| etistuśāsvṛdṛ-jupaḥ kyap (3, 1, 106)'—iti kyapi prāpte 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti pyat| 'kyabvidhau vṛ-grahaṇe vṛño grahaṇamiṣyate na vṛṅaḥ'—iti vaiyākaraṇāḥ| athavā''vaśyakārtho pyatpratyayo draṣṭavyaḥ| 'vāryaṃ' varaṇīyam, atiśayena varaṃ śreṣṭha vā| "tad vāryaṃ vṛṇīmahe (ṛ0 saṃ0 6, 2, 23, 3)" || (6) andhaḥ| vyākhyātamannanāmasu (216 pṛ0)| "āmatrebhiḥ siñcatā madhyamandhaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 13, 1)" || tamo'cakṣuṣavapyandhaḥ| atra dhyāyatirnañpūrvaḥ avidyamānaṃ dhyānaṃ darśanamasmin ālokābhāvāt| cakṣurhīnei akārāntamidam| “paśyadakṣaṇvānna cicce tadandhaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 17, 1)”—iti cakṣurhīnasya || (7) asaścantī| saścatirgatikarmā, atra saścatirasyatervārthe varttate| śatari ṅīpā nañsamāsaḥ| paraspareṇa sammitiścībhavantyau| avakṣipantyā vāśrite vā dyāvāpṛthivyā ucyete| “asaścantī bhūridhāre payasvatī (ṛ0 saṃ0 5, 1, 14, 2)” || (8) dhanuṣyati|
73.2.4
vyākhyātaṃ krudhyatināmasu (247 pṛ0)| atra tu hantyarthaḥ| “dhanuyāma dhanuṣyataḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 21, 1)” || (6) taruṣyati| nairuktaścāturgatyarthaḥ| 'mṛtyuṃ tarati' 'brahmahatyāmuttaranti'| vināśayanti vyapohantīti hantyarthe tarateḥ prayogadarśanāt taraterukārapakārādupajanācityāhuḥ| “indreṇa yujo taruṣema vṛtram (ṛ0 saṃ0 5, 4, 15, 2)” || (10) bhandanāḥ| bhadanteḥ stutikarmaṇaḥ 'yuc bahulam (u0 2, 74)'—iti yuc ṭāp śas| bhandanā stutirityarthaḥ| “sabhandanā udiyarti prajāvatī: (ṛ0 saṃ0 7, 3, 20, 1)” || (11) āhanaḥ| āhanterasuni āhanti āhanāḥ sambuddhau āhanaḥ asahyavacanādāhantuḥ| “anyena madāhano yāhi tūyam (ṛ0 saṃ0 7 6, 7, 3)” || (12) nadaḥ| vyākhyātaṃ stotṛnāmasu (347 pṛ0)| “nadasya mā rudhataḥ kāma āgan (ṛ0 saṃ0 2, 4, 22, 4)” || (13) somo akṣāḥ| aśnoterluṅi sici 'udito vā (7, 2, 56)'—iti aniṭ pakṣe āḍāgame ca āśṭeti, iṭpakṣe āśiṣṭeti prāpte vyatyayena tasya sthāne sipi ṣasya kādeśo ākāra itaścavisarjanīyau| kṣiyatervā akṣaiṣamiti prāpte vyatyayena varttamāne luṅ, tipaḥ sthāne sipū, cleraṅ, dhātorilopaḥ, dīrghaśca, itaśca visarjanīyau| kṣiyatītyarthaḥ| "anūpe gomān gobhirakṣāḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 13, 4)" || 'kṣara sañcalane (bhū0 pa0)' akṣārīditi prāpte tipi sici vṛddhau bahulañchandasītīḍabhāve itaśca lope saṃyogāntasya lope rātsasyeti salope rephasya visarjanīyaḥ āḍāgamaḥ kṣaratītyarthaḥ| "somodgdhābhirakṣāḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 13, 4)"| 'sarve kṣiyatinigamāḥ'—iti śākapūṇirnivāha uktaḥ || (14) śvātram| vyākhyātaṃ dhanamanāmasu (238 pṛ0)| iha kṣipranāma|
73.2.5
"śvātramagnirakṛṇojjātavedāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 10, 4)" || (15) ūtiḥ| avateḥ 'ūtiyūtijūtisātiheti (3, 3, 67)' —ktinnudātto nipātyate| jvaratvaretyūṭh| atrāvanaṃ rakṣaṇaṃ tarpaṇaṃ vā| "ā tvā rathaṃ yathotaye (ṛ0 saṃ0 6, 5, 1, 1)" || (16) hāsamāne| hāsatiḥ sparddhāyāṃ harṣaṇe vā varttate| sparddhamānau parasparaṃ hṛṣyantau vā| "aśve iva viṣite hāsamāne (ṛ0 saṃ0 3, 2, 12, 1)" || (17) paḍbhiḥ| pivateḥ spāśayatervā bandhanārthāt spṛśatervā 'sartteraṭiḥ (u0 1, 133)'—iti bāhulakādaṭipratyayo dhātūnāṃ pakārabhāvaśca| pānaiḥ somasya| yadvā, spāśanairbandhanaiḥ sparśanaiḥ
73.2.6
stutilakṣaṇairguṇānām| "vajrakaḥ ṣaḍbhirupasarpadindram (ṛ0 saṃ0 8, 5, 15, 6 )" || (18) sasm| 'vasa svapne (adā0 pa0)'| pacādyac (3, 1, 134)| svapītīti sasm, mādhyamikaṃ jyotirucyate, varṣāvyatiriktakāle'darśanāt svāpyapadeśaḥ| "sasaṃ na pakvamicchucantam (ṛ0 saṃ0 8, 3, 14, 3)" || (16) dvitā| dviśabdāt 'saṅkhyāyā vidhārthe dhā (5, 3, 42)'| dhakārasya takāreṇa vyutpattiḥ| dvidhetyarthaḥ| "dvitā ca sattā svadhayā ca śambhuḥ (ṛ0 saṃ0 3, 1, 17, 5)" || (20) vāḥ| 'vṛñ varaṇe (svā0 u0)'| 'gehe kaḥ (3, 1, 144)'—iti bāhulakāt kaḥ, yaṇādeśaḥ, jas| vastiro'nveṣṭāro mṛgādīnām| vātyasthānīyāḥ lubdhakādayaḥ| "mṛgaṃ na vā mṛgayante (ṛ0 saṃ0 5, 7, 18, 1)" || (21) varāhaḥ| vyākhyāto meghanāmasu (83 pṛ0)| nigamo'pi tatraiva darśitaḥ || (22) svasarāṇi| aharnāmasu vyākhyāto'yaṃ śabdaḥ (74 pṛ0) nigamo'pi tatraiva darśitaḥ || (23) śarghyāḥ| aṅgulīnāmasu vyākhyātaḥ (206 pṛ0)| atra iṣava ucyante| "śarghyābhirna bharamāṇo gabhastyoḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 22, 5)" || (24) arkaḥ| arcateḥ 'kṛdādhārārcikalibhyaḥ kaḥ (u0 3, 38)'—iti kaḥ| arcati jīvayatītyatra mantram iti anye|
73.2.7
mṛgyamudāharaṇam| ataeva kecinna paṭhantyatra arkam| vṛkṣe'pyarcati| "arkaparṇe juhoti" || (25) paviḥ| vyākhyāto vāṅnāmasu (68 pṛ0)| rathanemi ryajñaśca paviḥ| "uta pavyā rathānām (ṛ0 saṃ0 4, 3, 6, 4)"| yajñasya darśitaḥ || (26) vakṣaḥ| vahateḥ 'vahaḥ suṭ ca'—ityasun| madhyaṃ kāya upari kāyasya prāptaṃ prāpitaṃ vetyarthaḥ| ura ityucyate| "upo aṃdarśi śundhyuvo na vakṣaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 7, 4)" || (27) dhanva| vyākhyātamantarikṣanāmasu (46 pṛ0)| sa eva nigamaḥ || (28) sinam| vyākhyātamannanāmasu (223 pṛ0)| sa eva nigamaḥ || (29) itthā| idaṃśabdāt 'thā hetau ca chandasi (5, 3, 26)'—iti hetau prakāravacane thālpratyayaḥ| etervā thāla "pratnapūrvaviśvemātthāl chandasi (5, 3, 111)'—iti ivārthe thāl vihito vyatyayena prakṛtibhūtādidaṃśabdādapi bhavati| anena hetunā, anena prakāreṇa, ayameveti vārthaḥ| "itthā candramaso gṛhe (ṛ0 saṃ0 1, 6, 7, 5)" || 'amuthā (niru0 5, 5)'— ityarthakathanaṃ kathamiti nirūpaṇīyam, itthāviti skandasvāmianthaśca nirūpaṇīyaḥ || (30) sacā| sahārtho'yaṃ nipātaḥ| "ādityairudrairvasubhiḥ sacā bhuvaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 3, 14, 1)" || (31) cit| nipāto nāma ca| nipāto'nudāttaḥ| 'cidityepo'nekakarmā'—ityādinā vyākhyātaḥ (niru0 1, 4)| "caturaściddamānāt (ṛ0 saṃ0 1, 3, 23, 4)"—ityupamāyām| avaṃkutsanādiṣvapi nigamā anveṣyāḥ| nāma tu cinoteścetayatervā kipi ciditi bhavati| citāṃ bhāgaiḥ kṣīrādibhiḥ cidrūpā vā somakrayaṇamucyate| "cidasi manāsi dhīrasi (ya0 vā0 saṃ0 4, 16)" ||
73.2.8
(32) ā| 'ā ityarvāgartha'—ityupasargo vyākhyātaḥ (niru0 1, 3)| "parā yāhi maghavannā ca yāhi (ṛ0 saṃ0 3, 3, 16, 5)"—ityupasargasya| "jāra ā bhagam (ṛ0 saṃ0 7, 6, 10, 1)"—ityupamāyāḥ| "āmenyasya rajaso yadbhra ām̐ apaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 3, 2, 1)"—ityadhyarthasya || (33) dyumnam| vyākhyātaṃ dhananāmasu (240 pṛ0)| atra yaśo'nnaṃ vābhidhīyate| "asmai dyumnamadhirathaṃ ca dhehi (ṛ0 saṃ0 5, 3, 6, 3)" || (34) pavitram| punāteḥ 'puvaḥ sañjñāyām (3, 2, 185)'—'karttari carṣidevatayoḥ (3, 2, 186)'—itītrapratyayaḥ| mantraraśmyāpo'gnivāyusomasūryendrāśvābhidheyāḥ| mantrādiṣu karaṇasādhanaḥ agnyādiṣu karmasādhanaḥ| "yena devāḥ pavitreṇa (sā0 saṃ0 2, 5, 2, 8, 4)"—iti mantrasya| "gabhastipūto nṛbhiradribhiḥ sutaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 3, 18, 4)"—pavitravantaḥ pari vācamāsate (ṛ0 saṃ0 7, 2, 26, 3)"—iti ca raśmīnām| "śatapavitrāḥ svadhayā madantīḥ (ṛ0 saṃ0 5, 4, 14, 3)"—ityapām| "agniḥ pavitraṃ sa mā punātu vāyuḥ somaḥ sūrya indraḥ pavitrante mā punantu (niru0 5, 6)"—ityagnyādīnām|| (34) todaḥ| tudyate putrapautrādibhiḥ svasamīhitasādhanāya| tuderghañ| yadvā, 'devasevamevādayaḥ pacādau draṣṭavyāḥ'—iti pacādyac| tudati prerayati kāryeṣu karmakārāniti todo gṛhasthaḥ| "todasyeva śaraṇa ā mahasya (ṛ0 saṃ0 2, 2, 16, 1)"|| (35) svañcāḥ| supūrvādañcaterasun| sugamana ityarthaḥ| "ā juhvāno ghṛtapṛṣṭhaḥ svañcāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 2, 8, 1)"||
73.2.9
(37) śipiviṣṭaḥ| (38) viṣṇuḥ| ete viṣṇorādityasya nāmanī| śipiviṣṭaśabdo'tra sāmarthyādantarṇītopamānārthaḥ| 'yādṛśaḥ śepo nirveṣṭitaḥ tādṛśa iti, śepa iva veṣṭanatvagvivarjitaḥ'—iti śrībhojanivāsaḥ| uditamātratvādapratipannaraśmiḥ| api vā, 'upamānayogāt kutsitārthīyamidam'—ityaupamanyavaḥ| pṛṣodarāditvādrūpasiddhiḥ arthasaddhiśca| 'praśaṃsānāma'—ityācāryaḥ| śipibhiḥ raśmibhiḥ āviṣṭaḥ śipiviṣṭaḥ upāttaraśmiḥ|| viṣṇuśabdo vyākhyāto yajñanāmasu (351 pṛ0) artho'nuguṇaḥ| "kimitte viṣṇo pari cakṣyaṃ bhat prayadra vavakṣe śipiviṣṭo asmi (ṛ0 saṃ0 5, 6, 25, 6)"—ityubhayornigamaḥ|| (39) āghṛṇiḥ| ghṛṇiśabdo jvalanāmasu (176 pṛ0), krodhanāmasu (248 pṛ0) ca vyākhyātaḥ| āgatadīptirāgatakrodho cā| "āghṛṇe saṃsacāvahai (ṛ0 saṃ0 4, 8, 21, 1)" —iti dīptināmatve nigamaḥ| krodhavacane tvebhya udāharaṇaṃ kartavyam| (40) pṛthujrayāḥ| 'jri abhibhave (bhū0 pa0)'| asuni vāhulakāt kakārasya raiphaḥ| jrayo vegaḥ| pṛthuḥ jrayo yasya saḥ| vegenānyānabhibhavitā mahājavaḥ ityarthaḥ| "pṛthujrayā aminādāyurdasyoḥ (ṛ0 saṃ0 3, 3, 13, 2)" || (41) atharyum| atateḥ| 'janimaniyajidamibhyaḥ'—iti vāhulakāt yuspratyayo dhātoratharādeśaśca sakāra itsaṃjñakaḥ| atanaṃ gamanamatharyuśabdenocyate matvarthīyasya luk gamanavantamityarthaḥ| "dūre dūśaṃ gṛhapatimatharyum (ṛ0 saṃ0 5, 1, 23, 1)" ||
73.2.10
(42) kāṇukā| kāntakāntakṛtaśabdānāṃ kāṇubhāvaḥ| tatra svārthe kaḥ| śasi 'śeśchandasi bahulam (6, 1, 70)'—iti śerluk| kāntāni priyāni, kāntāni āhavanīyaṃ prati gatāni, ṛtvik prati kṛtāni, ṛtvigbhiḥ saṃskṛtāni sarāṃsi viśiṣyante| yadvā, kāṇuketi indraviśeṣaṇam| somasya kāntaḥ vallabhaḥ| yadvā, kaṇeśabdaḥ 'kaṇemanasī śraddhā pratighāte'—iti, tasya kāṇuketi rūpaṃ kriyāviśeṣaṇaśca| "indraḥ somasya kāṇukā (ṛ0 saṃ0 6, 5, 26, 4)" || (43) adhiguḥ| adhikṛto gauryasmin mantre so'dhiguḥ| adhikṛtaśabdasyādhibhāvaḥ, gośabdaścātra paśumātropalakṣakaḥ| chāgādiṣvadhikṛtatvāt| yadvā, adhigavādiśabdavatvādadhiguḥ| adhigavaprabhṛtīnāmadhigormukhabyatvādadhiguśabdenābhidhānam| agnirindraścādhiguśabdenocyate| adhṛtagamanaḥ sarvatrāpratihatagatirityarthaḥ| atrādhṛtaśabdasyādhibhāvaḥ| gamanaṃ gauḥ| "adhigośamīdhvaṃ (ai0 brā0 2, 1, 7)"—tubhyaṃ śvotantyadhigo śacīvaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 1, 21, 4)"—"arcāṣamāyādhigavamoham (ṛ0 saṃ0 1, 4, 27, 1)"—iti krameṇa nigamāḥ|| (44) āṅgūṣaḥ| āṅpūrvāt ghuverghañ| āghuṣyate āghoṣaḥ| ghokārasya ṅgūkārabhāvaḥ| "āṅo'nunāsikaśchandasi (ī, 1, 126)"—ityanunāsiko vyatyayena| stomo'bhidheyaḥ| "e nāṅgūṣeṇa vayamindravantaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 23, 4)" || (45) āpāntamanyuḥ| āpāditamutpāditaṃ saṃskāreṇa. manyurdīptiryasya| āpāditaśabdasyāpāntabhāvaḥ, manyuśabdo vyākhyātaḥ krodhanāmasu (250 pṛ0)| soma ucyate| indraścāpāntamanyuḥ| utpāditadīptiryasya utpāditakrodho vā| "āpāntamanyustṛpalaprabharmā (ṛ0 saṃ0 8, 4, 14, 5)" ||
73.2.11
(46) śmaśā| śma śarīramaśnute vyāpnoti| śmaśabdopapadāt aśnoteḥ pacādyac| udakavāhinī kulyā nār̤ī vāṟnarasavāhinī vā śmaśocyate| śma aśnute iti nirvacanaṃ skandasvāmigranthe nāsti śrīnivāsamate tu svaśabdopapadāt aśnoteḥ pūrvabadac| svaṃ śāsatī śmaśā, vakārasya makāraḥ| "āca śmaśā rudhadvāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 5, 26, 1)" || (4) urvaśī| uruśabdopapadāt aśnoterveṣṭervā 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—itīnpratyaye 'kṛdikārāt (4, 1, 45 vā0)'—ṅīp vaśyuttarapade uruśabdasya ulopaśca| uru mahat sthānaṃ yaśo vā vyāpnoti| urubhyāṃ vā aśnute sambhogakāle kāminaṃ vaśīkaroti, śilpopacārakuśaletyarthaḥ| ururvā yaśaḥ kāmo yasyāḥ mahecchetyarthaḥ| vyadhikaraṇo bahuvrīhiḥ| bahvaṣu kāmo yasyāḥ, bahnāṃ vā kāmo yasyāḥ| "urvaśyā vrahman manaso'dhijātaḥ (ṛ0 sāṃ0 5, 3, 24, 1)" || (48) cayunam| vyākhyātaṃ prajñānāmasu (266 pṛ0)| kāntiḥ prajñā vābhidheyā| "sa ittamo'vayunaṃ tatanvat sūryeṇa cayunavaccakāra (ṛ0 sāṃ0 4, 6, 11, 3)" || (49) vājapastyam| vājaśabdo vyākhyāto'nnānāmasu (220 pṛ0), pastyaśabdo gṛhanāmasu (315 pṛ0) vājaśca pastyaśca parametadnādyamasmākamiti manyamānā yasmin devāḥ patanti tam| soma ucyate| "sanema vājapastyam (ṛ0 sāṃ0 7, 4, 24, 6)" || (50) vājagandhyam| 'gandha ardane' curādirātmanepadī| atra miśraṇārthaḥ| 'aco yat (3, 1, 67)'| gṛhyatergandhyādeśo ceti kecit| gṛhyamāṇasya miśrībhāvāt gandhyaṃ miśrayitavyamityarthaḥ| "aśyāma vājagandhyam (ṛ0 sāṃ0 7, 4, 24, 6)" || (51) gadhyam| gṛhṇāteḥ aghnyāditvāt (u0 4, 108) yatpratyayo dhātorgadhyādeśaśca|
73.2.12
grāhyaṃ gṛhyamāṇasya miśrībhāvāt ātmanā miśrayitavyaṃ bhakṣayitavyamityarthaḥ| soma ucyate| "ṛjrā vājaṃ na gadhyaṃ yuyūṣat (ṛ0 saṃ0 3, 5, 16, 1)" || (52) gadhitā| graheḥ kai grahasya gadhādeśaḥ| "āgadhitā parigadhitā" (ṛ0 saṃ0 2, 1, 11, 6)| āgṛhītā, avayavaigāḍhyaṃ pariṣvaktā satītyarthaḥ| parigadhitā, sarvato'ntarbahiśca miśritaḥ āliṅganacumbanapuraḥsaraṃ prāsaprajananā satī sānurāgaṃ sambhogāya parigṛhītā ca satītyarthaḥ|| (53) kaurayāṇaḥ| kauraśabdaḥ kṛtaśabdaparyāyaḥ| śatrūn prati kṛtameva yānamāyānaṃ nityaṃ kṛtamanaḥ| yadvā, hastyaśvo ratha ityādisaṅgrāmaṃ kṛtaṃ kalpitaṃ prayāṇābhimukhaṃ yānaṃ vāhanaṃ yasya sa kaurayāṇaḥ| "pāka sthāmā kaurayāṇaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 7, 26, 1)" || (54) taurayāṇaḥ| tūrṇaśabdasya taurabhāvaḥ| tūrṇayāṇaḥ kṣipragamana ityarthaḥ| "sa taurayāṇa upapāhi yajñam (ṛ0 saṃ0 3, 3, 16, 3 vā0)" || (55) ahvayāṇaḥ| hrītaśabdasya hrabhāvaḥ| ahrīyamāṇaḥ alajjitamānaḥ yo hyarthibhyo dātuṃ na śaknoti, sa hrīto gacchati, tadasya nāsti, ataḥ ślāghyagamana ityarthaḥ| "anuṣṭupā kṛṇuhvayāṇaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 25, 4)" || (56) harayāṇaḥ| harateḥ pacādyaci haraḥ| śatrūṇāṃ jīvitaiśvaryādihantṛ yānaṃ yasya saḥ| śatrujīvitādīnāṃ hartetyarthaḥ| "rajataṃ harayāṇe (ṛ0 saṃ0 6, 2, 25, 2)" || (57) āritaḥ| 'ṛ gatau'|
73.2.13
'sūcisūtrimūñcyañcyaśūrṇotonām (3 1, 22 vā0 )'—iti vihitasya yaṅaḥ 'yaṅo'ci ca (2, 4, 74 )'—ityatra bahulānuvṛtteranaimittike luki pratyayalakṣaṇe'tra 'sanyaḍoḥ (6, 1, 9)'—iti ṛityasya dvirvacane uradatvābhyāsasya ṛkārasyātve 'rugrikau ca luki (7, 4, 61)'—iti luki niṣṭhāyāṃ chāndasatvādiṭ, ṛkārasya yaṇādeśaḥ 'rori (8, 3, 14)' ityabhyāsarephalope ḍhralope pūrvasya (6, 3, 111) dīrghatve ca ārita iti| yantasya lugabhāvaśchāndasatvāt| stomān prati gato yajñaṃ prati gata ityarthaḥ| "ya āritaḥ karmaṇi karmaṇi sthiraḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 12, 4 )" || (58) vandī| vandati nairuktadhātuḥ| 'gameriniḥ (u0 4, 6 )'—iti vāhulakādiniḥ| "śuṣṇasya cid vandino roruvad tranā ( ṛ0 saṃ0 1, 4, 17, 5 )" || (56) niṣpapī| 'ghapa samavāye (bhū0 pū0 )'—ityasmāt spṛśatyarthe varttamānāt asuni sakārapakāraviparyyayaḥ| sparśāśrātra tadvārakaḥ sukhātiśayo'bhipretaḥ| sapati spṛśati sukhayatīti sapaḥ, niḥpūrvaḥ, niṣpapā iti prāpte niṣpapī| "mā no magheva niṣpapī parā dāḥ ( ṛ0 saṃ0 1, 7, 18, 5 )"| yadā vinirgatapasā iti paṭhanti, tadā saperapi viparyyastākṣarāt 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)'| arthaḥ sa eva anyat sarvaṃ pūrvavat| athāpi vinirgatapasā iti pāṭhasya prācuryyāt tamāśritya skandasvāminā vyākhyātam || (60) tūrṇāśam| 'tūrṇāśamudakaṃ bhavati| tūrṇamaśnute (niru0 5, 16)'—iti bhāṣyam| tūrṇāśamityanavagataṃ śabdataścārthataśca udakamabhidheyam|
73.2.14
tūrṇamaśnute atyarthaṃ vyāpnoti evaṃ nirvacanāt tūrṇaśabdasya kriyāviśeṣaṇatvenākarmatvāt karmopapadābhāvāt ko na syāditi cet,—aśnuta ityaśaṃ tūrṇaśca tadaśaśca tūrṇāśam| "tūrṇāśaṃ na gireradhi (ṛ0 saṃ0 6, 3, 1, 4)" || (61) kṣumpam| 'śubha sañcalane (di0 pa0)'| 'śaki liṅ ca (3, 3, 172)'—iti śakyārthe ṇyat| kṣaubhyamiti prāpte aukārasya hrasvatvaṃ, bhakārasya pakāro yakāralopo makāraśvopajanaḥ| ayatne naiva kṣobhayituṃ śakyam| ahicchatrakamucyate| "padā kṣumpamiva sphurat (ṛ0 saṃ0 1, 6, 6, 3)" || (62) nicumpuṇaḥ| 'cīnāsthūṇavaṇabhrūṇakṣūṇatrāṇatṛṇaghṛṇādayaḥ'—iti nicāntaniyamannīcaiḥśabdopapadebhyaḥ prīṇātipṛṇāti-pṛṇātibhyo ṇukpratyayo dhātūnāṃ pubhāvaḥ upapadānāṃ nicumbhāvaśca nipātyate| nīcairupapadāt dadhātervā pūrvavannipātanam| 'camu adane (di0 ā0)'| nicānto bhakṣitaḥ prīṇātīti nicumpuṇaḥ somaḥ| "apāṃ jāmirnicumpuṇaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 6, 25, 2)"| niyamena camyate iti nicamanamudakaṃ, tena pūryate iti samudraḥ| nigamaḥ paryeṣyaḥ| nīcairasmin kraṇnti nīcaiḥśabdenātra karma kurvanti ityavabhṛtho nicumpuṇaḥ| "avabhṛthanicumpuṇaḥ (ya0 vā0 sa0 8, 27)" || (63) padim| 'patlṛ gatau (bhū0 pa0)'| 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'| padiḥ pakṣī| ākāśe hyasau nityaṃ patyate gacchati| "mukṣījayeva padimutsitāni (ṛ0 saṃ0 2, 1, 10, 2)" || (64) pāduḥ| padyateḥ 'chandasīṇaḥ (u0 1, 2)'—iti bāhulakāduṇ vṛddhiḥ| padanaṃ pāduḥ| "sa pādurasya nirṇijo na mucyate (ṛ0 saṃ0 7, 7, 16, 4)" || (65) vṛkaḥ| ṛupasargārthaviśiṣṭād vṛṇoteḥ 'suvṛbhūśuṣimuṣibhyaḥ kit (u0 3, 26)'—iti kapratyayaḥ| vṛkaścandramāḥ|
73.2.15
civṛtaṃ spaṣṭajyotiṣmatvāt vivṛta ityucyate, na hi nakṣatrāṇāmivāvyaktamasya jyotiḥ| vikṛtavikrāntaśabdyorvakabhāvaḥ| vikṛtatvaṃ jyotiṣaḥ śītatvāt hrāsavṛddhibhyāṃ vā| vikrāntatvaṃ jyotiṣo digantaragamanāt| "aru ṇo mā sakṛdvṛkaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 23, 3)"| yadvā, 'vṛjī varjane' adādiḥ| anekārthatvādāvṛṇotyarthaḥ| pūrvasūtreṇa bāhulakāt ko nakārajakāralopaśca| āditya ucyate| āvṛṅkte āvṛṇoti jagat prakāśena, āvṛṇoti codakāni raśmibhiḥ sambhajata ityarthaḥ| yadvā, vṛṇaktervadhakarmaṇaḥ pūrvavadrūpam| vināśayati tamāṃsi| "āsro yatsomamuśvataṃ vṛkasya (ṛ0 saṃ0 1, 8, 166, 1)"| vividhaṃ kṛntati uraṇādīni vikarttā san vṛkaśca| vipūrvāt kṛntateḥ pūrvavadrūpasiddhirunneyā| "vṛkaścidasya vāraṇaṃ urāmathiḥ (ṛ0 saṃ0 6, 4, 46, 3)"| api vā śrṛgālī śiveti prasiddhā sā vṛkyucyate| "śataṃ meṣān vṛkye cakṣudānam (ṛ0 saṃ0 1, 8, 11, 1)" || (daṃda) joṣavākam| 'juṣī prītisevanayoḥ (tu0 ā0)' karmaṇi ghañ, vacerbhāve| joṣayitavyaṃ vacanam| vispaṣṭāya sevitavyaṃ vacanam| avispaṣṭaṃ vacanamityarthaḥ| "joṣavākaṃ vadataḥ pañcahoṣiṇā (ṛ0 saṃ0 4; 8, 25, 4)" || (daṃ7) kṛttiḥ| kṛntateḥ rūpam| yaśo'ñjaṃvā| yaśo hi dviṣataḥ kṛntati durbhaktaṃ vānnaṃ māṣādi bhoktāram| "mahī ca kṛttiḥ śaraṇā ta indra (ṛ0 saṃ0 6, 6, 13, 6)"| śarīrāt kṛntati carmamayyapi kṛttiḥ| sūtramayyapi kṛttiḥ kṣaradvavastrakhaṇḍagrathitatvāt kartanasāmānyāt| kṛttiriva kṛttiḥ candrocyate| "kṛttiṃ vasāna ācara (ya0 vā0 saṃ0 16, 51)" || (daṃ8) śvaghno| svaśabde karmaṇyupapade bhūte'rthe 'karmaṇi hanaḥ (3, 2, 86)'—iti ṇinipratyayaḥ|
73.2.16
svaṃ dhanaṃ hatavān svaghātī san śvaghnī kitavaḥ| svaśabdaḥ svadhetyatra (145 pṛ0) vyākhyātaḥ| "kṛtaṃ na śvaghnī vicinoti devane (ṛ0 saṃ0 7, 8, 24, 5)" || (daṃ6) samasya| samaśabdaḥ sarvaparyāyaḥ sarvanāmasu paṭhyate 'tvatvasamasimanemetyanucāni (phi0 4)'—iti sarvānudāttaḥ| "mā naḥ samasya dūḍhya1" (ṛ0 saṃ0 6, 5, 25, 4)"| "uruṣyāṇo aghāyataḥ samasmāt (ya0 vā0 saṃ0 3, 26)"| "uta samasminnāśiśīhi no vasoḥ (ṛ0 saṃ0 6, 2, 2, 3)"| "nabhantāmanyake same (ṛ0 saṃ0 6, 3, 22, 1)" || kṛtaśabdasya kuṭabhāvaḥ| kuarthāt kuṭeḥ kapratyaya ityanye| carṣaṇiśabdo vyākhyātaḥ paśyatikarmasu (333 pṛ0)| "pitā kuṭasya carṣaṇi (ṛ0 sāṃ0 1, 3, 33, 4)" || vyākhyātaṃ śasvara iti meghanāmasu (83 pṛ0)| "ugro yaḥ śasvaḥ puruhūta tena (ṛ0 sāṃ0 7, 8, 23, 2)" || kuśabdopapadāt punāteḥ 'anipuṇakṛtibhyaḥ kyap'—iti vāhulakāt kyap, koḥ kādeśaḥ| kapūyaḥ duḥpūyaḥ duḥśodhyaḥ duḥkāmetyarthaḥ| kapūyena tadvanto'pi kapūyāḥ, akāro matvarthīyaḥ| kutsitakarmāṇa utthāpitapāpakarmāṇo vocyante| kapūyāḥ santaḥ kepayaḥ| "ī maiṃvate nyaviśanta kepayaḥ (ṛ0 sāṃ0 7, 8, 27, 1)" || 'tūtumetyasya śīghragatyarthasya tūrṇamityamāmaḥ'—iti skandasvāmī| nirvāho nirūpaṇīyaḥ| karoterleṭi 'thāsaḥ saṃ (3, 4, 80)' upapratyayasya 'bahulaṃ chandasi (2, 4, 73)'—iti luk kuruṣa ityarthaḥ| "etā viśvā savanā tūtumā kṣape (ṛ0 sāṃ0 8, 1, 6, 6)" ||
73.2.17
āṅpūrghāṅnterasuni ṭilopa ākārasya hrasvatvaṃ ca| āhantītyaṃhaḥ pāpam| pāpena vātra tatphalabhūta-prahārādikaṃ lakṣyate| aṃhasastrāyate| 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'—ityaṃhasastraṃ sadaṃsatram| dhanurvā kavacañca| "aṃsatrakośaṃ siñcatā nṛpāṇam (ṛ0 sāṃ0 8, 5, 16, 1)" || (76) kākudam| kauteḥ śabdakarmaṇo yaṅi, pacādyaci, 'yaṅo'ci ca (2, 4, 74)'—iti yaṅluki, dvirvacanādau, 'na dhātulopa ārddhadhātuke (1, 1, 4)'—iti guṇaniṣedhaḥ| kokūyate punaḥ punaḥ śabdaṃ karotīti kākurjihvā| kokuvādhānaṃ sadva varṇastyādinā kākudaṃ tālu| kokūyamānā nudatīti vā| kokūyaternudeśca kākudam| "anukṣaranti kākudam (ṛ0 saṃ0 6, 5, 7, 2)"|| (77) vīriṭe| bhiyo vā nakṣatrādīnāṃ vābhāsastatistatanaṃ yasmin| tat bhītatnaṃ bhāstatanaṃ vā sat vīriṭamantarikṣam, manuṣyagaṇo vā anālambe'ntarikṣe hi bhītiḥ kasya na jāyate, bṛhannarendro yato hi tasmāttatrāpi tad bhayaṃ| "ā viśyatī va vīriṭa iyāte (ṛ0 saṃ0 5, 4, 6, 2)"|| (78) accha| nipātaḥ| abherarthe| ābhimukhyārthe varttate| āptumityasyārthe iti śākapūṇiḥ|| (76) pari| (80) īm| (81) sīm| iti vyākhyātāni prāthamike nipātanaprakaraṇe (ni0 1, 3 pṛ0) anekārthatvādihopanyāsaḥ| eṣāmudāharaṇāni prasiddhāni|| (82) enam| (83) enām| etatpaddvayamasyā asyetyanena paddvayena 'udāttam prathamādeśo, anudāttamanvādeśo'—ityevaṃ vyākhyātam (niru0 4, 25)| anekārthatvādupanyāsaḥ| "trita enamāyunag"—ityevamādīnyudāharaṇāni||
73.2.18
(84) sṛṇiḥ| 'sṛ gatau (bhū0 pa0)'| 'pṛyuvṛkṣipracchijñvaritvaribhyaḥ kit'—iti ṇipratyayaḥ| livitavyaṃ prati saraṇāt sṛṇiśabdenātra dātramabhipretam || "nadīya itsṛṇyaḥ pakmeyāt ( yao vāo sāṃo 12, 68 )" || iti caturaśītiḥ padāni |
73.3.1
(1) mahat| 'mānenānyān jahātīti śākapūṇirmaṃhanīyo bhavatīti vā (niru0 3, 13)'--iti bhāṣyam| 'mānena svaguṇena parimāṇena anyān, yadapekṣya tasya mahattvaṃ, tān jahāti atikrāmati mānaśabdāt jahāteśceti śākapūṇiḥ| nirvacanalāghavāt maṃhateḥ pūjākarmaṇo vadatyācāryaḥ'--iti skandasvāmī| ubhayatrāpi 'vartamāne pṛṣadbṛhanmahat (u0 2, 38)'--ityatipratyaye nipātanādrūpasiddhiḥ| "mahattadulbaṃ sthaviraṃ tadāsīt (ṛ0 saṃ0 8, 1, 10, 1)"--iti nigamaḥ|| (2) vadhraḥ| vyākhyātamaśvanāmasu (165 pṛ0)| badhnāti svaguṇaiḥ sarvān vetanadānena bhṛtyādīn| "yuñjanti vadhnamaruṣaścarantam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 11, 1)"--iti nigamaḥ|| (3) ṛṣvaḥ| 'ṛṣa gatau (tu0 pa0)'| sarvanighṛṣva (u0 151)'--iti vanapratyayo guṇābhāvaśca nipātyate| gamyate hi mahān sarvaiḥ gato vā bhūmim| imāvarthau gatyartheṣu boddhavyau| "ṛṣirdarśanāt (niru0 2, 11)'--iti bhāṣyādapi darśanārtham darśanīyo hi mahān| "ṛṣvāta indra sthavirasya bāhū (ṛ0 saṃ0 4, 7, 31, 3)"—iti nigamaḥ || (4) bṛhat| 'bṛhi vṛddhau (bhū0 pa0)' 'vartamāne pṛṣadbṛhat (u0 2, 78)'—iti nipātanam| parivṛddhaṃ bhavati hi mahattvam varddhate'sminnaiśvaryādi varddhate'nena samāśritaḥ| vṛddhyartheṣvevamartho voddhavyaḥ| "bṛhadvadema vidathe suvīrāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 5, 16, 6)"—"urorṛṣvasya bṛhataḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 17, 4,)"—iti nigamau| urorṛṣvasyetyatra 'ṛṣvasya mahatāṃ balavataḥ, bṛhataḥ etadapi mahatāmaiva| vegasambandhena na ca punaruktiḥ| mahataḥ vegena śīghrasyetyarthaḥ'—itiskandasvāmibhāṣyam || (5) ukṣitaḥ| 'ukṣatirvidhyarthaḥ'—itiskandasvāmī| niṣṭhā-yāmiḍāgamaḥ|
73.3.2
nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (6) tavasaḥ| tavatirvṛddhyarthaḥ| 'atyavicamitaminamira-bhilabhinabhitapipatipanipaṇimahibhyo'sac (u0 3, 113)'| "rajasturaṃ tavasaṃ mārutaṃ gaṇam (ṛ0 saṃ0 1, 5, 8, 2)"—"tantvā gṛṇāmi tavasa matavyān (ṛ0 saṃ0 5, 6, 25, 5)"—iti nigamau || (7) taviṣaḥ| tavatereva| 'taverṇidrā (u0 1, 48)'—iti ṭiṣacpratyayaḥ| "sānu girīṇāṃ taviṣebhirūmibhiḥ (ṛ0 saṃ 4, 8, 30, 2)"—iti nigamaḥ || (8) mahiṣaḥ| mahate 'avimahyoṣṭiṣac (u0 1, 45)' mahad-darthaḥ| yadvā, mahateḥ kip, saptamyekavacanam, sade: 'anyeṣvapi dra̱śyate ( 3, 2, 101 )'–iti ḍapratyayaḥ, 'tatpuruṣekṛti bahulam (6, 3, 14)'–iti aluk, 'suṣāmādiṣu ca (8, 3, 68)'–iti ṣatvam| mahi mahati sthāne sīdantāste mahiṣaḥ| "mahiṣāso māyinaścitrabhānavaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 7, 2)"–iti nigamaḥ|| (6) abhva| vyākhyātamudakanāmasu (143 pṛ0)| ā samantāt bhavatīti kīrttimatvāt| yadvā, bhavateḥ sattārthāt prāptyarthādvā nañpūrvāt 'nañbhibhuvo ḍit'–iti kanpratyayaḥ| na bhavatyanenopadravo'sminniti vā na prāpyate leśaiḥ| "na ye vātasya praminantyabhvam (ṛ0 saṃ0 1, 2, 14, 1)"–ā yo nau abhva iṣate (ṛ0 saṃ0 1, 3, 16, 3)"–iti nigamau|| (10) ṛbhukṣāḥ| 'ṛ gatau (bhū0 pa0)| 'artterbhukṣi nak'–iti bhukṣinakpratyayaḥ| pathimathyṛbhukṣāmāt (7, 1, 85)' 'ito't sarvanāmasthāne (7, 1, 86)'| uru vistīrṇaṃ bhāti, ṛtena satyena yajñena vā bhāti bhavati vā, ṛbhuḥ medhāvī mahat sthānaṃ vā| uruśabdādupapadād bhāterbhavatervā 'mṛgayvādayaśca (u0 1, 36)'–iti kupratyayaḥ pūrvapadasya uvarṇaṭilopaḥ samprasāraṇaśca nipātyate|
73.3.3
kṣayateraiśvaryakarmaṇaḥ kṣiyatervā 'vṛteśchandasi (u0 4, 136)'–iti bāhulakādini ṭilopaśca| ṛbhūṇāṃ kṣayati īṣṭe, ṛbhau mahati sthāne nivasati vā| "tvamṛbhukṣānaryastvaṃ vāṭ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 4, 3)"–iti nigamaḥ|| (11) ukṣā| ukṣatervṛddhyarthāt 'śvanyukṣanpūṣan (u0 1, 255)'–iti kanpratyayānto nipātyate| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (12) vihāyāḥ| vahihādhāñbhyaśchandasi (u0 4, 215)'—iti jahāterjihītervā bāhulakāt yugabhāve'pi yugāgamo nipātyate| "kṛṣṇādudsthādryāśca vihāyāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 4, 1)"—iti nigamaḥ|| (13) yahvaḥ| yajateḥ 'śrevayahvajihvāgrīvāpcāmīvā (u0 1, 152)'—iti vanapratyayo jakārasya hakāraśca nipātyate| yajate devapūjādikaṃ karoti| yadvā, 'yasu prayatne (di0 pa0) 'yasośca'—iti kanpratyayaḥ'—iti bhojadevaḥ| yasyati prayatyate śatrutvājayādau| 'yahva iti mahato nāmadheyam yātaśca, hūtaśca bhavati'—iti (niru0 8, 8) bhāṣye 'yātaścāsāvāhūtaśca vārthibhiḥ, hūtaścāsau śaraṇārthibhiḥ, dvidhātujatvaṃ darśitam' iti skandasvāmī| tato'tra yāterhayateśca 'gehe kaḥ (3, 1, 144)' iti bāhulakāt bhūte kapratyayo hayateḥ samprasāraṇābhāvaśca| "pravo yahvaṃ purūṇām (ṛ0 saṃ 1, 3, 8, 1)—iti nigamaḥ| (14) vavakṣitha| (15) vivakṣase| 'tatra vavakṣitha vivakṣasa ityaṃte (niru0 3, 13)'—ityādi bhāṣye anayorākhyātayormadhyamapuruṣaikavacanasya paṭhanīyatvaṃ mahadvācakatvaṃ copapāditam skandasvāminā| vavakṣithetyatra 'sanyata (8, 4, 76)'—itītvābhāvaḥ, ekavacanasya sthāne bahuvacanam, kṣakārāt parasyākārasyetvañca vyatyayena|
73.3.4
"ativiśvaṃ vavakṣitha (ṛ0 saṃ0 1, 6, 1, 5)"—"śīraṃ pāvakaśociṣaṃ vivakṣase (ṛ0 saṃ0 7, 7, 4, 1)"—iti nigamau|| (16) ambhṛṇaḥ| amateḥ kip| bibhartteḥ 'iṇasiñjidi(u0 3, 2)'—ityādinā bāhulakāt napratyayaḥ| "piśaṅgabhṛṣṭimambhṛṇam (ṛ0 saṃ0 2, 1, 22, 5)"—ityatra 'ambhṛṇasya mahataḥ phalasya hetubhūtā'—iti skandasvāmī || (17) māhinaḥ| mahateḥ| 'maherinaṇ ca (u0 2, 53)' —iti inaṇpratyayaḥ| "pratyo na harmistomaṃ māhināya (ṛ0 saṃ0 1, 4, 27, 1)"—iti nigamaḥ || (18) gabhīraḥ| vāṅnāmasu vyākhyātam (6da pū0)| pratiṣṭhito mahati sthāne lipyante| "urujyacā varimatā gabhīram (ṛ0saṃ0 1, 7, 26, 2)"—iti nigamaḥ || (16) kakuhaḥ| 'kaku sahane'| 'kakeruhaḥ'—iti uha pratyayaḥ sahate abhibhavati śatrūn sahate kṣamate'parādhān vā| "vacyante ghā kakuhāsaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 33, 3)"—iti nigamaḥ| 'kakuhaḥ iti mahannāma'—iti skandasvāmī || (20) rabhasaḥ| 'rabha rābhasye' (bhū0 ā0)| 'atyavicamitaminamirabhilabhinabhitapipatipanipaṇimahibhyo'sac (u0 3, 113)'| rabhate mahānti karmāṇi, saṃrabhyate vā śatruṣu| "adhainaṃ vṛkā rabhasāso adyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 5, 3, 4)"—iti nigamaḥ || (21) vrādhat| vranthāteḥ 'saṃścattumpadvehadityādayaḥ (u0 2, 76)' —itīti pratyayaḥ ā āgamaśca nipātyate| "sa vrādhatonahuṣo daṃsujūnaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 2, 4)"—iti nigamaḥ || (22) virapśī | 'rapalapa vyaktāyāṃ vāci (bhū0 pa0)' vipūrvaḥ | 'rapabhṛkramyabhikubhyaḥ śak'—iti vāhulakāt śak | vividhaṃ rapatīti virapśāḥ te'tāraḥ, tosya santi iti virapśī | yadvā, vividhaṃ rapaṇaṃ tadsyāsti vā | mahi mahaḥ ityasuñnantapāṭhaśca |
73.3.5
virapśī gomatī mahīṃ ( ṛ0 saṃ0 1, 1, 16 3 )'—ityādīnārāntopādānaṃ sandehanivṛttyartham | 'katve apivo virapśīn (ṛ0 saṃ0 4, 7, 12, 2)'—'virapśine vajriṇe śantamāni (ṛ0 saṃ0 4, 7, 4, 1)'—iti nigamau | (23) adabhutam | bhū sattāyām (bhū0 pa0) | 'adi bhuvo ḍutac (u0 5, 1)' | 'adityāścaryārtho'vyayam'—iti kṣīrasvāmī | tatra sampūrvād vibharttervā vāhulakāt ḍutan pratyaye samo'bhāvaśca | samyak poṣito dhanādibhiḥ, samyak vibhartyāṃ śriteneti vā | 'sadasaspatimadbhutam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 35, 1)'—vaṣaṭkṛtasyādadbhutasya datrā ( ṛ0 saṃ0 1, 2, 22, 4 )'— ityatra 'mahannāmādyudāttaḥ syādatrāścaryabhūte'ntodāttaḥ svaraḥ'—iti mādhavaḥ | 'tatra sturīpamadabhutam (ṛ0 saṃ0 2, 2, 11, 4)' —iti nigamaḥ ||
73.3.6
(24) vaṃhiṣṭhaḥ | 'vahi mahi vṛddhau' (bhū0 ā0)' laṅgi vaṃhorna lopaśca |(u0 1, 28)'—iti vahupadam, tata iṣṭhanapratyayaḥ | 'vaṃhaterbahulam matvarthīyaḥ'—iti kṣīrasvāmī | atiśayena vahulo vaṃhiṣṭhaḥ | 'priyasthirasthiroruvahula (6, 4, 157)'—ityādinā vaṃhādeśaḥ | yadvā, 'niculavañjulavakulamūlapṛthulavisasthūlādayaḥ'—iti vaṃherulucpratyayo nalopaśca nipātyate| anyat pūrvavat| "yadvam̐hiṣṭham nāti vidhesudānū (ṝ0 saṃ0 4, 4, 31, 3)"-iti nigamaḥ|| (25) varhiṣat| vṛha vṛhi vṛddhau (bhū0 pa0)'| vṛ'hernalopaśca (u0 2, 102)'-iti isipratyayaḥ varhiḥśabda upapade sataḥ 'satsūdviṣa (3, 2, 61)'-ityādinā kvip| pṛṣodarāditvād varhiṣaḥ sakāralopaḥ| supāmāditvāt (8, 3, 68) ṣatvam| yadvā 'anite (8, 3, 16)'-iti| 'sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'-iti in| anyat pūrvavat| parivṛḍhe sthāne syāditi hi mahān| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
73.3.7
gayaḥ| vyākhyātamapatyanāmasu (160 pṛ0)| gamyate ghāsāya, gacchatyanena sukham| gatyartheṣvevamartho boddhavyaḥ| gīyate stūyate svāsthyātiśayena, śravantyasmin sthitā devā iti ca| "arakṣa-ddāśuṣe gayam (ṛ0 saṃ0 1, 5, 21 2)"—iti nigamaḥ || (2) kṛdaraḥ| 'kṛtī chedane' (tu0 ru0 pa0)'| 'kṛdarādyaśca (u0 5, 44)'—iti aranpratyayo guṇābhāvaśca takārasya dakāraśca nipātyate| kṛtyate chidyate'nena keśaḥ paricchinnaṃ vā suśāstra-maryādayā| yadvā, 'dṛṅādare (tu0 ā0)'| 'grahivṛdṛniśviga-maśca (3, 3, 58)'—ityap| kṛto dara ādaro'tra kṛtadaraḥ| pṛṣo-darāditvāt (6, 3, 106) taśabdalopaḥ| nigamo'nveṣaṇīya || (3) garttaḥ| 'gṛ śabde (kyā0 pa0)' stutikarmā vā| hasi-mṛgriṇvāmidamillūpūdhūrcibhyastan (u0 3, 83)'—iti tanapratyayaḥ| śabdyate tasmin stūyate vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (4) harmyam| 'hṛñ haraṇe' (bhū0 u0)'| 'madhyacidhyaśikya' iti kyanapratyayo mur̤āgamo guṇaśca nipātyate| harati anuhriyate āhrīyate'tra dhānyādi| yadvā, 'ama drama hamma mīmja gatau (bhū0 pa0)'| aghnyāditvād (u0 4, 108) yakpratyayaḥ| "manyoriyāya harmyeṣu tasthau (ṛ0 saṃ0 8, 3, 4, 4)"—iti nigamaḥ || (5) astam| 'as bhuci (adā0 pa0)' 'asa gatidī-ptyādāneṣu (bhū0 u0)' 'asu kṣepaṇe (di0 pa0)'| 'hasimṛgriṇvāmi (u0 3, 83)'—iti bāhulakāt tan| dvitīyaikavacanaṃ bhavatyaṅganasukhaṃ dīpyate hi tat| ādīyate svīkriyate vā tadarthibhiḥ, kṣiyante'smin padārthāḥ iti vā| "astaṃ na gāvo nakṣanta iddham (ṛ0 saṃ0 1, 5, 10, 5)"—iti nigamaḥ| "tamagnimaste vasavo nyṛṇvan (ṛ0 saṃ0 5, 1, 23, 2)"—iti ca|
73.3.8
(6) pastyam| 'madhyavidhya'—ityādinauṇādikaḥ kyac, nugāgamaśca nipātyate| pasantyasmin| yadvā, patlṛ gatau (bhū0 pa0)'| nipātanāt sakāra upajanaḥ| pastyā 'paseḥ saṅgatyarthe ghā'—iti mādhavaḥ| "varuṇaḥ pastyāɜ svā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 17, 5)"—"prapra dāśvān pastyābhirasthita (ṛ0 saṃ0 1, 3, 21, 2)"—iti nigamau| 'pastyamiti gṛhanāma| ajāditvāt (4, 1, 4) ṭāp'—iti skandasvāmī| (7) duroṇe| 'rāllāsāllā'—ityādibhojasūtre ādigrahaṇāt duroṇādayaḥ'—iti vṛttiḥ| duḥpūrvāt avaternaki ruṭi guṇaḥ| 'duroṇa iti gṛhanāma| duḥkhābhavanti dustarpāḥ (niru0 4, 5)'—iti bhāṣye duśabdapūrvasyācateḥ rakṣaṇārthasya tarpaṇārthasya ghā lyuṭi chāndasatvāt samprasāraṇam, āduguṇaśca| gṛhādayo duḥkhābhavanti dustarpā iti paryāyeṇāsyārthakathanam'—iti skandasvāmī| "juṣṭodamūnā atithiduroṇe (ṛ0 saṃ0 3, 8, 18, 5)"—"madhye niṣattoraṇvo duroṇe (ṛ0 saṃ0 1, 5, 13, 2)" iti nigamau || (8) nīlam| 'vyāḍakroḍakuhoḍādayaḥ'—iti uḍacpratyayaḥ, pratyayāderlopo guṇābhāvaśca nipātyate| nīyante'tra padārthāḥ, nayati mukhaniḥśvasanamiti vā | "ā yo mahaḥ śūraḥ sanādanīlaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 1, 17, 1)"—iti nigamaḥ | (6) duryyāḥ | 'durvīṃ hiṃsārthā (bhū0 pa0)' | 'aghnyāditvād yatpratyaye vakāralope dīrghābhāvaśca nipātyate | hiṃsanti mīnāti hi taṃ duḥkham | yadvā, duḥśabdapūrvāt yāteḥ 'ghañarthe kavidhānam (3, 3, 58, vā 2)'—iti kaḥ | 'duḥkhena prāpyante, duraḥ gṛhadvārāṇi arhantīti vā duryyā gṛhā ucyante'—ityuvaṭaḥ | "avīrahā pracarā soma duryāt (ṛ0 saṃ0 1, 6, 22, 4)"—iti nigamaḥ || (10) svasarāṇi | vyākhyātamaharnāmasu (74 pṛ0) |
73.3.9
svena khananena mriyate prāpyate svairgṛhavato jñātibhiḥ śriyate, duṣṭhu asyante vāsmin padārthāḥ | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (11) amā | 'ama gatibhakṣaśabdeṣu (bhū0 pa0)' | 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)' | gamyante'smin bhakṣyante śabdāyante vā | yadvā, nipāto'yam | "amātyam (ṛ0 saṃ0 5, 2, 20, 1)"—ityatra, uvaṭaḥ—'amā gṛhavacanaḥ sahavacano vā | avyayāt tyap tatra bhava ityarthe | gṛhe satyāhvā bhavati amātyaḥ'—iti | "sā no amā so araṃṇe nipātu (ṛ0 saṃ0 8, 2, 5, 7)"—"amā sate vahami bhūridhāma (ṛ0 saṃ0 2, 1, 6, 2)"—"amājūriva pitroḥ sacāsatī (ṛ0 saṃ0 2, 6, 20, 2)"—iti nigamāḥ || (12) dame | 'dama upaśamane (di0 pa0)' | ghañ | 'nodā-ttopadeśasya (7, 3, 34)'—iti vṛddhipratiṣedhaḥ śāmyate'nena śītādi, dāntaḥkleśaḥ| "varddhamānaṃ svedame (ṛ0 saṃ0 1,1,2,3)" —"haskarttāraṃ damedame (ṛ0 saṃ0 3,5,6,3)"—iti nigamau || (13) kṛttiḥ| 'kṛtī chedane (tu0 ru0 pa0)' ktin krudaravadarthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (14) yoniḥ| vyākhyātamudakanāmasu (137 pṛ0)| miśrate'nena sukham, pṛthagbhūyante'nenāniṣṭā iti parīvīto vā prākārādinā jāyeva| "jāyeva yonāvaraṃ viśvasmai (ṛ0 saṃ0 1,5,10, 3)"— iti nigamaḥ || (15) sadama| sadermanin sīdatyasmin| "sadameva dhīrāḥ sasmāya cakruḥ (ṛ0 saṃ0 1,5,11,5)"—iti nigamaḥ| 'sadama gṛhanāma'—iti skandasvāmī || "varma" iti kecit paṭhanti| vṛṇoterman| viyate tena sabhbhajyate vā gṛhibhiḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (16) śaraṇam| śṛṇāteḥ 'yuc bahulam (u0 2,74)'—iti yuc| śṛṇāti śītādikleśam, rakṣitavān vā kleśebhyaḥ 'śariḥ prāptyarthaḥ'—iti mādhavaḥ| prāpyate hi tat|
First 40 of 120 passages. Read on
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit