Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.3.11

Nighaṇṭunirvacana 73.3.11

Language
Sanskrit

73.3.11

(1) svadhe| vyākhyātamanvanāmasu (145 pṛ0| 225 pṛ0)| svenātmanā bhūtagrāmaṃ dhārayataḥ, svaṃ dhanaṃ dhīyate anayoriti cā| dyāvāpṛthivīnāmasu sarvatra dvivacanāntatvam| tathāca "ādu dyughāte mithunāni nāma (ṛ0 saṃ0 3, 3, 24, 2)"-ityatra, skandasvāmī--'mithunāni dvivacanasaṃyuktāni nāmāni 'svadhe purandhī'—ityādīni stotṛbhyaḥ'--iti || (2) purandhī| purāṇi dhīyante'nayoḥ| 'karmaṇyadhikaraṇe ca (3, 4, 63)'--iti kipratyayaḥ| pṛṣodarāditvānmakāra upajanaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (3) dhiṣaṇe| vyākhyātaṃ vāṅnāmasu (108 pṛ0)| svaṃ rakṣituṃ pragalbhe samarthe, dhārayitryau vā devamanuṣyādīn, śabdyate stūyate vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (4) rodasī| 'itīdamasti strīliṅgadvivacanāntam, dyāvāpṛthivyorvarttamānaṃ cāsti napuṃsakadvivacanāntam, asti cāvyayam| tatra nigamānāṃ sādhāraṇyāt teṣāṃ trayāṇāmapi sādhāraṇo'yaṃ pāṭhaḥ'--ityāhuḥ| 'prastarasyāpi vibhunvāt, "rodasyau rodasī ca te"--ityatra ādya īvanto divi bhuci ca varttate, antyaḥ sāntaḥ'--iti kṣīrasvāmo| tatra rudhrerasun, pṛṣodarāditvāt dhakārasya dakāraḥ, strīliṅge tu 'ugitaśca (4, 1, 6,)'--iti ṅīp, 'vā chandasi (6, 1, 106)'--itipūrvasavarṇaḥ| ābhyāṃ hi vividhaṃ rudrāni sarvabhūtāni| "namo dive bṛhate rodasthībhyām (ṛ0 saṃ 2, 1, 26, 6)"-- "hotāraṃ satyayajaṃ rodasyoḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 20, 1)"—"ime cidindra rodasī apāre (ṛ0 saṃ0 3, 2, 1, 5)"—iti nigamāḥ| "vipitstukā rodasī nṛmṇāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 4, 4, 5)"—ityādau antodātto rodasīśabdo rudrapatnīvacanaḥ"—iti mādhavaḥ|