Nighantu 73.3
Nighaṇṭunirvacana 73.3
- Language
- Sanskrit
73.3.1
(1) mahat| 'mānenānyān jahātīti śākapūṇirmaṃhanīyo bhavatīti vā (niru0 3, 13)'--iti bhāṣyam| 'mānena svaguṇena parimāṇena anyān, yadapekṣya tasya mahattvaṃ, tān jahāti atikrāmati mānaśabdāt jahāteśceti śākapūṇiḥ| nirvacanalāghavāt maṃhateḥ pūjākarmaṇo vadatyācāryaḥ'--iti skandasvāmī| ubhayatrāpi 'vartamāne pṛṣadbṛhanmahat (u0 2, 38)'--ityatipratyaye nipātanādrūpasiddhiḥ| "mahattadulbaṃ sthaviraṃ tadāsīt (ṛ0 saṃ0 8, 1, 10, 1)"--iti nigamaḥ|| (2) vadhraḥ| vyākhyātamaśvanāmasu (165 pṛ0)| badhnāti svaguṇaiḥ sarvān vetanadānena bhṛtyādīn| "yuñjanti vadhnamaruṣaścarantam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 11, 1)"--iti nigamaḥ|| (3) ṛṣvaḥ| 'ṛṣa gatau (tu0 pa0)'| sarvanighṛṣva (u0 151)'--iti vanapratyayo guṇābhāvaśca nipātyate| gamyate hi mahān sarvaiḥ gato vā bhūmim| imāvarthau gatyartheṣu boddhavyau| "ṛṣirdarśanāt (niru0 2, 11)'--iti bhāṣyādapi darśanārtham darśanīyo hi mahān| "ṛṣvāta indra sthavirasya bāhū (ṛ0 saṃ0 4, 7, 31, 3)"—iti nigamaḥ || (4) bṛhat| 'bṛhi vṛddhau (bhū0 pa0)' 'vartamāne pṛṣadbṛhat (u0 2, 78)'—iti nipātanam| parivṛddhaṃ bhavati hi mahattvam varddhate'sminnaiśvaryādi varddhate'nena samāśritaḥ| vṛddhyartheṣvevamartho voddhavyaḥ| "bṛhadvadema vidathe suvīrāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 5, 16, 6)"—"urorṛṣvasya bṛhataḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 17, 4,)"—iti nigamau| urorṛṣvasyetyatra 'ṛṣvasya mahatāṃ balavataḥ, bṛhataḥ etadapi mahatāmaiva| vegasambandhena na ca punaruktiḥ| mahataḥ vegena śīghrasyetyarthaḥ'—itiskandasvāmibhāṣyam || (5) ukṣitaḥ| 'ukṣatirvidhyarthaḥ'—itiskandasvāmī| niṣṭhā-yāmiḍāgamaḥ|
73.3.2
nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (6) tavasaḥ| tavatirvṛddhyarthaḥ| 'atyavicamitaminamira-bhilabhinabhitapipatipanipaṇimahibhyo'sac (u0 3, 113)'| "rajasturaṃ tavasaṃ mārutaṃ gaṇam (ṛ0 saṃ0 1, 5, 8, 2)"—"tantvā gṛṇāmi tavasa matavyān (ṛ0 saṃ0 5, 6, 25, 5)"—iti nigamau || (7) taviṣaḥ| tavatereva| 'taverṇidrā (u0 1, 48)'—iti ṭiṣacpratyayaḥ| "sānu girīṇāṃ taviṣebhirūmibhiḥ (ṛ0 saṃ 4, 8, 30, 2)"—iti nigamaḥ || (8) mahiṣaḥ| mahate 'avimahyoṣṭiṣac (u0 1, 45)' mahad-darthaḥ| yadvā, mahateḥ kip, saptamyekavacanam, sade: 'anyeṣvapi dra̱śyate ( 3, 2, 101 )'–iti ḍapratyayaḥ, 'tatpuruṣekṛti bahulam (6, 3, 14)'–iti aluk, 'suṣāmādiṣu ca (8, 3, 68)'–iti ṣatvam| mahi mahati sthāne sīdantāste mahiṣaḥ| "mahiṣāso māyinaścitrabhānavaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 7, 2)"–iti nigamaḥ|| (6) abhva| vyākhyātamudakanāmasu (143 pṛ0)| ā samantāt bhavatīti kīrttimatvāt| yadvā, bhavateḥ sattārthāt prāptyarthādvā nañpūrvāt 'nañbhibhuvo ḍit'–iti kanpratyayaḥ| na bhavatyanenopadravo'sminniti vā na prāpyate leśaiḥ| "na ye vātasya praminantyabhvam (ṛ0 saṃ0 1, 2, 14, 1)"–ā yo nau abhva iṣate (ṛ0 saṃ0 1, 3, 16, 3)"–iti nigamau|| (10) ṛbhukṣāḥ| 'ṛ gatau (bhū0 pa0)| 'artterbhukṣi nak'–iti bhukṣinakpratyayaḥ| pathimathyṛbhukṣāmāt (7, 1, 85)' 'ito't sarvanāmasthāne (7, 1, 86)'| uru vistīrṇaṃ bhāti, ṛtena satyena yajñena vā bhāti bhavati vā, ṛbhuḥ medhāvī mahat sthānaṃ vā| uruśabdādupapadād bhāterbhavatervā 'mṛgayvādayaśca (u0 1, 36)'–iti kupratyayaḥ pūrvapadasya uvarṇaṭilopaḥ samprasāraṇaśca nipātyate|
73.3.3
kṣayateraiśvaryakarmaṇaḥ kṣiyatervā 'vṛteśchandasi (u0 4, 136)'–iti bāhulakādini ṭilopaśca| ṛbhūṇāṃ kṣayati īṣṭe, ṛbhau mahati sthāne nivasati vā| "tvamṛbhukṣānaryastvaṃ vāṭ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 4, 3)"–iti nigamaḥ|| (11) ukṣā| ukṣatervṛddhyarthāt 'śvanyukṣanpūṣan (u0 1, 255)'–iti kanpratyayānto nipātyate| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (12) vihāyāḥ| vahihādhāñbhyaśchandasi (u0 4, 215)'—iti jahāterjihītervā bāhulakāt yugabhāve'pi yugāgamo nipātyate| "kṛṣṇādudsthādryāśca vihāyāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 4, 1)"—iti nigamaḥ|| (13) yahvaḥ| yajateḥ 'śrevayahvajihvāgrīvāpcāmīvā (u0 1, 152)'—iti vanapratyayo jakārasya hakāraśca nipātyate| yajate devapūjādikaṃ karoti| yadvā, 'yasu prayatne (di0 pa0) 'yasośca'—iti kanpratyayaḥ'—iti bhojadevaḥ| yasyati prayatyate śatrutvājayādau| 'yahva iti mahato nāmadheyam yātaśca, hūtaśca bhavati'—iti (niru0 8, 8) bhāṣye 'yātaścāsāvāhūtaśca vārthibhiḥ, hūtaścāsau śaraṇārthibhiḥ, dvidhātujatvaṃ darśitam' iti skandasvāmī| tato'tra yāterhayateśca 'gehe kaḥ (3, 1, 144)' iti bāhulakāt bhūte kapratyayo hayateḥ samprasāraṇābhāvaśca| "pravo yahvaṃ purūṇām (ṛ0 saṃ 1, 3, 8, 1)—iti nigamaḥ| (14) vavakṣitha| (15) vivakṣase| 'tatra vavakṣitha vivakṣasa ityaṃte (niru0 3, 13)'—ityādi bhāṣye anayorākhyātayormadhyamapuruṣaikavacanasya paṭhanīyatvaṃ mahadvācakatvaṃ copapāditam skandasvāminā| vavakṣithetyatra 'sanyata (8, 4, 76)'—itītvābhāvaḥ, ekavacanasya sthāne bahuvacanam, kṣakārāt parasyākārasyetvañca vyatyayena|
73.3.4
"ativiśvaṃ vavakṣitha (ṛ0 saṃ0 1, 6, 1, 5)"—"śīraṃ pāvakaśociṣaṃ vivakṣase (ṛ0 saṃ0 7, 7, 4, 1)"—iti nigamau|| (16) ambhṛṇaḥ| amateḥ kip| bibhartteḥ 'iṇasiñjidi(u0 3, 2)'—ityādinā bāhulakāt napratyayaḥ| "piśaṅgabhṛṣṭimambhṛṇam (ṛ0 saṃ0 2, 1, 22, 5)"—ityatra 'ambhṛṇasya mahataḥ phalasya hetubhūtā'—iti skandasvāmī || (17) māhinaḥ| mahateḥ| 'maherinaṇ ca (u0 2, 53)' —iti inaṇpratyayaḥ| "pratyo na harmistomaṃ māhināya (ṛ0 saṃ0 1, 4, 27, 1)"—iti nigamaḥ || (18) gabhīraḥ| vāṅnāmasu vyākhyātam (6da pū0)| pratiṣṭhito mahati sthāne lipyante| "urujyacā varimatā gabhīram (ṛ0saṃ0 1, 7, 26, 2)"—iti nigamaḥ || (16) kakuhaḥ| 'kaku sahane'| 'kakeruhaḥ'—iti uha pratyayaḥ sahate abhibhavati śatrūn sahate kṣamate'parādhān vā| "vacyante ghā kakuhāsaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 33, 3)"—iti nigamaḥ| 'kakuhaḥ iti mahannāma'—iti skandasvāmī || (20) rabhasaḥ| 'rabha rābhasye' (bhū0 ā0)| 'atyavicamitaminamirabhilabhinabhitapipatipanipaṇimahibhyo'sac (u0 3, 113)'| rabhate mahānti karmāṇi, saṃrabhyate vā śatruṣu| "adhainaṃ vṛkā rabhasāso adyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 5, 3, 4)"—iti nigamaḥ || (21) vrādhat| vranthāteḥ 'saṃścattumpadvehadityādayaḥ (u0 2, 76)' —itīti pratyayaḥ ā āgamaśca nipātyate| "sa vrādhatonahuṣo daṃsujūnaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 2, 4)"—iti nigamaḥ || (22) virapśī | 'rapalapa vyaktāyāṃ vāci (bhū0 pa0)' vipūrvaḥ | 'rapabhṛkramyabhikubhyaḥ śak'—iti vāhulakāt śak | vividhaṃ rapatīti virapśāḥ te'tāraḥ, tosya santi iti virapśī | yadvā, vividhaṃ rapaṇaṃ tadsyāsti vā | mahi mahaḥ ityasuñnantapāṭhaśca |
73.3.5
virapśī gomatī mahīṃ ( ṛ0 saṃ0 1, 1, 16 3 )'—ityādīnārāntopādānaṃ sandehanivṛttyartham | 'katve apivo virapśīn (ṛ0 saṃ0 4, 7, 12, 2)'—'virapśine vajriṇe śantamāni (ṛ0 saṃ0 4, 7, 4, 1)'—iti nigamau | (23) adabhutam | bhū sattāyām (bhū0 pa0) | 'adi bhuvo ḍutac (u0 5, 1)' | 'adityāścaryārtho'vyayam'—iti kṣīrasvāmī | tatra sampūrvād vibharttervā vāhulakāt ḍutan pratyaye samo'bhāvaśca | samyak poṣito dhanādibhiḥ, samyak vibhartyāṃ śriteneti vā | 'sadasaspatimadbhutam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 35, 1)'—vaṣaṭkṛtasyādadbhutasya datrā ( ṛ0 saṃ0 1, 2, 22, 4 )'— ityatra 'mahannāmādyudāttaḥ syādatrāścaryabhūte'ntodāttaḥ svaraḥ'—iti mādhavaḥ | 'tatra sturīpamadabhutam (ṛ0 saṃ0 2, 2, 11, 4)' —iti nigamaḥ ||
73.3.6
(24) vaṃhiṣṭhaḥ | 'vahi mahi vṛddhau' (bhū0 ā0)' laṅgi vaṃhorna lopaśca |(u0 1, 28)'—iti vahupadam, tata iṣṭhanapratyayaḥ | 'vaṃhaterbahulam matvarthīyaḥ'—iti kṣīrasvāmī | atiśayena vahulo vaṃhiṣṭhaḥ | 'priyasthirasthiroruvahula (6, 4, 157)'—ityādinā vaṃhādeśaḥ | yadvā, 'niculavañjulavakulamūlapṛthulavisasthūlādayaḥ'—iti vaṃherulucpratyayo nalopaśca nipātyate| anyat pūrvavat| "yadvam̐hiṣṭham nāti vidhesudānū (ṝ0 saṃ0 4, 4, 31, 3)"-iti nigamaḥ|| (25) varhiṣat| vṛha vṛhi vṛddhau (bhū0 pa0)'| vṛ'hernalopaśca (u0 2, 102)'-iti isipratyayaḥ varhiḥśabda upapade sataḥ 'satsūdviṣa (3, 2, 61)'-ityādinā kvip| pṛṣodarāditvād varhiṣaḥ sakāralopaḥ| supāmāditvāt (8, 3, 68) ṣatvam| yadvā 'anite (8, 3, 16)'-iti| 'sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'-iti in| anyat pūrvavat| parivṛḍhe sthāne syāditi hi mahān| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
73.3.7
gayaḥ| vyākhyātamapatyanāmasu (160 pṛ0)| gamyate ghāsāya, gacchatyanena sukham| gatyartheṣvevamartho boddhavyaḥ| gīyate stūyate svāsthyātiśayena, śravantyasmin sthitā devā iti ca| "arakṣa-ddāśuṣe gayam (ṛ0 saṃ0 1, 5, 21 2)"—iti nigamaḥ || (2) kṛdaraḥ| 'kṛtī chedane' (tu0 ru0 pa0)'| 'kṛdarādyaśca (u0 5, 44)'—iti aranpratyayo guṇābhāvaśca takārasya dakāraśca nipātyate| kṛtyate chidyate'nena keśaḥ paricchinnaṃ vā suśāstra-maryādayā| yadvā, 'dṛṅādare (tu0 ā0)'| 'grahivṛdṛniśviga-maśca (3, 3, 58)'—ityap| kṛto dara ādaro'tra kṛtadaraḥ| pṛṣo-darāditvāt (6, 3, 106) taśabdalopaḥ| nigamo'nveṣaṇīya || (3) garttaḥ| 'gṛ śabde (kyā0 pa0)' stutikarmā vā| hasi-mṛgriṇvāmidamillūpūdhūrcibhyastan (u0 3, 83)'—iti tanapratyayaḥ| śabdyate tasmin stūyate vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (4) harmyam| 'hṛñ haraṇe' (bhū0 u0)'| 'madhyacidhyaśikya' iti kyanapratyayo mur̤āgamo guṇaśca nipātyate| harati anuhriyate āhrīyate'tra dhānyādi| yadvā, 'ama drama hamma mīmja gatau (bhū0 pa0)'| aghnyāditvād (u0 4, 108) yakpratyayaḥ| "manyoriyāya harmyeṣu tasthau (ṛ0 saṃ0 8, 3, 4, 4)"—iti nigamaḥ || (5) astam| 'as bhuci (adā0 pa0)' 'asa gatidī-ptyādāneṣu (bhū0 u0)' 'asu kṣepaṇe (di0 pa0)'| 'hasimṛgriṇvāmi (u0 3, 83)'—iti bāhulakāt tan| dvitīyaikavacanaṃ bhavatyaṅganasukhaṃ dīpyate hi tat| ādīyate svīkriyate vā tadarthibhiḥ, kṣiyante'smin padārthāḥ iti vā| "astaṃ na gāvo nakṣanta iddham (ṛ0 saṃ0 1, 5, 10, 5)"—iti nigamaḥ| "tamagnimaste vasavo nyṛṇvan (ṛ0 saṃ0 5, 1, 23, 2)"—iti ca|
73.3.8
(6) pastyam| 'madhyavidhya'—ityādinauṇādikaḥ kyac, nugāgamaśca nipātyate| pasantyasmin| yadvā, patlṛ gatau (bhū0 pa0)'| nipātanāt sakāra upajanaḥ| pastyā 'paseḥ saṅgatyarthe ghā'—iti mādhavaḥ| "varuṇaḥ pastyāɜ svā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 17, 5)"—"prapra dāśvān pastyābhirasthita (ṛ0 saṃ0 1, 3, 21, 2)"—iti nigamau| 'pastyamiti gṛhanāma| ajāditvāt (4, 1, 4) ṭāp'—iti skandasvāmī| (7) duroṇe| 'rāllāsāllā'—ityādibhojasūtre ādigrahaṇāt duroṇādayaḥ'—iti vṛttiḥ| duḥpūrvāt avaternaki ruṭi guṇaḥ| 'duroṇa iti gṛhanāma| duḥkhābhavanti dustarpāḥ (niru0 4, 5)'—iti bhāṣye duśabdapūrvasyācateḥ rakṣaṇārthasya tarpaṇārthasya ghā lyuṭi chāndasatvāt samprasāraṇam, āduguṇaśca| gṛhādayo duḥkhābhavanti dustarpā iti paryāyeṇāsyārthakathanam'—iti skandasvāmī| "juṣṭodamūnā atithiduroṇe (ṛ0 saṃ0 3, 8, 18, 5)"—"madhye niṣattoraṇvo duroṇe (ṛ0 saṃ0 1, 5, 13, 2)" iti nigamau || (8) nīlam| 'vyāḍakroḍakuhoḍādayaḥ'—iti uḍacpratyayaḥ, pratyayāderlopo guṇābhāvaśca nipātyate| nīyante'tra padārthāḥ, nayati mukhaniḥśvasanamiti vā | "ā yo mahaḥ śūraḥ sanādanīlaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 1, 17, 1)"—iti nigamaḥ | (6) duryyāḥ | 'durvīṃ hiṃsārthā (bhū0 pa0)' | 'aghnyāditvād yatpratyaye vakāralope dīrghābhāvaśca nipātyate | hiṃsanti mīnāti hi taṃ duḥkham | yadvā, duḥśabdapūrvāt yāteḥ 'ghañarthe kavidhānam (3, 3, 58, vā 2)'—iti kaḥ | 'duḥkhena prāpyante, duraḥ gṛhadvārāṇi arhantīti vā duryyā gṛhā ucyante'—ityuvaṭaḥ | "avīrahā pracarā soma duryāt (ṛ0 saṃ0 1, 6, 22, 4)"—iti nigamaḥ || (10) svasarāṇi | vyākhyātamaharnāmasu (74 pṛ0) |
73.3.9
svena khananena mriyate prāpyate svairgṛhavato jñātibhiḥ śriyate, duṣṭhu asyante vāsmin padārthāḥ | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (11) amā | 'ama gatibhakṣaśabdeṣu (bhū0 pa0)' | 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)' | gamyante'smin bhakṣyante śabdāyante vā | yadvā, nipāto'yam | "amātyam (ṛ0 saṃ0 5, 2, 20, 1)"—ityatra, uvaṭaḥ—'amā gṛhavacanaḥ sahavacano vā | avyayāt tyap tatra bhava ityarthe | gṛhe satyāhvā bhavati amātyaḥ'—iti | "sā no amā so araṃṇe nipātu (ṛ0 saṃ0 8, 2, 5, 7)"—"amā sate vahami bhūridhāma (ṛ0 saṃ0 2, 1, 6, 2)"—"amājūriva pitroḥ sacāsatī (ṛ0 saṃ0 2, 6, 20, 2)"—iti nigamāḥ || (12) dame | 'dama upaśamane (di0 pa0)' | ghañ | 'nodā-ttopadeśasya (7, 3, 34)'—iti vṛddhipratiṣedhaḥ śāmyate'nena śītādi, dāntaḥkleśaḥ| "varddhamānaṃ svedame (ṛ0 saṃ0 1,1,2,3)" —"haskarttāraṃ damedame (ṛ0 saṃ0 3,5,6,3)"—iti nigamau || (13) kṛttiḥ| 'kṛtī chedane (tu0 ru0 pa0)' ktin krudaravadarthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (14) yoniḥ| vyākhyātamudakanāmasu (137 pṛ0)| miśrate'nena sukham, pṛthagbhūyante'nenāniṣṭā iti parīvīto vā prākārādinā jāyeva| "jāyeva yonāvaraṃ viśvasmai (ṛ0 saṃ0 1,5,10, 3)"— iti nigamaḥ || (15) sadama| sadermanin sīdatyasmin| "sadameva dhīrāḥ sasmāya cakruḥ (ṛ0 saṃ0 1,5,11,5)"—iti nigamaḥ| 'sadama gṛhanāma'—iti skandasvāmī || "varma" iti kecit paṭhanti| vṛṇoterman| viyate tena sabhbhajyate vā gṛhibhiḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (16) śaraṇam| śṛṇāteḥ 'yuc bahulam (u0 2,74)'—iti yuc| śṛṇāti śītādikleśam, rakṣitavān vā kleśebhyaḥ 'śariḥ prāptyarthaḥ'—iti mādhavaḥ| prāpyate hi tat|
73.3.10
"todasyeva śaraṇa ā mahasya (ṛ0 saṃ0 2,2,16,1)"—iti nigamaḥ || (17) varūtham| 'vṛñ varaṇe (svā0 u0)'| jṛvṛñbhyāmūthan (u0 2,5)'| varmavadarthaḥ| "bhavā varūthaṃ gṛṇate vibhāvo (ṛ0 saṃ0 1,4,24,4)"—iti nigamaḥ || (18) chardiḥ| 'charda sandīpane (cu0 pa0)' 'aciśucihusṛpicchardibhya isiḥ (u0 2,101)'| sandīpyate śālayā| "prano
73.3.11
(1) svadhe| vyākhyātamanvanāmasu (145 pṛ0| 225 pṛ0)| svenātmanā bhūtagrāmaṃ dhārayataḥ, svaṃ dhanaṃ dhīyate anayoriti cā| dyāvāpṛthivīnāmasu sarvatra dvivacanāntatvam| tathāca "ādu dyughāte mithunāni nāma (ṛ0 saṃ0 3, 3, 24, 2)"-ityatra, skandasvāmī--'mithunāni dvivacanasaṃyuktāni nāmāni 'svadhe purandhī'—ityādīni stotṛbhyaḥ'--iti || (2) purandhī| purāṇi dhīyante'nayoḥ| 'karmaṇyadhikaraṇe ca (3, 4, 63)'--iti kipratyayaḥ| pṛṣodarāditvānmakāra upajanaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (3) dhiṣaṇe| vyākhyātaṃ vāṅnāmasu (108 pṛ0)| svaṃ rakṣituṃ pragalbhe samarthe, dhārayitryau vā devamanuṣyādīn, śabdyate stūyate vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (4) rodasī| 'itīdamasti strīliṅgadvivacanāntam, dyāvāpṛthivyorvarttamānaṃ cāsti napuṃsakadvivacanāntam, asti cāvyayam| tatra nigamānāṃ sādhāraṇyāt teṣāṃ trayāṇāmapi sādhāraṇo'yaṃ pāṭhaḥ'--ityāhuḥ| 'prastarasyāpi vibhunvāt, "rodasyau rodasī ca te"--ityatra ādya īvanto divi bhuci ca varttate, antyaḥ sāntaḥ'--iti kṣīrasvāmo| tatra rudhrerasun, pṛṣodarāditvāt dhakārasya dakāraḥ, strīliṅge tu 'ugitaśca (4, 1, 6,)'--iti ṅīp, 'vā chandasi (6, 1, 106)'--itipūrvasavarṇaḥ| ābhyāṃ hi vividhaṃ rudrāni sarvabhūtāni| "namo dive bṛhate rodasthībhyām (ṛ0 saṃ 2, 1, 26, 6)"-- "hotāraṃ satyayajaṃ rodasyoḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 20, 1)"—"ime cidindra rodasī apāre (ṛ0 saṃ0 3, 2, 1, 5)"—iti nigamāḥ| "vipitstukā rodasī nṛmṇāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 4, 4, 5)"—ityādau antodātto rodasīśabdo rudrapatnīvacanaḥ"—iti mādhavaḥ|
73.3.12
vyākhyātaṃ pṛthivīnāmasu (31pṛ0)| "ayaḥ kṣoṇī sacate māhinā dhām (ṛ0 saṃ0 2, 4, 23, 5)"—iti nigamaḥ| vyākhyātamudakanāmasu (117 pṛ0)| vāhu-lakādtrāpi num| yadvā, ambha udkamanayorasti, matvarthīyasya luk| ekatrāvaśiṣṭamaparatrāvaśiṣyamāṇamādityamaṇḍalastham| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| 'yaha vandhane (di0 u0)'| 'naherdivi bhaśca (u0 4, 205)'—iti asun| sāhacaryāt ubhe api nabhaḥśabdenocyate| sambadhyate puṇyavadbhiḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| 'rañja rāge (bhū0 ḍa0)'| 'bhūrañjibhyāṃ kit (u0 4, 211)'—ityasun| 'rajakarajanarajasīti vā nalopaḥ, rajake svaguṇe bhūtānāṃ 'rajorajatergatikarmaṇaḥ'—iti mādhavaḥ| gamyate puṇyavadbhiḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| saderasun| sīdantyanayordevamanuṣyādyaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
73.3.13
sadereva manin| "purāṇyoḥ sadmanoḥ keturantaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 3, 28, 2)"—iti nigamaḥ| bhāṣyaṃ draṣṭavyam|| (11) ghṛtavatī| udakavatyau| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (12) bahule| 'baṃhiṣṭhaḥ'—iti mahannāmasu vyākhyātam (312 pṛ0) bahubhiḥ padārthaistadvatyau| "urvī pṛthvī bahule dūreante (ṛ0 saṃ0 2, 5, 3, 2)'—iti nigamaḥ|| (13) gabhīre| (14) gambhīre| vyākhyāte vāṅnāmasu (66 pṛ0)| gamyate satpuruṣaiḥ, pratitiṣṭhantyanayordevamanuṣyādayaḥ| nigamāvanveṣaṇīyau|| (15) oṇyau| 'oṇṛ apanayane (bhū0 pa0)'| 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'| 'kṛdikārādaktinaḥ (4, 1, 45 vā0)'—iti ṅīp| apanayataḥ svāśritānāṃ kleśān| yadvā, avaterluṭi, chāndasatvāt samprasāraṇo guṇaśca, ṭiravāt ṅīp| "abhi tyaṃ devaṃ savitāramoṇyoḥ (ya0 vā0 saṃ0 4, 25)"—iti nigamaḥ|| (16) camvau| 'camu adane (bhū0 pa0)'| 'kṛṣicamitanidhanisarjisvarjibhya ūḥ (u0 1, 78)'—iti ūpratyayaḥ| camantyanayoḥ| "uttānayoścamboraryoniruntaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 20, 3)"—iti nigamaḥ| (17) pārśvau| 'spṛśa saṃsparśane (tu0 pa0)'| 'spṛśo śvaṇśunau pṛ ca (u0 5, 27)'—iti śvaṇpratyayo dhātoḥ pṛbhāvaśca| ṇisvādvṛddhiḥ vyatyayena puṃbtvitā| "pārśve"—iti pāṭhāntaram| saṃspṛśato vyāpnutaḥ sarvān padārthān| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (18) mahī| etadardāni catvāri pṛthivīnāmasu vyākhyātāni
73.3.14
(32 pṛ0)| mahatyau pūjanīye vā| "vepete bhiyasā mahīṃ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 31, 1)"—iti nigamaḥ || (16) urvī| vistīrṇe, ācchādayitryau vā svargādhaḥsthitalokasya| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (20) pṛthvī| prathitā vistāritā brahmaṇā sṛṣṭikāle| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (21) aditī| devamanuṣyādisakalaprapañcadhāraṇe'pyadīne ityarthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (22) ahī| meghanāmasu gonāmasu ca vyākhyātam (87 pṛ0| 245 pṛ0)| gamyate prāṇibhiḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (23) dūreante| duḥśabdopapadāt eteḥ 'durīṇo lopaśca (u0 2, 18)'—iti rakpratyayo dhātorlopaśca| 'rori (8, 3, 14)'—iti rephalopaḥ, lope pūrvasya dīrghaḥ (6, 3, 111)| 'anto atateḥ (niru0 4, 25)'—iti bhāṣyam| tatra bāhulakāttan makāraścāntādeśaḥ| 'duḥkhena gamyate dūramato'hyādermadhyācca satatagatau bhavati, na kadācidādau madhye vāsti'—iti skandasvāmī| dūre antamavasānagatiryayoḥ| 'tatpuruṣe kṛti bahulam (6, 3, 14)'—ityaluk| "samānyā vidyute dūreante (ṛ0 saṃ0 3, 3, 25, 2)"—iti nigamaḥ || (24) apāre| 'pāra tīra karmasamāptau' juhotyādiradantaḥ| ghañ| samāptiriti vā samāpyate'neneti vā pāraḥ| 'apāre dūrapāre (niru0 6, 1)'—iti bhāṣye| 'avidyamānaṃ pāramantaṃ yayoḥ te apāre| dūratvena parābhavaṃ darśayati purāṇadṛṣṭyā vā lokaparyyantatām'—iti skandasvāmī| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || adhyāyaparisamāptisūcakadvirvacanamiti siddham|| iti devarājayajvaviracite naighaṇṭukakāṇḍanirvacane tṛtīyo'dhyāyaḥ |
73.3.15
svarādīnīti pūrvamuktasya prakaraṇatrayasya ( 51 pṛ0, 335 pṛ0, 371 pṛ0 ), nigamadevatākāṇḍayośca nirvacanaṃ bhāṣyaskandasvāmibhyāṃ pradarśitaṃ tadatra krameṇa likhyate| tatra, nigamavyākhyānādi yadatrānusaṃhitaṃ, tat tatraiva draṣṭavyam|| (1) svaḥ| supūrvāddartterīyatervā 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti ghici dṛśigrahaṇasya prayogānusaraṇārthatvādakarttaryapyapi bhavati| īrayaterikārasyākāro vyatyayena, guṇaḥ| 'svarādinipātamavyayam (1, 1, 30)' supo luk (2, 4, 71), rephasya visarjanīyaḥ (8, 3, 15)| śobhanamaraṇaṃ gamanaṃ sukhāya hitāya vā yasya, śobhanaṃ vā preraṇaṃ tamasāṃ yasya, suṣṭhu, vā "na vā amuṃ lokaṃ jagamuṣe kiñca nākam (niru0 2, 14)"— iti brāhmaṇam| atyantasukhamityarthaḥ| "nākasya pṛṣṭhe adhitiṣṭhati śritaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 10, 5)"—iti divaḥ| tanna adhi nāke asmin (ṛ0 saṃ0 8, 7, 18, 2) —iti nigama ādityasya || (4) gauḥ| vyākhyātaṃ pṛthivīnāmasu (27 pṛ0)| gamiratrāntarṇītapyarthaḥ| gamayati rasān maṇḍalaṃ prati raśmibhiḥ, gacchati vāntarikṣe iti gaurādityaḥ| yat pṛthivyā upari dūraṃ gatā, yadvāsyāṃ jyotīṃṣi gacchantīti gauḥ dyauḥ| "gavāmabhi gopatireka indra (ṛ0 saṃ0 5, 6, 23, 6)"—iti divaḥ| "u tādḥ paruse gavi (ṛ0 saṃ0 4, 8, 22, 3)"—ityādityasya ||
73.3.16
(5) viṣṭap| 'ṣṭabhi pratibandhe (kyā0 sau0 pa0)'| vipūrvāt kipi bhakārasya pakāro vyatyayena| viṣṭambhirāāviśate-rthe varttate| yadvā, viśereva bāhulakādrūpasiddhiḥ| pṛthivīto rasānādātumāviṣṭo'bhiniviṣṭa ityarthaḥ| evameva bhāsaṃ jyotiṣāṃ bhāsā vāviṣṭo vyāptaḥ ādityaḥ| dyaurāviṣṭā jyotirbhiḥ puṇyakṛdbhiśca| "ughadvradhnasya viṣṭapam (ṛ0 saṃ0 6, 5, 6, 1)"—ityādyudāharaṇam || (6) nabhaḥ| nayaterasuni guṇe 'nayaḥ' iti sthite bāhulakāt yakārasya bhakāraḥ| nākaśabdena samāno'rthaḥ| athavā bhāsanaśabdasya hrasvatvaṃ, sakāralopaḥ, nakārabhakārayośca, sthāna- viparyayaḥ, sāntatvaśca| sarvatra sūtraprāptyanūktau pṛṣodarāditvāt draṣṭavyam| yadvā, na bhāti 'nabhaḥ'| asuni bhāterilopaśca| etena dyaurvyākhyātā| "jyotiṣmati pratimuñca te nabhaḥ"—"svarjñānonabhasā (ṛ0 saṃ0 7, 3, 14, 5, )"—ityudāharaṇam|| iti ṣaṭ sādhāraṇāni divaścādityasya || 1, 4 || idamādyupamānāmāni| bhāṣyakāreṇa skandasvāminā ca vistareṇa vyākhyātāni (niru0 3, 13—18)| nipātaprāyatvāt śabdanirvacanasyāvaktavyatvāt udāharaṇamātramatra pradarśyate|— (1) idamiva| (2) idaṃ yathā| atra idaṃśabda upamānaśabdasannidhānāya prayuktaḥ| ighādayaśca nipātāḥ parāśrayasyopamānatvasya dharmasya pratipādanārthāḥ| "indra iveha dhruvastiṣṭhā (ṛ0 saṃ0 8, 8, 31, 2)"—"yathā vāto yathā vanam (ṛ0saṃ0 4, 4, 20 4)" || (3) agnirne ye| atra naśabda upamānārthaḥ| "agnirne ye bhrājasā rukmavakṣasaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 12, 2)" || (4) "caturaśridaddamānāt" (ṛ0 saṃ0 1, 3, 23, 4)| atra cicchabdaḥ ||
73.3.17
(5) "brāhmaṇā vratacāriṇaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 7, 3, 1)"| upamāpratipādanenādilopāllusopamaḥ || (6) "vṛkṣasya nu te puruhūta ghayāḥ (ṛ0 saṃ0 4, 6, 17, 3)"| atra nū śabdaḥ|| (7) jāra ā bhagam| udīraya pitarā jāra ā bhagam (ṛ0 saṃ0 7, 6, 10, 1)"| atra ākāraḥ|| (8) "meṣo bhūto 3 bhi yajñayaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 7, 24, 5)"| atra bhūtaśabdenopamocyate|| (9) tadrūpaḥ| (10) tadvarṇaḥ| rūpaśabdena varṇaśabdena cottarapadena samāsādupamā pratīyate|| (11) tadvat| pūrvavattacchabdasyārthaḥ| "priyamedhavadatrivat (ṛ0 saṃ0 1, 3, 31, 3)"| "tena tulyaṃ kriyāced vatiḥ (5, 6, 115)|| (12) tathā| tampratnathā pūrvathā viśvathemathā (ṛ0 saṃ0 4, 2, 23, 1)"| pratnapūrvaviśvemāt thāl chandasi (5, 3, 111)"—iti ivārthe'yaṃ thāl vihitaḥ|| iti dvādaśopamānāmāni || 3, 13 || "tathā"—ityasyānantaraṃ "siṃhaḥ"—iti keṣucit kośeṣu dṛśyate, tanna paṭhanīyam, atha luptopamāni (niru0 3, 18)"—ityādibhāṣyasya tu "brāhmaṇā vratacāriṇaḥ (5)"—iti pūrvamuktasya luptopamasya prapañcatvāt|| (1) prapitve| (2) abhīke| ityāsannasya| prapūrvādāpnoterniṣṭhāyāṃ prāsaśabdasya prapitvabhāvaḥ| yadvā, 'itvanādyo'nyeṣvapi dṛśyante'—itītvanapratyaye bāhulakādāpnoterākāralopaḥ| pitvaśabd āsannārthaḥ| prakṛṣṭadeśakālayoḥ prāptiḥ prapitve iti || abhipūrvāddaśyateḥ 'alīkādayaśca (u0 4, 25)—itīkanpratyayo dhātulopaśca nipātyate| abhyakte āsanne ityarthaḥ| sopasargo saptamyantau yathādṛṣṭāviti paṭhitau || "āpitve naḥ prapitve tūya māgahi (ṛ0 saṃ0 5, 7, 30, 3)"—"abhīke cidu lokakṛt (ṛ0 saṃ0 8, 7 21, 1)"—ityapi nigamau ||
73.3.18
ityalpasya| dabhramiti damnotervadhakarmaṇaḥ 'sphāyitañci (u0 2, 12,)'—ityādinā rak, 'aniditām (6, 4, 24)'—iti nalopaḥ| sudambhaṃ succhedam ahiṃsatvāt || harateḥ 'arbhakaśca pṛthukapākā vayasi'—iti kapratyaye, hakārasya bhakāre guṇe raparatve akāre copajane ca arbhakamiti nipātyate| acadvṛtamūnaparimāṇa ityarthaḥ || "mā me dabhrāṇi manyathāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 11, 7)"—"namo mahadbhyo namo arbhakebhyaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 24, 3)" || iti prāptasya| aprāptasyetyaparaḥ pāṭhaḥ| taraterasuni bāhulakādakārasyekāraḥ| tīrṇaṃ prāptamāgatam || sartterasuni rephasya vakāraḥ| sataḥ saṃsṛtam || aprāptasyeti pāṭhe parājitaṃ taraṇaṃ saraṇaṃ ca draṣṭavyam || "tira-ścidaryayā pari (ṛ0 saṃ0 4, 4, 16, 2)"—"pātrevabhindannatsata pati rakṣasaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 7, 6, 1)" || ityarddhasya| arddhaśabdo'tra sampravibhāgavacanaḥ, arddhaṃ harate iti napuṃsakanirdeśāt| tvaḥ apagataḥ apetya samudāyān gataḥ pṛthagbhūtaḥ| tanoterupadhāyāḥ pūrvaṃ ukāraḥ, yaṇādeśaḥ, nakārasya cisarjanīyaḥ iti skanda-svāmī| tanoteḥ 'sarvanighṛṣvariṣvalaṣca (u0 1, 151)' iti vanapratyayaṣṭhilopo nipātyate|| nemaśabdo'ñcanāmasu vyākhyātaḥ (225 pṛ0)| sarvādiyam| samudāyādavanītaḥ pṛthagbhūta ityarthaḥ || "pīyati tvo anutvo gṛṇāti (ṛ0 saṃ0 2, 2, 16, 2)"—"pra nemasmin dadbhaśe somo antaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 1, 6, 5)" ||
73.3.19
iti nakṣatrāṇām| ṛṣa gatau (tu0 pa0)'| ṛṣeḥ 'igupadhāt kit (u0 4, 116)'— iti kidinpratyayaḥ| ṛṣiratra udarthaviśiṣṭaḥ| unnatāni ūrdhvamīritānīva prakāśante || 'stṛñ ācchādane (krayā0 u0)'| karmaṇyauṇādikaḥ kvip, bāhulakāttug na bhavati| tīrṇāni prasāritāni vistīrṇāni ca prakāśante hi| tasya pāṭho yathādṛṣṭam|| "amī ya ṛkṣā nihitā sa uccā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 14, 5)"—"paśyanto dyāmiva stṛbhiḥ (ṛ0 saṃ0 3, 5, 6, 3)" || iti sīmikānām| vagraśabdo hrasvanāmasu vyākhyātaḥ (304 pṛ0)| 'jāterastrīviṣayāt (4, 1, 63)' iti ṅīṣ| jātiśabdaścāyaṃ strīpuṃsayordvayo loke strīliṅgo prasiddha iti sa paṭhitaḥ|| vasanti hiṃ te mṛdamupajihvikāḥ| 'śevayahajihvā (u0 1, 152)'—iti jighṛterjigharttirvā vapratyayāntaṃ nipātyate jihvā, 'sanjñāyāṃ kan (5, 3, 87)' 'pratyayasthāt (7, 3, 44)'—itītvam| upajighranti kāṣṭham, uparakṣaṇādvodakasya upajihvikā|| "yad-khyupajihvikā yadvro atisarpati (ṛ0 saṃ0 6, 7, 12, 6)" vapraśabdasyāyameva nigamaḥ|| "vaprībhiḥ purumagruco adānam (ṛ0 saṃ0 3, 6, 2, 4)"—iti strīliṅgasya|| ityāvapanasya| ūrdaraṃ—utpūrvāt 'dra vidāraṇe (krayā0 pa0)'—ityasmāt 'īra gatau (adā0 ā0)'—ityasmādvā 'ṛdorap (3, 3, 57)' ghañi ca urdaramudīraṃ vā sadūdaram| ūrdhveśca taddīrṇaśca madhyataḥ, ūrdhva-mīrṇaṃ gataṃ vā dīrṇamiti hvāditvāściṣṭānatvam (8, 2, 44)|| kṛdaram, gṛhanāmasu vyākhyātam (314 pṛ0)| kṛtadaram| "tamūrdaraṃ na pṛṇatā yavena (ṛ0 saṃ0 2, 6, 14, 5)"—"samiddho añjan kṛdaraṃ matīnām (ya0 vā0 saṃ0 26, 1)"||
73.3.20
iti daṇḍasya| 'rabha rābhasye (bhū0 ā0)' atrālambhane varttate| karmaṇi ghañ| 'rameraśāvliṭoḥ (7, 1, 63)'—iti num| ārabhante āśra-yate hyavaṣṭambhāya daṇḍaḥ| "ā tvā rabhanta jinvayaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 3, 45, 5)" || pinākaṃ—'piṣa sañcūrṇane (ru0 pa0)'| 'pinākādayaśca (u0 4, 15)'—iti ākapratyayaḥ, pakārasya nakāro guṇābhāvaśca nipātyate| pratipinaṣṭi hinastyanena śatrūn, daṇḍākāraṃ dhanurucyate, tacca rūḍhito mahādevīyamegha
73.3.21
sāmānyena| "avatatadhanvā pinākāvasaḥ kṛttivāsāḥ (yao vāo saṃo 3, 61)" || (17) menā| (18) ganāḥ| iti strīṇām| ubhāvapi śabdau vyākhyātau vāṅnāmasu (66 pṛ0 | 107 pṛ0)| nāmayanti hi tāḥ patiśvaśuramātulādyaḥ pūjyā bhūṣayitavyāśceti smaraṇāt| gacchantyenā apatyārthinaḥ| "amenāṃścijjanivataścakartha (ṛo saṃo 4, 1, 26, 2)"—"ganāstvākṛntaṃ tapaso'tanvata (tā0 brā0)" || (16) śepaḥ| (20) vaitasaḥ| iti suprajananasya| śepaḥ— sapterasuni bāhulakāt saśabdasya śebhāvaḥ| spṛśatyanena strīndriyam| taddhetutaśca viśiṣṭānandalakṣaṇaṃ strīsukhaṃ sparśaśabdenocyate| tvagindriyasparśamātrakaṃ śepamityudāharaṇe'kārāntatvena darśanāt karaṇe ghañanta iti kecit, sakāralopo vā tatra draṣṭavyaḥ| yadyapi 'vṛṅśībhyāṃ rūpasvāṅgyoḥ puṭ ca (u0 4, 166)'—iti śīṅaḥ anunāgamena kathañcicchepaḥ sidhyati tathāpi tatrārthānaucityāt "muṣkayoradadhāt sapaḥ" —"muṣkayormihitā sapaḥ"—"mā no madheva niḥṣapi"— ityādau sapaśabdena mehanasyābhidhānādarthaucityācca saśabdasya śebhāvena kathañcinnirvoḍhuṃ yuktamiti sapterityuktam| tathā· coktam—'artho nityaḥ parīkṣeta na saṃskāramādiśeta'—iti|| vipūrvāt 'tasu upakṣaye (di0 pa0)'—ityasmāt pacādyaci (3, 1, 134) vitasaḥ| vitasa eva vaitasaḥ| prajñāditvā- dṛṇ| viśeṣeṇa tasyati kṣīṇībhavati prāk sambhogakālāt| yadvā, cimakṣikamitivat viśabdaḥ pratiṣedhārthīyaḥ| na tasyati akṣīṇam sekasāmarthyasyānupakṣīṇatvāt| "yasyāmuṣantaḥ praharāmaśepam (ṛ0 saṃ0 8, 3, 27, 2)"—"triḥ sma māhaḥ śvathayo vaitasena (ṛ0 saṃ0 8, 5, 1, 5)" ||
73.3.22
ityupadeśasya| pratyakṣābhidhānamihopadeśo'bhimataḥ| sāmānyena caite triṣvapi liṅgeṣu| anayeti padasya naśabdalopena ayā| "ayā te agne samidhā vidhema (ṛ0 saṃ0 3, 4, 25, 5)"—iti striyā samidhā sāmānādhikaraṇyāt|| enā "dvitīyāṭausvenaḥ (2, 4, 34)"—iti idametadoranvādeśaviṣaye enādeśaḥ tṛtīyaikavacanasyākāraḥ| "enā vo agnirnamasā (ṛ0 saṃ0 5, 2, 21, 1)"—iti napuṃsakasya manaso sāmānādhikaraṇyāt| "enā patyā tanva 1 saṃsṛjasva (ṛ0 saṃ0 8, 3, 25, 2)"—iti puṃsaḥ patyuḥ sāmānādhikaraṇyāt|| siṣaktitvati karturabhidhānam| tasya pratyayārthatvena prādhānyādata āha sevamānasyeti| vaiyākaraṇasiddhāntaprasiddhyarthamevamuktam, paramārthatastu dhātvarthapratipādanaparatayaivākhyātapadopādānamarthābhigamatvaśca| ataścaitaduktaṃ bhavati| siṣakku sacata iti sevārthau dhātū iti| tathāhi:—"bhāvapradhānamākhyātam"—iti hi svasiddhāntaḥ| siṣakkuḥ sacate| 'ṣaca samavāye' bhvādiḥ svaritet, atra sevārthaḥ| siṣaktivati loṭi tipi śap| tasya 'bahulaṃ chandasi (2, 4, 76)'—iti śluḥ| 'arttipipattyaryośca'| 'bahulaṃ chandasi (7, 4, 78)'—ityabhyāsasyetvam| "sa naḥ siṣaktu yastura (ṛ0 saṃ0 1, 1, 34, 2)"—"sacasvā naḥ svastaye (ṛ0 saṃ0 1, 1, 2, 4)"—iti tu yathānigamamudāharaṇam|| (25) bhyasate| (26) raijate| iti| bhayavepanayordhātuḥ bhyasate iti| raijate iti nairukto dhātuḥ| ubhāvapyu-bhayorarthayoḥ| "yasya śuṣmādrodasī abhyasetām (ṛ0 saṃ0 2, 6, 7, 1)"—"raijate agne pṛthivī makhebhyaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 3, 8, 4)"—iti|| iti ṣaḍviṃśatirdviśanāmāni || 3, 26 || (iti naighaṇṭukarṭīkāpariśiṣṭaṃ samāptam)
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit