Nighantu 74.5.1
Nighaṇṭunirvacana 74.5.1
- Language
- Sanskrit
74.5.1
(3) candramāḥ | cāyanāt dramaterasun | cāyanaśabdasya canbhāvaḥ | cāyan paśyan lokapālatvāt draman gacchati | yadvā, candraśabde upapade māteśca 'candre mo ḍit (u0 4, 222)'. —ityasun| candraśvāso nirmātā| candramānaṃ nirmāṇamātmanaḥ karmaṇāṃ ghāsya| yadvā, cāndraṃ candrasambandhi mānamasya cāndramāḥ san hrasvatvena candramāḥ| yadvā, cāruśabde upapade dravaterasuni cāhulakādrūpasiddhiḥ| cāru śobhanaṃ dravati gacchati mandagatitvāt vā| ciraṃ dravati vā| "pra candramāstirate dīrghamāyuḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 23, 4)" || (4) mṛtyuḥ| mriyaterantarṇītaṇyarthāt 'mujimṛṅbhyāṃ yuktyukau (u0 3, 16)'—iti tyukpratyayaḥ| mārayati prāṇinaḥ, mṛtaṃ cyāvayatīti vā| mṛtamiti vartamānasāmīpye āsannamṛtyuṃ caramocchvāsakāle śarīrāt cyāvayati| athavā, mṛta kṣīṇāyuḥsaṃskāra ucyate, tam mṛtaṃ madhyamaḥ prāṇaḥ śarīrāt cyāvayatīti mṛtyuḥ| mṛtaśabdopapadāt cyāvayateḥ 'adnyādyaśca (u0 4, 108)'—iti upratyayaḥ, mṛtāntalopaḥ, cyāvayatestyubhāvaśca nipātyate| "paraṃ mṛtyo anu pare hi panthām (ṛ0 saṃ0 7, 6, 26, 1)" || (5) viśvānaraḥ| 'api vā viśvānara eveti vyākhyātam (niru0 7, 21)'| "arcā viśvānarāya viśvābhuve (ṛ0 saṃ0 4, 1, 6, 1)" || (6) dhātā| (7) vidhātā| ñyupasargārthaviśiṣṭāttadupapadācca dhāñstṛc| varṣakarmaṇā sarvaṃ sa hi dadhāti| "dhātā dadātu dāśuṣe (atha0 saṃ0 7, 1, 4, 2)"| "dhātavidhātaḥ kalaśām̐ abhakṣyam (ṛ0 saṃ0 8, 8, 25, 3)" || (8) marutaḥ| vyākhyātāḥ (353 pṛ0)| mitaṃ ruvanti stanayitnulakṣaṇaṃ śabdaṃ kurvanti| amitaṃ vā bahuprakāraṃ ruvanti|
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit