Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 74.5

Nighaṇṭunirvacana 74.5

Language
Sanskrit

74.5.1

(3) candramāḥ | cāyanāt dramaterasun | cāyanaśabdasya canbhāvaḥ | cāyan paśyan lokapālatvāt draman gacchati | yadvā, candraśabde upapade māteśca 'candre mo ḍit (u0 4, 222)'. —ityasun| candraśvāso nirmātā| candramānaṃ nirmāṇamātmanaḥ karmaṇāṃ ghāsya| yadvā, cāndraṃ candrasambandhi mānamasya cāndramāḥ san hrasvatvena candramāḥ| yadvā, cāruśabde upapade dravaterasuni cāhulakādrūpasiddhiḥ| cāru śobhanaṃ dravati gacchati mandagatitvāt vā| ciraṃ dravati vā| "pra candramāstirate dīrghamāyuḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 23, 4)" || (4) mṛtyuḥ| mriyaterantarṇītaṇyarthāt 'mujimṛṅbhyāṃ yuktyukau (u0 3, 16)'—iti tyukpratyayaḥ| mārayati prāṇinaḥ, mṛtaṃ cyāvayatīti vā| mṛtamiti vartamānasāmīpye āsannamṛtyuṃ caramocchvāsakāle śarīrāt cyāvayati| athavā, mṛta kṣīṇāyuḥsaṃskāra ucyate, tam mṛtaṃ madhyamaḥ prāṇaḥ śarīrāt cyāvayatīti mṛtyuḥ| mṛtaśabdopapadāt cyāvayateḥ 'adnyādyaśca (u0 4, 108)'—iti upratyayaḥ, mṛtāntalopaḥ, cyāvayatestyubhāvaśca nipātyate| "paraṃ mṛtyo anu pare hi panthām (ṛ0 saṃ0 7, 6, 26, 1)" || (5) viśvānaraḥ| 'api vā viśvānara eveti vyākhyātam (niru0 7, 21)'| "arcā viśvānarāya viśvābhuve (ṛ0 saṃ0 4, 1, 6, 1)" || (6) dhātā| (7) vidhātā| ñyupasargārthaviśiṣṭāttadupapadācca dhāñstṛc| varṣakarmaṇā sarvaṃ sa hi dadhāti| "dhātā dadātu dāśuṣe (atha0 saṃ0 7, 1, 4, 2)"| "dhātavidhātaḥ kalaśām̐ abhakṣyam (ṛ0 saṃ0 8, 8, 25, 3)" || (8) marutaḥ| vyākhyātāḥ (353 pṛ0)| mitaṃ ruvanti stanayitnulakṣaṇaṃ śabdaṃ kurvanti| amitaṃ vā bahuprakāraṃ ruvanti|

74.5.2

mahadbhuccairravanti, mahadantarikṣaṃ dravantīti vā marutaḥ| "ā vidyunmahirmarutaḥ svarkaiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 6, 14, 1)" || (6) rudrāḥ| rudraśabdo vyākhyātaḥ (468 pṛ0)| atra bahuvacanam| "ā rudrāsa indravantaḥ sajopasaḥ (4, 3, 21, 1)" || (10) ṛbhavaḥ| ṛbhuśabdo vyākhyāto medhāvināmasu (343 pṛ0) vidya taprakāśanamuru vistīrṇaṃ bhāti, ṛtena ghodakena dīpyante, ṛtena satyena cāntaḥsahāyā bhavanti| "saudhanvanā ṛbhavaḥ sūracakṣasaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 30, 4)" || (11) aṅgirasaḥ| 'devasya citate yajñe mahato varuṇasya ca| brahmaṇo'psaraso dṛṣṭvā raitaścaskanda karhicit| tat pratīkṣya samarthena sa juhāva vibhāvasau| aṅgārato'ṅgirāḥ'| jas| "te aṅgirasaḥ sūnavaste agneḥ parijajñire (ṛ0 saṃ0 8, 2, 1, 5)" || (12) pitaraḥ| 'pitā pātā vā (niru0 4, 21),— ityādinā vyākhyātāḥ| jas| "unmadhyamāḥ pitaraḥ somyāsaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 6, 17, 1)" || (13) atharvāṇaḥ| (14) bhṛgavaḥ| tharvatiścaratyartho nairukdhātuḥ| na tharvaṇamatharvaṇamagamanaṃ tato jasi atharvaṇāḥ santaḥ ātharvaṇaḥ| yadvā, tharvateḥ 'śvañjukṣanyūṣan (u0 1, 155)'— ityādinā kaninpratyayānto nipātyate| atharvāṇo'gatantāraḥ| bhṛgavaḥ| bhṛjyamānāḥ mahattejakhitvāt| bhrasja pāke (tu0 u0 )'| 'prathinnadibhrasjāṃ samprasāraṇaṃ salopaśca (u0 1, 27)' —ityupratyayaḥ, nvaṅkāditvāt kutvam| "atharvāṇo bhṛgavaḥ somyāsaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 6, 14, 1)" || (15) āpyāḥ| āpnoteḥ agnyāditvāt (u0 4, 108) yadpratyayaḥ tugāgamaśca nipātyate| āpnuvanti sarvamāptyā madhyamasthānā indrasahacāridevagaṇāḥ| "inatamamāptyānām (ṛ0 saṃ0 8, 7, 2, 1)" || (16) aditiḥ|

74.5.3

'sarvā striyo madhyamasthānā pumān vāyuśca sarvaśaḥ| gaṇāśca sarve maruta iti vṛddhānuśāsanam'| aditi vyākhyātā naigame (33 pṛ0)| "dakṣasya vādite janmani vrate (ṛ0 saṃ0 8, 2, 6, 5)" || (17) saramā| 'sṛ gatau (bhū0 pa0)'| 'kalikarghoramaḥ (u0 4, 82)'—iti vāhulakādamapratyayaḥ| paṇibhirasuraiḥ gūḍhāni gā anveṣṭuṃ prahitā indreṇa saramā devaśunī| "kimicchantī saramā predamānaḍ (ṛ0 saṃ0 8, 6, 5, 1)" || (18) sarasvatī| vyākhyātā vāṅnāmasu (100 pṛ0)| "pāvakā naḥ sarasvatī (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 4)" || (19) vāk| vyākhyātā svanāmasu (110 pṛ0)| "yadvāg vadantyavicetanāni (ṛ0 saṃ0 6, 7, 5, 4)" || (20) anumatiḥ| (21) rākā| anupūrvānmanyatervāhulakāt karttari ktin| anumanyate yadanumantavyam| 'rā dāne (adā0 pa0) kṛtādhārācikalibhyaḥ kaḥ'—iti kapratyayaḥ| dīyate hi tasyāṃ devebhyo haviḥ| madhyamasthāne 'devapatnyau (11, 28)'—iti nairuktāḥ| paurṇamāsyāviti dhārmikāḥ| "anvidanumate tvam (ya0 vā0 saṃ0 34, 8)"| "rākāmahaṃ suhavām̐ suṣṭutī huve (ṛ0 saṃ0 2, 7, 15, 4)" || (22) sinīvālī| devapatnyācamāvāsye vā| sinamannā-masu vyākhyātam (223 pṛ0)| vālaṃ parva| "sinīvāli pṛthuṣṭuke (ṛ0 saṃ0 2, 7, 15, 6)" || (23) kuhūḥ| 'gaha saṃcaraṇe (bhū0 u0)' asmāt, kaśabdopapadāt bhavaterhayatervā 'nṛtiśrubhyoḥ kūḥ (u0 1, 88)'—iti vāhulakāt upratyayo gakārasya kakārādi ca| guhyaḥ, dūraśaścandramā na bhavati tasyāpratyakṣatvāt| ka punarasāviti vitarkyaśca candramā bhavati| 'kūhūmahaṃ sutrataṃ vidyanāpasam (tai0 brā0 3, 3, 11)' ||

74.5.4

(24) yamī| yamena vyākhyātā (471 pṛ0)| 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—itīn| 'kṛdikārāt (4, 1, 45 vā0)'—iti ṅīp| "anyamūṣutvaṃ yamyanyau tvām (ṛ0 saṃ0 7, 6, 78, 4)" || (25) urvaśī| vyākhyātā (413 pṛ0)| urvaśnute ityādi yathānusandhānaṃ yojyam| "prorvaśī tirata dīrghamāyuḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 2, 4)" || (26) pṛthivī| vyākhyātā (47 pṛ0)| iha madhyamābhidheyā| "rudraṃ bibharṣi pṛthici (ṛ0 saṃ0 4, 4, 26, 1)" || 'indravaruṇa (1, 1, 46)'—iti ṅīp-nuk ca| madhyamasthānā indrasya patnī vā| "indrāṇīmāsu nāriṣu (ṛ0 saṃ0 8, 4, 3, 1)" || vyākhyātā ghāṅnāmasu (65, 64, 111 pṛ0)| "gaurīrmimāya salilāni takṣati (ṛ0 saṃ0 2, 3, 22, 1)"| gaurīrmīmedanu vatsaṃ miṣantam (ṛ0 saṃ0 2, 3, 26, 3)"| "upahvaye sudughāṃ dhenumetām (ṛ0 saṃ0 2, 3, 26, 1)" || vyākhyātā gonāmasu (244 pṛ0)| "adbhiḥ tṛṇamanye viśvadānīm (ṛ0 saṃ0 2, 3, 21, 5)" || 'panthāḥ patateḥ'—ityādinā pathinaśabdo vyākhyātaḥ (niru0 2, 28)| padyate tatsthānibhiriti panthā antarikṣam| tatra bhavā pathyā 'bhave chandasi (4, 4, 110)'—iti yat, 'nastaddhite (6, 4, 144)'—iti ṭilopaḥ| supūrvādasteḥ kvin, 'chandasyubhayathā (3, 4, 117)'—ityasārvadhātukatvāt bhūbhāvābhāvaḥ, ārdhadhātukatvacchasoraglopo na bhavati| śobhanā asti rasavattayā yasyāḥ svasti| śobhanatvañcāvināśitvāt| 'pathyāṃ svasti prathamāṃ prāyaṇīye yajati'—iti dṛṣṭatvāt dvipadameva samāmnātam| "svastiriddhi prapathe śreṣṭhā (ṛ0 saṃ0 8, 2, 5, 6)" ||

74.5.5

'ucchatīti vyākhyātā (niru0 2, 18)| sā hyudakādi vivāsayati vivāsyate vā meghāt| "apoṣā anasaḥ sarat (ṛ0 saṃ0 3, 6, 20, 5)" || (35) ilā | vyākhyātā vāṅnāmasu (64 pṛ0) | "abhi na ilā yūthasya mātā (ṛ0 saṃ0 4, 2, 16, 4)" || (36) rodasī | vyākhyātā dyāvāpṛthivīnāmasu (373 pṛ0) | atra puṃyogalakṣaṇo ṅīṣ (4, 1, 48) | rudrasya madhyamasthānasya patnī mādhyamikā vāk | "sacā marutsu rodasī (ṛ0 saṃ0 4, 3, 20, 3)" || iti madhyasthānadevatāḥ | (1) aśvinau| aśvaśabdo vyākhyāto'śvanāmasu (168pṛ0)| bhāsā sarvaṃ jagadu vyāpnutaḥ| avaśyāyarasena madhyamaḥ, tejasottamaḥ| dyāvāpṛthivyāvahorātre sūryācandramasau vāśviśabdābhidheyau| dyauḥ jyotiṣāśnute, pṛthivī rasenānnalakṣṇena| aharjyotiṣā, rātriravaśyāyena| sūryo jyotiṣā candramā rasenāhlādādinā vā| aśvaisturaṅgaistadvantau rājānau puṇyakṛtāvityaurṇunābhaḥ| "kadedamaśvinā yuvam (niru0 12, 2)" || tayoḥ kālaḥ ūrdhvamarddharātrāt sūryodayaparyantaḥ| tasminnānyā devatā upāste || (2) uṣāḥ| vaṣṭervocchatervā| "uṣastacitramā bharā (ya0 vā0 saṃ0 34, 33)" || (3) sūryā| vyākhyātā vāḍnāmasu (100 pṛ0)| eṣaivoṣāḥ sūryā sampadyate| "āroha sūrye amṛtasya lokam (ṛ0 saṃ0 8, 3, 23, 5)" || (4) vṛṣākapāyī| vṛṣākaperādityasya patnī| 'vṛṣākapyagnikusitakusida (4, 1, 37)'—ityaikāraṅīrvau| "vṛṣākapāyi revati (ṛ0 saṃ0 8, 4, 3, 3)" || (5) saraṇyūḥ| saivoṣā prabhātakudayāvasthā sūryaṃ pratyātmānaṃ saraṇena nayati tadā saraṇyūrucyate| sartteḥ 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)'|

74.5.6

sareṇa saraṇena nayati 'mṛtimṛdikudibhyaḥ'—iti vāhulakānnayaterūkapratyayaḥ, 'eranekāco'saṃyogapūrvasya (6, 4, 82)'| "ajahādudrā mithunā saraṇyūḥ (ṛ0 saṃ0 7, 6, 23, 2)" || (6) tvaṣṭā| (7) savitā| vyākhyāte (458 pṛ0, 472 pṛ0) tasya kālo yadā dyaurapahatatamaskākīrṇaraśmirbhavati| "vinākamakhyat savitā vareṇyaḥ (ya0 vā0 saṃ0 12, 3)" || (8) bhagaḥ| vyākhyāto dhananāmasu (236 pṛ0)| bhajanīyo bhūtānāṃ svakāryaprayuktānām| tvaṣṭṛkālānantarvarttijyotirviśeṣo bhagākhyaḥ| prāgutsarpaṇādanāvirbhūtamaṇḍala ityarthaḥ| "prātarjitaṃ bhagamugraṃ huvema (ṛ0 saṃ0 5, 4, 8, 2)" || (9) sūryaḥ| vyākhyātaḥ sūryāśabdena (100 pṛ0) prāgavasthānaḥ| sarati karmasu jagat prerayati vāyunā ghaṭām| suṣṭhu sarvadaivodayāstamayau prati īryate| "dūśe viśvāya sūryam (ṛ0 saṃ0 1, 4, 7, 1)" || (10) pūṣā| 'puṣa puṣṭau (krayā0 pa0)'| 'śvannukṣan (u0 1, 155)'—iti kaninapratyaye upadhādīrghatvaṃ nipātyate| yadā raśmibhiḥ paripuṣṭo bhavati tadā pūṣā| "bhadrā te pūṣanniha rātirastu (ṛ0 saṃ0 4, 8, 24, 1)" || (11) viṣṇuḥ| vyākhyāto yajñanāmasu (351 pṛ0) tīvraraśmidvāreṇa sarvatra hyāviśati| viśervāhulakānnupratyayādi| viśvaṃ raśmimiryaśnute ghā| "idaṃ viṣṇuryicakrame (ṛ0 saṃ0 1, 2, 7, 2)" || vyākhyātaḥ (455 pṛ0)| iha uttamo'bhidheyaḥ| "viśvānarasya vaspatim (ṛ0 saṃ0 6, 5, 1, 4)" || "vyākhyātaḥ (568 pṛ0)| "tvaṃ varuṇa paśyasi (ṛ0 saṃ0 1, 4, 7, 5)" ||

74.5.7

keśā raśmayaḥ| praśaṃsāyāminiḥ| prakṛṣṭaiḥ keśaistadvān 'kāśca dīptau (bhū0 ā0)' kāśanaṃ kāśaḥ, tadvān kāśī san keśī| tamasomadhyagata āditya ucyate| "keśyagniṃ keśī viṣam (ṛ0 saṃ0 8, 7, 24, 1)" || 'vṛṣa secane (bhū0 pa0)'| 'kaninyūvṛṣi (u0 1, 155)'—ityādinā kanin| 'kapi calane (bhū0 ā0)'| 'kuṇḍikampyornalopaśca (u0 4, 136)'—itīpratyayaḥ ṇijanto vā| ayaśca secayitā, avaśyāyādīn kampayaṃśca carati, divā cārīṇi bhūtāni bhayāt kampayatīti vā| 'tatpuruṣe kṛti bahulam (da0, 3, 14)'—iti bahulavacanādaluk| "punaraihi vṛṣākape (ṛ0 saṃ0 8, 4, 4, 3)" || vyākhyātaḥ (471 pṛ0)| saṅgacchate raśmibhiriti astamayāvastha āditya ucyate| "devaiḥ sampipavate yamaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 7, 23, 1)" || astabhāvastha āditya ucyate| dvipadaṃ caitat| ajateḥ pacādyaci bāhulakāt vībhāvābhāvaḥ| ekaśca pādaḥ kasya brahmaṇaḥ| kuta etat vijñāyate hi agniḥ pādaḥ, vāyuḥ pādaḥ, ādityaḥ pādaḥ, diśaḥ pādaḥ, iti| tenājaścāsāvekapāditi| 'saṃkhyāsapūrvasya (5, 4, 140)—ityabahuvrīhāvapi pādasyākāralopaḥ| ekena pādenāṃśena sarvamidaṃ jagat jyotirātmanā praviśan pāti, ekenāṃśena udakaṃ sarvasya jagataḥ pivati, kipi takāropajanaḥ| eko'sya pāda ityayathāprāptaḥ pādāntyalopaḥ| "pāvīravītanyaturekapādajaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 2, 11, 3)" || (16) pṛthivī| vyākhyātaḥ (47 pṛ0)| iha dyaurucyate| "yadindrāgnī paramasyāṃ pṛthivyām (ṛ0 saṃ0 1, 7, 27, 3)" || (20) samudraḥ| vyākhyāto'ntarikṣanāmasu (46 pṛ0)| nirvacaneṣu yojyam| uttamo'bhidheyaḥ| "mahaḥ samudraṃ varuṇastirodadhe (ṛ0 saṃ0 7, 2, 26, 3)" ||

74.5.8

(21) dadhyaṅ| dhyānaṃ jñānaṃ lokakṛtyākṛtyaviṣayaṃ lokapālatvāt| dhyānaṃ pratigataṃ pratyaktamasmin dhyānamiti vā| dhyānaśabdopapadāt añcateḥ kini pṛṣodarāditvāt dhyānaśabdasya dadhibhāvaḥ, 'kinpratyayasya kuḥ (8, 2, 62)' || (22) atharvā| vyākhyāto'tharvāṇa ityatra (477 pṛ0)| iha tu uttamo vācyaḥ| na hyayaṃ svādhikāraṃ vyabhivarati, rasādinādikaṃ nityamanutiṣṭhatītyarthaḥ || (23) manuḥ| manyatermananārthādarttikarmaṇo vā 'śṛsvṛsnihitradhyasivasihanikkadivandhimanimyaśca (u0 1, 10)'—ityupratyayaḥ| mananāt svādhikārādeḥ, arcyate iti vā manurādityaḥ| "yāmatharcā manuṣvitā dadhyaṅ dhriyamatta (ṛ0 saṃ0 1, 5, 31, 6 )" || āṅpūrvāt dāterdīpyatervā aruṇyāditvāt (u0 4, 108) yatpratyayaḥ| ākārekārayorikāraḥ, dāñstuk dīpyateḥ pakārasya takāraśca nipātyate| bhuvo rasaṃ raśmibhirā- datte| jyotiṣāṃ candranakṣatragrahādīnāṃ bhāsamādatte vā, tadvadaye'- tadvānādānavyapadeśaḥ| ādīptaḥ jyotirantarāpekṣayā hi svabhāsā| aditeḥ putrā vā ādityāḥ 'dityadityāditya (4, 1, 85)'—iti ṇyaḥ| tathā ca 'aditeḥ putrakam'—ityādi brāhmaṇam| jasi ādityāḥ mitrādayaḥ| "imā gira ādityebhyo ghṛtasnūḥ (ṛ0 saṃ0 2, 7, 6, 1 )" || vyākhyātāḥ (56 pṛ0)| raśmayaḥ| ṣaḍindriyāṇi vā manaḥṣaṣṭhāni vidyāsaptamāni| "sapta ṛṣayaḥ pratihitāḥ śarīre (yao vā0 saṃ0 34, 55)" ||

74.5.9

divyatirdānārtho dīptyartho vā| pacādyac (3, 1, 134)| dātāro'bhimatānāṃ bhaktebhyaḥ| taijasatvād dīptā vā| dyutervāpi bāhulakādrūpasiddhiḥ| arthaḥ samānaḥ| divaḥ sambandhino vā devāḥ| tasyedam (4, 3, 120)'—ityaṇi bṛddhyabhāvaśchāndasaḥ| 'dyuprāgapāgudakpratīco yat (4, 2, 101)'—iti yatpratyayo nātra bhavati| dyusthānā ityarthaḥ| devā raśmaya ucyante| "devānāṃ bhadrā sumatirṛjūyatām (ṛ0 saṃ0 1, 6, 15, 2)" || (27) viśvedevāḥ| sarve devāḥ| "viśvedevāsa āgata (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 1)" || (28) sādhyāḥ| vyākhyātāḥ raśmināmasu (57 pṛ0)| nairuktapakṣe raśmayaḥ| aitihāsikānāntu karmabhirātmabhirātmasādhanāt pūrve devasamūhāḥ, ye ca kila viśvasṛjo nāma ṛṣayaḥ| "yatra pūrve sādhyāḥ santiḥ devāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 23, 4)" || (26) vasavaḥ| vyākhyātā raśmināmasu (55 pṛ0)| tribhāgenāvasthitamidaṃ sarvamācchādayanti| atra tristhāne chādakatvāt| vasavo yāvat kiñcit pṛthivīsthānamagnibhakti tat sarvaṃ vastutvenābhipretyaitaducyate,—'agnirvasubhirvāsava iti samākhyā tasmāt pṛthivīsthānāḥ (niru0 12, 41)'| evamindro vāsavaḥ, maruto hi vāsavāḥ samākhyātāḥ, tasmāt madhyamasthānāḥ| vasava ādityaraśmayo vivāsanāttamasāṃ tasmāt dyusthānāḥ| "asmai dhatta vasavo vasūni (ya0 vā0 saṃ0 8, 18)" || "umayā atra vasavo ranta devāḥ (ṛ0 saṃ0 5, 4, 6, 3)" || (30) vājinaḥ| vājiśabdaścāśvanāmasu vyākhyātaḥ (160 pṛ0) raśmayo'bhidheyāḥ| devāśca vājinaḥ| "śanno bhavantu vājinā haveṣu (ṛ0 saṃ0 5, 4, 5, 7)" || (31) devapatnyaḥ| devānāṃ pālayitryaḥ pālanīyā vā| "devānāṃ patnī ruśatīravantu naḥ (ṛ0 saṃ0 4, 2, 28, 7)" ||

74.5.10

adhyāyaparisamāptirdvirvacanaṃ, śrutidarśanāt||

Linked texts (1)