Niruktasamuccaya 4: atha dvitīyaḥ kalpaḥ
Niruktasamuccaya 4
- Language
- Sanskrit
atha dvitīyaḥ kalpaḥ
4.30
mitrasya carṣaṇīdhṛtaḥ śravo devasya sānasim
satyaṃ citraśravastamam
4.31
rasya vāhū1 iti| keṣucid vastumātreṇa—aganma jyotiruttamam2 [iti]
sarvathā mantrākṣaravyatiraktaṃ devatāyā: pramāṇaṃ nāsti iti siddhānta:3
mitraśabdaprasaṅgena devatāsvarūpamapi manāguktamalamiti prasaṅgena| prakṛtamabhidhīyate| nirvacanānantaram— saminvāno dravatīti vā4 [iti]
drumiñ kṣepaṇe dru gatāvityetayordhātvoretadrūpam| samyak prakṣipan sarvatra
svajyotiḥ dravayati antarikṣamiti mitraḥ| medyatervā ghnanpratyayaḥ, tasya
sarvamasāvudakena snehayati| tathāhi—te yadā'mutorvāñcaḥ paryāvartante sahasthānādudakasyādityādatha ghṛtenodakena pṛthivī vyudyate5 iti niruktavacanam| mitrasya
bhagavata ādityasya carṣaṇīdhṛtaḥ carṣaṇayo manuṣyāḥ, cāyaterṝṣatervā ṛṣiḥ ca
cāyatiḥ paśyatikarmā, ṛṣatirgatikarmā| paśyanti hi te sarvamapyāgamena, gacchanti paṭusādhyamupāyena| pradarśanārthamidaṃ carṣaṇīgrahaṇam,
carṣaṇīprabhṛtīnāṃ bhūtajātānāṃ vṛṣṭipradānādinā dhārayituḥ śravaḥ śravaśabdena
tejaścānnaṃ ca yaśaścocyate| tathā ca prakaraṇaśca eva nirvaktavyāḥ iti
bhāṣyakāravacanam| śrūyate vedaśirasi, āśrīyate vā yogi[mi]riti
śravaḥśabdenādityamaṇḍalamucyate| devasya dānādiguṇayuktasya stotṛṇāmaabhilaṣitārthapradasya, dīpyamānasya vā bhuvanavibhūtyai dyusthānasya vā, sānasiṃ
maṇḍalaviśeṣaṇametat| 'vana ṣaṇa sambhaktau' ityasin pratyayāntasyaitadrūpaṃ
sānasi| chāndasatvādamo lugabhāvaḥ| sānasi saṃbhavanīyaṃ sarvabhūtānām
tathā ca śrūyate—udyantaṃ vā etaṃ sarvā prajā api nandatīti satyaṃ bata
tamatīti7| satyam sarvadā gamanasvabhāvam| tathā cāhuḥ paurāṇikāḥ:—
"avo devasya sānasi dyumnam"⁷ iti dāśatayīpu⁸ pāṭhaḥ| tathā sati [avaḥ] avaterakṣaṇārthasyāsunpratyayāntaḥ, avaḥ pālayitā| dyumnaśabdena yaśo'nnaṃ vābhidhīyate, dyotayatīti dyumnamupāyaṃ vitate dvaya dvayastat (?) dyotayati yaśaḥsādhanatvād yaśa ucyate| atti ca bhaumaṃ rasam| evamu-bhayathā mantro niruktaḥ
mitro janān yātayati prajānan mitro dādhāra pṛthivīmuta dyām
mitraḥ kṛṣṭīranimiṣābhi caṣṭe satyāya havyaṃ ghṛtavad vidhema
4.32
paśyaitāni [hi] sūjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ
āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanameva ca¹
pra sa mitra marto astu prayasvān yasta ādityaḥ śikṣati vratena
na hanyate na jīyate tvoto nainamaṃho aśnotyantito na dūrāt
4.33
ā satyena rajasā vartamāno niveśayannamṛtaṃ martyaṃ ca
hiraṇyayena savitā rathenā devo yāti bhuvanā vipaśyan
4.34
udvayaṃ tamasaspari paśyanto jyotiruttaram
devaṃ devatrā sūryamaganma jyotiruttamam
4.25
udvayaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketavaḥ| dṛśe viśvāya sūryam
4.36
citraṃ devānāmudagādanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ
āprā dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca²
4.37
taccakṣurdevahitaṃ śukramuccarat
paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śatam¹
4.38
imaṃ me varuṇa śrudhī havamadyā ca mṛḷaya
tvāmavasyurācake
4.39
taccā yāmi brahmaṇā vandamānastadā śāste yajamāno havirbhiḥ
aheḷamāno varuṇeha bodhyuruṃ śaṃsa mā na āyuḥ pramoṣīḥ
4.40
yaściddhi te viśo yathā pra deva varuṇa vratam
minīmasi dyavidyavi
4.41
yat kiśvedaṃ varuṇa daivye jane'bhidrohaṃ manuṣyāścarāmasi
acittī yattava dharmā yuyopima
mā nastasmādenaso deva rīriṣaḥ
4.42
kitavāso yad riripurna dīvi yadvā ghā satyamuta yanna vidma
sarvā tā viṣya śithireva devādhā te syāma varuṇa priyāsaḥ
4.43
āpo hi ṣṭhā mayobhuvastā na ūrje dadhātana
mahe raṇāya cakṣase
4.44
yo vaḥ śivatamo rasastasya bhājayateha naḥ
uśatīriva mātaraḥ
4.45
tasmā araṃgamāma vo yasya kṣayāya jinvatha
āpo janayathā ca naḥ
4.46
śaṃno devīrabhiṣṭaya āpo bhavantu pītaye
śaṃ yorabhi sravantu naḥ
4.47
īśānā vāryāṇāṃ kṣayantīścarṣaṇīnām
apo yācāmi bheṣajam