Pramāṇa · Search · About · API

Niruktasamuccaya 4.31

Niruktasamuccaya 4.31

Language
Sanskrit

4.31

rasya vāhū1 iti| keṣucid vastumātreṇa—aganma jyotiruttamam2 [iti]
sarvathā mantrākṣaravyatiraktaṃ devatāyā: pramāṇaṃ nāsti iti siddhānta:3
mitraśabdaprasaṅgena devatāsvarūpamapi manāguktamalamiti prasaṅgena| prakṛtamabhidhīyate| nirvacanānantaram— saminvāno dravatīti vā4 [iti]
drumiñ kṣepaṇe dru gatāvityetayordhātvoretadrūpam| samyak prakṣipan sarvatra
svajyotiḥ dravayati antarikṣamiti mitraḥ| medyatervā ghnanpratyayaḥ, tasya
sarvamasāvudakena snehayati| tathāhi—te yadā'mutorvāñcaḥ paryāvartante sahasthānādudakasyādityādatha ghṛtenodakena pṛthivī vyudyate5 iti niruktavacanam| mitrasya
bhagavata ādityasya carṣaṇīdhṛtaḥ carṣaṇayo manuṣyāḥ, cāyaterṝṣatervā ṛṣiḥ ca
cāyatiḥ paśyatikarmā, ṛṣatirgatikarmā| paśyanti hi te sarvamapyāgamena, gacchanti paṭusādhyamupāyena| pradarśanārthamidaṃ carṣaṇīgrahaṇam,
carṣaṇīprabhṛtīnāṃ bhūtajātānāṃ vṛṣṭipradānādinā dhārayituḥ śravaḥ śravaśabdena
tejaścānnaṃ ca yaśaścocyate| tathā ca prakaraṇaśca eva nirvaktavyāḥ iti
bhāṣyakāravacanam| śrūyate vedaśirasi, āśrīyate vā yogi[mi]riti
śravaḥśabdenādityamaṇḍalamucyate| devasya dānādiguṇayuktasya stotṛṇāmaabhilaṣitārthapradasya, dīpyamānasya vā bhuvanavibhūtyai dyusthānasya vā, sānasiṃ
maṇḍalaviśeṣaṇametat| 'vana ṣaṇa sambhaktau' ityasin pratyayāntasyaitadrūpaṃ
sānasi| chāndasatvādamo lugabhāvaḥ| sānasi saṃbhavanīyaṃ sarvabhūtānām
tathā ca śrūyate—udyantaṃ vā etaṃ sarvā prajā api nandatīti satyaṃ bata
tamatīti7| satyam sarvadā gamanasvabhāvam| tathā cāhuḥ paurāṇikāḥ:—
"avo devasya sānasi dyumnam"⁷ iti dāśatayīpu⁸ pāṭhaḥ| tathā sati [avaḥ] avaterakṣaṇārthasyāsunpratyayāntaḥ, avaḥ pālayitā| dyumnaśabdena yaśo'nnaṃ vābhidhīyate, dyotayatīti dyumnamupāyaṃ vitate dvaya dvayastat (?) dyotayati yaśaḥsādhanatvād yaśa ucyate| atti ca bhaumaṃ rasam| evamu-bhayathā mantro niruktaḥ
mitro janān yātayati prajānan mitro dādhāra pṛthivīmuta dyām
mitraḥ kṛṣṭīranimiṣābhi caṣṭe satyāya havyaṃ ghṛtavad vidhema