Niruktasamuccaya 6: atha tṛtīyaḥ kalpaḥ
Niruktasamuccaya 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.73 — 2 parts
atha tṛtīyaḥ kalpaḥ
6.53
yasyai devatāyai havirgṛhītaṃ syāt tāṃ manasā dhyāyed vaṣaṭkariṣyan iti
śruterataḥ paraṃ darśapūrṇamāsayājyānuvākyā ājyabhākprabhṛtisviṣṭakṛtparyantā
vyākhyāyante—
agnirvṛtrāṇi jaṅghanad [draviṇasyurvipanyayā
samiddhaḥ śukra āhutaḥ ||51||]
tvaṃ saumāsi satpatistvaṃ rājota vṛtrahā
tvaṃ bhadro asi kratuḥ
6.54
agniḥ pratnena manmanā śumbhānastanvaṃ ² svām
kavirvipreṇa vāvṛdhe
6.55
juṣāṇo agnirājyasya haviṣo vetu
6.56
soma gīrbhiṣṭvā trayaṃ vardhayāmo vaco vidaḥ
sumṛḷīko na ā viśa
6.57
juṣāṇaḥ soma ājyasya haviṣo vetu⁴
6.58
agnirmūrdhā divaḥ kakutpatiḥ pṛthivyā ayam
apāṃ retāṃsi jinvati
6.59
śuco yajñasya rajasaśca netā yatrā niyuktiḥ sacase śivābhiḥ
divi mūrdhānaṃ dadhiṣe svarṣāṃ jihvāmagne cakṛṣe havyavāham
6.60
ajāpate na tvadetānyanyo viśvā jātāni pari tā babhūva
yatkāmāste juhumastanno astu vayaṃ syāma patayo rayīṇām
6.61
taveme lokā pradiśo diśaśca parāvato nivataṃ udvataśca
prajāpate viśvasṛjīvadhanya idaṃ no deva prati harya havyam⁷
6.62
agnīṣomā savedasā sahūtī vanataṃ giraḥ
saṃ devatrā babhūvathuḥ
6.63
yuvametāni divi rocanānyagniśca soma sakratū adhattam
yuvaṃ sindhūm̐rabhiśasteravadyādagnīṣomāvamuñcataṃ gṛbhītān
6.64
indrāgnī avasāgataṃ sasmabhyaṃ carṣaṇīsahā
mā no duḥśaṃsa īśata
6.65
gīrbhirvipraḥ pramatimicchamāno īyuryaśasaṃ pūrvabhājam
indrāgnī vṛtrahaṇā suvajrā pra no navyairabhistirataṃ deṣṇaiḥ
6.66
endra sānusiṃ rayiṃ sajitvānaṃ sadāsaham
varṣiṣṭhamūtaye bhara⁴
6.67
pra sasāhiṣe puruhūta śatrūñjyeṣṭhaste śuṣma iha rātirastu
indrā bhara dakṣiṇenā vasūni patiḥ sindhūnāmasi revatīnām
6.6
vi na indra mṛdho jahi nīcā yaccha pṛtanyataḥ
yo asmām̐ abhidāsatyadharaṃ gamayā tamaḥ ||68
6.69
mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ parāvata ā jaganthā parasyāḥ
sṛkaṃ saṃśāya pavimindra tigmaṃ vi śatrūm̐stām̐ iha vi mṛdho nudasva
6.70
mahām̐ indro ya ojasā parjanyo vṛṣṭimām̐iva
stomairvatsasya vāvṛdhe
6.71
bhuva̱stvami̍ndra̱ brahma̍ṇā ma̱hān bhuvo viśve̍ṣu sava̍neṣu ya̱jñiya̍ḥ
bhuvo̱ nṛm̐ścyau̱tno viśva̍smin bhare jyeṣṭha̍śca mantro̍ viśvacarṣaṇe2
6.72
yogena nṛśabdaśca śatrubhūteṣu manuṣyeṣu vartete, śatrorabhibhavanamanveṣṭavyaṃ
śāyitavyatvāt| ato'tra bhavatirabhipūrvaḥ śatrubādhane vartate| idamatra
vaktavyam—upasargāḥ kiṃ dyotakā uta vācakā iti? kecidāhuḥ—upasargā
dyotakāḥ iti| upaśabdaḥ samīpapacanaḥ, samīpasthā (?, samīpasthayorū)
nāmākhyātayorarthaṃ viśeṣaṇa sṛjanti bodhayanti dyotayanti ityupasargāḥ
kathaṃ? anekārthatvād dhātūnāṃ prakaraṇānurodhinamarthamabhidadhataḥ
śabdasyopasarjanamātre sāhāyyaṃ pratipadyamānāstasyaivārthasya dyotakā
iti| vācakā ityapare| kutaḥ? anekaprakārā hi upasargāṇāmarthāḥ prakarṣādayaḥ, prāhuḥ abhi[ma]tārthaviśeṣān nāmākhyātayoḥ, pṛthak
prayoge'pi vācakatvameṣāṃ dṛṣṭam yadvadgato nivato yāsi| niṣkauśāmbiriti
evamapyupasargaprasaṅgena sarveṣāmupasargāṇāṃ sāmānyena manāk svarūpamuktam
prakṛtamabhidhīyate| abhyabhavaḥ abhibhavasi nṝn manuṣyān śatrubhūtān,
cyautnaḥ cyautna iti balanāma², cyāvayati svasmāt sthānāt rātimiti
cyautnamasyāstīti matvarthīyo'c³ pratyayaḥ| balavān mahābala ityarthaḥ
ka śatrūnabhibhavasi? viśvasmin sarvasmin bhare, bhara iti saṃgrāmanāma bharatervā
haratervā⁴| mriyante hi tadarthaṃ yoddhādayaḥ, hriyante vā yaudhādīnāṃ prāṇāḥ
jyeṣṭhaśca devānāṃ pradhānabhūtaḥ| tathā ca śrūyate—indraḥ khalu vai śreṣṭho devānāmupadeśanāt⁵ iti| mantraḥ manute bodhate kṛtitvāt boddhā ca, stotṛvargaṃ sarvaṃ
jñātvā sarvāṃ vā śabdarāśīṃ lokapālatvāt lokavṛttāntaṃ viśvacarṣaṇe viśvasya
sarvasya bhūtajātasya śubhāśubhasya carṣaṇiścāyitā draṣṭā ca, tasyedaṃ saṃbodhanaṃ
he viśvacarṣaṇe| itthaṃ bhūtaṃ tvāṃ stuma iti vākyaśeṣaḥ
piprīhi devām̐ uśato yaviṣṭha vidvām̐ ṛtūm̐rṛtupate yajeha
ye daivyā ṛtvijastebhiragne tvaṃ hotṛṇāmasyāyajiṣṭhaḥ
6.73
agne yadya viśo adhvarasya hotaḥ pāvakaśoce veṣṭvaṃ hi yajvā
ṛtā yajāsi mahinā vi yadbhūrhvyā veha yajiṣṭhayā tai adya
6.73.p1
āgamena bhavān dharmaṃ prakarotu yadīcchati
vidhidṛṣṭena yajñena dharmeṇāvyasanena ca
yaja bījaiḥ suraśreṣṭha trivarṣaparamoṣitaiḥ
6.73.p2
matsyapurāṇa 142|12-14
6.21
api ca—
'ete'pi ye yāñtrikā yajñakarmaṇi paśūn vyāpādayanti te mūrkhāḥ paramārthaṃ śruternaṃ jānanti| tatra kilaitaduktam—ajairyaṣṭavyamiti| ajā trīhayastāvat sasyavārṣikāḥ kathyante| na punaḥ paśuviśeṣaḥ' iti| padmatantre kākokūlīye
anyacca—
"tathā hi kila vede ajairyaṣṭavyamityādivākyeṣu mithyādṛśo'jaśabdaṃ paśuvācakatayā vyācakṣate| samyakdṛśastu janmāprāyogyaṃ trivārṣikaṃ yavatrīhyādi, pañcavārṣikaṃ tilamasūrādi, saptavārṣikaṃ kaṅkusarṣapādi dhānyaparyāyatayā paryavasyanti" iti syādvādamañjarīkāraḥ
pṛ0 177, 178
evaṃ ca kṛtvā vaidikī śrutirapi pravṛttā—"yajamānasya paśūn pāhi" [yaju0 3|1] iti| vivṛtām̐ścemāṃ bhagavān vyāsaḥ—
paśuhiṃsā vāritā hi yajurvedādimantrataḥ
(mahābhārate śānti0 344
Linked texts (4)
- Śākala — Sanskrit
- Śrautakośa — Sanskrit
- Padapāṭha — Sanskrit
- Ṛgvedasaṃhitāpadapāṭha — Sanskrit