Niruktasamuccaya 6.72
Niruktasamuccaya 6.72
- Language
- Sanskrit
6.72
yogena nṛśabdaśca śatrubhūteṣu manuṣyeṣu vartete, śatrorabhibhavanamanveṣṭavyaṃ
śāyitavyatvāt| ato'tra bhavatirabhipūrvaḥ śatrubādhane vartate| idamatra
vaktavyam—upasargāḥ kiṃ dyotakā uta vācakā iti? kecidāhuḥ—upasargā
dyotakāḥ iti| upaśabdaḥ samīpapacanaḥ, samīpasthā (?, samīpasthayorū)
nāmākhyātayorarthaṃ viśeṣaṇa sṛjanti bodhayanti dyotayanti ityupasargāḥ
kathaṃ? anekārthatvād dhātūnāṃ prakaraṇānurodhinamarthamabhidadhataḥ
śabdasyopasarjanamātre sāhāyyaṃ pratipadyamānāstasyaivārthasya dyotakā
iti| vācakā ityapare| kutaḥ? anekaprakārā hi upasargāṇāmarthāḥ prakarṣādayaḥ, prāhuḥ abhi[ma]tārthaviśeṣān nāmākhyātayoḥ, pṛthak
prayoge'pi vācakatvameṣāṃ dṛṣṭam yadvadgato nivato yāsi| niṣkauśāmbiriti
evamapyupasargaprasaṅgena sarveṣāmupasargāṇāṃ sāmānyena manāk svarūpamuktam
prakṛtamabhidhīyate| abhyabhavaḥ abhibhavasi nṝn manuṣyān śatrubhūtān,
cyautnaḥ cyautna iti balanāma², cyāvayati svasmāt sthānāt rātimiti
cyautnamasyāstīti matvarthīyo'c³ pratyayaḥ| balavān mahābala ityarthaḥ
ka śatrūnabhibhavasi? viśvasmin sarvasmin bhare, bhara iti saṃgrāmanāma bharatervā
haratervā⁴| mriyante hi tadarthaṃ yoddhādayaḥ, hriyante vā yaudhādīnāṃ prāṇāḥ
jyeṣṭhaśca devānāṃ pradhānabhūtaḥ| tathā ca śrūyate—indraḥ khalu vai śreṣṭho devānāmupadeśanāt⁵ iti| mantraḥ manute bodhate kṛtitvāt boddhā ca, stotṛvargaṃ sarvaṃ
jñātvā sarvāṃ vā śabdarāśīṃ lokapālatvāt lokavṛttāntaṃ viśvacarṣaṇe viśvasya
sarvasya bhūtajātasya śubhāśubhasya carṣaṇiścāyitā draṣṭā ca, tasyedaṃ saṃbodhanaṃ
he viśvacarṣaṇe| itthaṃ bhūtaṃ tvāṃ stuma iti vākyaśeṣaḥ
piprīhi devām̐ uśato yaviṣṭha vidvām̐ ṛtūm̐rṛtupate yajeha
ye daivyā ṛtvijastebhiragne tvaṃ hotṛṇāmasyāyajiṣṭhaḥ