Niruktasamuccaya 8: atha caturthaḥ kalpaḥ
Niruktasamuccaya 8
- Language
- Sanskrit
Contents
- 8.101 — 1 part
atha caturthaḥ kalpaḥ
8.74
daivyāśśamitāra ārabhadhvamuta manuṣyā upanayata medhyā dura
āśāsānā medhapatibhyāṃ medham| prāsmā agniṃ bharata stṛṇīta
hiraṇyavenaṃ mātā manyatāmanu pitā'nu bhrātā sagabhyo 'nu sakhā
sayūthyaḥ| udīcīnām̐ asya pado nidhattāt sūryaṃ cakṣurgamayatād
vātaṃ prāṇamanvavasṛjatādantarikṣamasuṃ diśaḥ śrotraṃ pṛthivīṃ śarīram
ekadhā'sya tvacamācchyatāt purā nābhyā api śaso vapāmutkhidatādantarevoṣmāṇaṃ vārayadhvāt| śyenamasya vakṣaḥ kṛṇutāt
praśasā bāhū śalādoṣaṇī kaśyapevāṃsācchidre śroṇī kavaṣorū hlekaparṇā'ṣṭhīvantā ṣaḍviṃśatirasya vaḍkrayastā anuṣṭhayoccayāvayatād
gātraṃ gātramasyānūnaṃ kṛṇutāt| ūvadhyagohaṃ pārthivaṃ khanatāt| asrā
rakṣaḥ saṃsṛjatāt| vaniṣṭhumasya mārā viṣṭorūkaṃ manyamānā
ned vastoke tanaye ravitā ravacchamitāraḥ| adhigo śamīdhvaṃ
suśami śamīdhvam
8.75
iti praiṣaḥ (1) | viśvāmitrasyārṣam | daivyāḥ devānāṃ svabhūtā
adhiguprabhṛtayaḥ he śamitāraḥ uta manuṣyāḥ manuṣyā adhvaryuprabhṛtayaḥ sarva eva
yūyamimaṃ paśuṃ mārayitum āramadhvam ārambhārthoṃ (?) upanayata upagacchata
medhyāḥ medha iti yajñaḥ, tatra bhūtāḥ, duraḥ dvārāṇi yajñagṛhadvārāṇi cātvālotkarayormadhyamityarthaḥ | āśāsānā kāmayamānāḥ svaṃ svaṃ bhāgamiti medhapatibhyām
medho yajñaḥ tatsādhanabhūtaḥ paśurapi medha ucyate, tasya patī svāminau
tāvagnīṣomau tayorarthāya medham medhasādhanaḥ paśuḥ [ pra ] praśabdaḥ purastādarthe
vartate, anekārthatvādupasargāṇām | kuta etajjñāyate ? “tasyolmukaṃ purastāddharanti” iti śruteḥ | purastād asmai tādarthyeṣā [ caturthī ] agnim
ulkāṃ bharata harata | stṛṇīta barhiḥ yatraiṣa nihanyate tatra barhiḥ darbhāṃstṛṇīta
[ anu ] anuśabdo manyatāmityanena sambadhyate | enaṃ mātā anu manyatām
vadhārthamasyotkramārthaṃ [ ca ] | anu pitā patava (?, pitāpi ) anu
manyatāmityanuṣaṅgaḥ sarvatra | anu bhrātā bhrātānumanyatām | kīdṛśo
bhrātā ? sagarbhyaḥ samānagarbhe bhavaḥ sagarbhyaḥ | anu sakhā sakhā cānumanyatām | kīdṛśo'sau ? sayūthyaḥ yūthaśabdaḥ saṃghātavacanaḥ, samāne yūthe
bhavaḥ sayūthyaḥ | udīcīnān asya māryamāṇasya paśoḥ padaḥ pādān nidhattāt, tasya tāt 2 iti tādādeśaḥ sarvatra nidhatta | sūrye cakṣurgamayatāt
sūryaprabhavatvāt sūryameśāsya cakṣurgamayat | sarvendriyāṇāmevaṃ dharmatve'pi
vacanāt yathānyāyaṃ kāraṇaparigrahārtham dharmaṃ ( ?, dravyaṃ ) hi vinaśyan
kāraṇaṃ gacchati | vātaṃ prāṇamanvasṛjatāt mukhanāsikābhyāṃ yo vāyuḥ
nissarati so'yaṃ prāṇo'bhipretaḥ | antarikṣam prati asum prati prāṇaṃ śarīradhāraṇam, diśaḥ prati śrotram, pṛthivīm prati śarīram anvasṛjatetyanuṣaṅgaḥ
sarvatra | ekadhā ekena prakāreṇa akhaṇḍitāṃ asya tvacamācchyatāt purā
ehyū ṣu bravāṇi te'gna itthetarā giraḥ
ebhirvardhāse indubhiḥ
8.76
nakirindra tvaduttaro na jyāyām̐ asti vṛtrahan
nakireva yathā tvam
8.77
moghamannaṃ vindate apracetāḥ satyaṃ bravīmi vadha it sa tasya
nāryamaṇaṃ puṣyati no sakhāyaṃ kevalāgho bhavati kevalādī
8.78
gaurīrmimāya salilāni takṣatyekapadī dvipadī sā catuṣpadī
aṣṭāpadī navapadī babhūvuṣī sahasrākṣarā parame vyoman
8.79
taccakṣurdevahitaṃ śukramuccarat
paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śatam ¹
babhrureko viṣuṇaḥ sūnaro yuvābhyaṅkte hiraṇyayam
yonimeka ā sasāda jyotano'ntardeveṣu medhiraḥ³
8.80
ahaṃ śuṣmaṃ vasnaḥ pūrvyaspatirahaṃ dhanāni saṃ jayāmi śaśvataḥ
māṃ havante pitaraṃ na jantavo'haṃ dāśuṣe vi bhajāmi bhojanam³
8.81
pṛcchāmi tvā paramantaṃ pṛthivyāḥ pṛcchāmi yatra bhuvanasya nābhiḥ| pṛcchāmi tvā vṛṣaṇo aśvasya retaḥ pṛcchāmi vācaḥ paramaṃ vyoma7
8.82
iyaṃ vediḥ paro antaḥ pṛthivyā ayaṃ yajño bhuvanasya nābhiḥ
ayaṃ somo vṛṣṇo aśvasya reto brahmāyaṃ vācaḥ paramaṃ vyoma
8.83
i̱damā̍pa̱ḥ pra va̍hata̱ yat kiṃ ca̍ du̱ritaṃ mayi̍
yadvā̱hama̍bhidu̱droha̱ yadvā̍ śe̱pa u̱tānṛ̍tam¹
indra̱ kratu̍ṃ na̱ ā bha̍ra̱ pitā pu̱trebhyo̱ yathā̍
śikṣā̍ ṇo asmin puruhūta yāma̍ni̱ jīvā jyotī̍raśīmahi³
8.84
yadindrāhaṃ yathā tvamīśīya vasva ekait
stotā me gorṣakhā syāt
8.85
sudevo adya prapatedanāvṛtparāvataṃ paramāṃ gantavā u
adhā śayīta nirṛterupasthe'dhainaṃ vṛkā rabhasāso adyuḥ
8.86
yattai yamaṃ vaivasvataṃ mano jagāmaṃ dūrakam
tatra āvartayāmasīha kṣayāya jīvase
8.87
prayājān me anuyājām̐śca kevalānūrjasvantaṃ haviṣo datta bhāgam
ghṛtaṃ cāpāṃ puruṣaṃ cauṣadhīnāmagneśca dīrghamāyurastu devāḥ
8.88
tavaṃ prayājā anuyājāśca kevala urjaisvanto haviṣaḥ santu bhāgāḥ
tavāgne yajño 'yamastu sarvastubhyaṃ namantāṃ pradiśaścatasraḥ
8.89
o cit sakhāyaṃ sakhyā vavṛtyāṃ tiraḥ purū ciṃdarṇavaṃ jaganvān
piturnapātamā dadhīta vedhā adhi kṣami prataraṃ dīrghayānaḥ
8.90
somaṃ rājānamavase'gniṃ gīrbhirhavāmahe
ādityān viṣṇuṃ sūryaṃ brahmāṇaṃ ca bṛhaspatim
8.91
bhojāyāśvaṃ saṃmṛjantyāśu bhojāyāste kanyā śumbhamānā
bhojasyedaṃ puṣkariṇīva veśma pariṣkṛtaṃ devamāneva citram
8.92
adyā murīya yadi yātudhāno asmi yadi vāyustatapa pūruṣasya
adhā sa vīrairdaśabhirviyūyā yo mā moghaṃ yātudhānetyāha
8.93
prati cakṣuḥ vi cakṣevendraśca soma jāgṛtam
rakṣobhyo vadhamasyatamaśaniṃ yātumadbhyaḥ
8.94
iha mada eva maghavannindra te'śva iti| śvaḥ sutyāṃ vā eṣāṃ
brāhmaṇānāṃ tāmindrāyendrāgnibhyāṃ prabravīmi mitrāvaruṇābhyāṃ
vasubhyo rudrebhya ādityebhyo viśvebhyo devebhyo brāhmaṇebhyaḥ somapebhyo brahman vācaṃ yaccha
8.95
na mṛtyurāsīdamṛtaṃ na tarhi na rātryā ahna āsīt praketaḥ
ānīdavātaṃ svadhayā tadekaṃ tasmāddhānyanna paraḥ kiṃ canāsa¹
8.96
etā aśvā ā plavante || pratīpaṃ prātiṃ satvanam
tāsāmekā haririkkikā || haririkkike kimicchasi⁴ ||ityādi
8.97
kimayamidamāheti
8.98
kasya nūnaṃ katamasyāmṛtānāṃ manāmahe cāruṃ devasya nāma
ko no mahyā aditaye punardāt pitaraṃ ca dṛśeyaṃ mātaraṃ ca
8.99
mātā ca te pitā ca te'gre vṛkṣasya rohataḥ
pratilāmīti te pitā garbhe muṣṭimataṃśayat
8.100
vitartatau kiraṇau dvau tāvā pinaṣṭi pūruṣaḥ
na vai kumāri tattathā yathā kumāri manyase²
8.101
kiṃ te kṛṇvanti kīkaṭeṣu gāvo nāśiraṃ duhe na tapanti gharmam
ā no bhara pramagandasya vedo naicāśākhaṃ maghavan randhayā naḥ³
8.101.p1
kalpaiścatubhirvyākhyātaṃ sārabhūtamṛcāṃ śatam¹
sahasraṃ pañcaśataṃ ślokenānuṣṭubhena kṛtam
sahasraṃ pañcaśataṃ saṃkhyā granthasya prakīrtitā
vistarabhītyā saṃkṣiptaṃ tātparyārthāvabuddhaye
evaṃ niruktamālokya mantrāṇāṃ vivṛtaṃ śatam
uktānuktaduruktāni cintayantivaha paṇḍitāḥ
85 . 11 vṛkāḥ vikartanaśīlāḥ | atra 'śvāpi vṛka ucyate vikartanāt' iti niruktamanusandheyam
Linked texts (5)
- Metrically restored text (van Nooten & Holland) — Sanskrit
- Saṃhitāpadapāṭha — Sanskrit
- Padapāṭha — Sanskrit
- Ṛgvedasaṃhitāpadapāṭha — Sanskrit
- Śrautakośa — Sanskrit