Pramāṇa · Search · About · API

Niruktasamuccaya 8.75

Niruktasamuccaya 8.75

Language
Sanskrit

8.75

iti praiṣaḥ (1) | viśvāmitrasyārṣam | daivyāḥ devānāṃ svabhūtā
adhiguprabhṛtayaḥ he śamitāraḥ uta manuṣyāḥ manuṣyā adhvaryuprabhṛtayaḥ sarva eva
yūyamimaṃ paśuṃ mārayitum āramadhvam ārambhārthoṃ (?) upanayata upagacchata
medhyāḥ medha iti yajñaḥ, tatra bhūtāḥ, duraḥ dvārāṇi yajñagṛhadvārāṇi cātvālotkarayormadhyamityarthaḥ | āśāsānā kāmayamānāḥ svaṃ svaṃ bhāgamiti medhapatibhyām
medho yajñaḥ tatsādhanabhūtaḥ paśurapi medha ucyate, tasya patī svāminau
tāvagnīṣomau tayorarthāya medham medhasādhanaḥ paśuḥ [ pra ] praśabdaḥ purastādarthe
vartate, anekārthatvādupasargāṇām | kuta etajjñāyate ? “tasyolmukaṃ purastāddharanti” iti śruteḥ | purastād asmai tādarthyeṣā [ caturthī ] agnim
ulkāṃ bharata harata | stṛṇīta barhiḥ yatraiṣa nihanyate tatra barhiḥ darbhāṃstṛṇīta
[ anu ] anuśabdo manyatāmityanena sambadhyate | enaṃ mātā anu manyatām
vadhārthamasyotkramārthaṃ [ ca ] | anu pitā patava (?, pitāpi ) anu
manyatāmityanuṣaṅgaḥ sarvatra | anu bhrātā bhrātānumanyatām | kīdṛśo
bhrātā ? sagarbhyaḥ samānagarbhe bhavaḥ sagarbhyaḥ | anu sakhā sakhā cānumanyatām | kīdṛśo'sau ? sayūthyaḥ yūthaśabdaḥ saṃghātavacanaḥ, samāne yūthe
bhavaḥ sayūthyaḥ | udīcīnān asya māryamāṇasya paśoḥ padaḥ pādān nidhattāt, tasya tāt 2 iti tādādeśaḥ sarvatra nidhatta | sūrye cakṣurgamayatāt
sūryaprabhavatvāt sūryameśāsya cakṣurgamayat | sarvendriyāṇāmevaṃ dharmatve'pi
vacanāt yathānyāyaṃ kāraṇaparigrahārtham dharmaṃ ( ?, dravyaṃ ) hi vinaśyan
kāraṇaṃ gacchati | vātaṃ prāṇamanvasṛjatāt mukhanāsikābhyāṃ yo vāyuḥ
nissarati so'yaṃ prāṇo'bhipretaḥ | antarikṣam prati asum prati prāṇaṃ śarīradhāraṇam, diśaḥ prati śrotram, pṛthivīm prati śarīram anvasṛjatetyanuṣaṅgaḥ
sarvatra | ekadhā ekena prakāreṇa akhaṇḍitāṃ asya tvacamācchyatāt purā
ehyū ṣu bravāṇi te'gna itthetarā giraḥ
ebhirvardhāse indubhiḥ