Rijvartha 6: atha dvādaśo'dhyāyaḥ
Ṛjvarthā 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.13 — 2 parts
atha dvādaśo'dhyāyaḥ
6.1
athāto dyusthānā devatāḥ | tāsāmaśvinau prathamāgāminau bhavataḥ
aśvinau yad vyaśnuvāte sarvaṃ rasenānyo, jyotiṣānyaḥ | aśvairaśvināvityaurṇavābhaḥ | tat kāvaśvinau | dyāvāpṛthivyāvityeke | ahorātrāvityeke | sūryācandramasāvityeke | rājānau puṇyakṛtāvityaitihāsikāḥ
tayoḥ kāla ūrdhvamardharātrāt, prakāśībhāvasyānuviṣṭambhamanu | tamobhāgo hi madhyamo, jyotirbhāga ādityaḥ | tayoreṣā bhavati
6.1-2
aśvinau (1) kasmāt | yad vyaśnuvāte sarvam | kena | rasenānyaḥ
rasenodakena sarvaṃ vyaśnute vyāpnoti | jyotiṣānyaḥ jyotiṣakaiḥ | aśvaiḥ aśvinau
ityaurṇavābhaḥ | aśvaistadvantau tāvityaurṇavābha ācāryo manyate
tat kau aśvinau iti vicāraḥ | taditi vākyopādāne | kāvetāvaśvināviti
5 vicārārthaḥ praśnaḥ | dyāvāpṛthivyau ityeke | vijñāyate hi
" tau yau pratyakṣadaivatamaśvināvime eva te dyāvāpṛthivyau "
-iti | dyaurjyotiṣā vyāpnoti pṛthivyannena | ahorātrau ityeke | aharjyotiṣā
vyaśnute rātriravaśyāyaiḥ | sūryācandramasau ityeke | sūryo jyotiṣā vyaśnute, rasena
candramāḥ | rājānau puṇyakṛtau ityaitihāsikāḥ | aśvairaśvināvityeta10 rnirvacanam athāsmin pakṣe itihāse samavaiti
tayoḥ kālaḥ ūrdhvamardharātrāt prakāśībhāvasyānuviṣṭambham | jyotiṣā
vyatibhidyamānamūrdhvamardharātrāt tamo yadā jyotiranuviṣṭabhnāti so'śvinoḥ kālaḥ | tataḥ
prabhṛti saṃdhistotraṃ purodayādāśvinam | udite sauryāṇi | tatra yattamò'nupraviṣṭaṃ jyotiṣi
tadbhāgaḥ madhyamaḥ tanmadhyamasya rūpam | yat jyotiḥ tamasi anupraviṣṭaṃ tadbhāgaṃ tadrūpam
15 ādityaḥ | tāvetau madhyamottamāviti svamatamācāryasya | yataḥ samarthanāyodāharati
tayoḥ eṣā bhavati
6.2
“vasā̍tiṣu sma caratho'si̍tau pe̱tvā̍viva
ka̱deda̱ma̍śvinā yu̱vama̱bhi de̱vām̐ aṃgacchatam ||”
iti sā nigadvyākhyātā
tayoḥ samānakālayoḥ samānakarmaṇoḥ saṃstutaprāyayorasaṃstavenaiṣo'rdharco bhavati
“vāsā̍tyo̱ anya u̍cyata u̱ṣaḥ pu̱trasta̍ṃvānyaḥ ”
iti | tayoreṣāparā bhavati
6.3
tayoḥ eṣā aparā bhavati | sā punaḥ kimartham | saṃstutaprāyāvetau samānakālau
samānakarmāṇau ityuktaṃ tadupapradarśanārtham
6.4
10
“prā̱taryujā̱ vi bo̍dhayā̱śvinā̱veha ga̍cchatām
a̱sya soma̍sya pī̱taye̍ ||”
tayoreṣāparā bhavati
6.3-2
"vāsātyo'nya ucyate uṣaḥ putraḥ tavānyaḥ"
"i̱heha̍ jā̱tā sama̍vāvaśītāmare̱pasā̍ ta̱nvā̱3 nāma̍bhi̱ḥ svaiḥ
ji̱ṣṇurvā̍ma̱nyaḥ su̱makha̍sya sū̱rirdi̱vo a̱nyaḥ su̱bhaga̍ḥ pu̱tra ū̍he ||"
tayoḥ eṣā aparā bhavati | sā punaḥ kimartham | saṃstutaprāyāvetau samānakālau
samānakarmāṇau ityuktaṃ tadupapradarśanārtham
6.4-2
10
“prā̱ta̱ryujā̱ vi bo̍dhayā̱śvinā̱veha ga̍cchatām
a̱sya soma̍sya pī̱taye̍ ||”
tayoreṣāparā bhavati
6.4-3
tayoḥ eṣā aparā bhavati | sā punaḥ kimartham | naivānayoḥ anyasmin kāle
ijyāsti | yadyapi kriyate anijyaiva seti sutarāṃ parayā saṃstavakālaṃ copapradarśayati
6.5
“ prāta̱rya̍jadhvama̱śvinā̍ hi̱nota̱ na sā̱yama̍sti de̱vayā̱ aju̍ṣṭam
u̱tānyo a̱smadyaja̍te̱ vi cāva̱ḥ pūrva̍ḥ pūrvo̱ yaja̍māno̱ vanī̍yān || ”
uṣā vaṣṭeḥ kāntikarmaṇaḥ | ucchateritarā mādhyamikā | tasyā eṣā
bhavati
6.6
“uṣastaccitramā bharāsmabhyaṃ vājinīvati
yena̍ to̱kaṃ ca̱ tana̍yaṃ ca̱ dhāma̍he ||”
uṣastaccitraṃ cāyanīyaṃ maṃhanīyaṃ dhanamāharāsmabhyamannavati, yena
putrāṃśca pautrāṃśca dadhīmahi | tasyā eṣāparā bhavati
6.7
“e̱tā u̱ tyā u̱ṣasa̍: ke̱tuma̍krata̱ pūrve̱ ardhe̱ raja̍so bhā̱numa̍ṃñjate
niṣkṛ̍ṇva̱ānā āyu̍dhānīva dhṛ̱ṣṇava̍: prati̱ gāvo̍'ru̱ṣīrya̍nti mā̱tara̍: ||”
-ityapi nigamo bhavati | pratiyanti | gāvo gamanāt | aruṣīrārocanāt | mātaro, bhāso nirmātryaḥ
sūryā sūryasya patnī | eṣaivābhisṛṣṭakālatamā | tasyā eṣā
bhavati
6.7-2
“yadā dīdhye na da̍vi̱ṣānyebhiḥ parāyadbhyo'va̍hīye sakhibhyaḥ
nyu̍ptāśca ba̱bhravo vāca̍makrata̱ emīde̍ṣāṃ niṣkṛ̱taṃ jā̱riṇī̍va ||”
sūryā (3) iti vaktavyam | sā punariyaṃ sūryyasya patnī e̱ṣaiva uṣāḥ abhisṛṣṭakālatamā | yathā sūryyasyodayakālaṃ pratyabhisṛṣṭatamā bhavati gatatamā bhavati tathā
tathā saiṣā uṣāḥ sūryā saṃpadyate | tasyāḥ eṣā bhavati
6.8
“sukiṃśu̱kaṃ śa̍lma̱liṃ vi̱śvarū̍paṃ hira̍ṇyavarṇaṃ su̱vṛtta̍ṃ suca̱kram
15 ā ro̍ha sūrye a̱mṛta̍sya lo̱kaṃ syo̱naṃ patye̍ vaha̱tuṃ kṛ̍ṇuṣva ||”
su̱kā̱śaṃ śannamalaṃ sarvarūpam | api vopamārthe syāt sukiṃśukramiva
śālmalimiti | kiṃśukaṃ kraṃśateḥ, prakāśayatikarmaṇaḥ | śālmaliḥ suśaro
bhavati, śaravānvā | āroha sūrye amṛtasya lokamṛdakasya | sukhaṃ patye
vahtuṃ kuruṣva
"savitā sūryā prāyacchat somāya rājñe, prajāpataye vā |"
-iti ca brāhmaṇam
vṛṣākapāyī vṛṣākapeḥ patnī | eṣaivābhisṛṣṭakālatamā | tasyā eṣā
bhavati
6.8-2
5 bhavati | śaravān vā | hiṃsāvān kaṇṭakairasau hinasti hi
10 vṛṣākapāyī (4) vṛṣākapeḥ patnī | vṛṣākapirrādatyaḥ | tasya patnī tadvibhūtiḥ
uṣaḥkāle yadavaśyāyān varṣati kampayati ca tadguṇayogāt | sā punaḥ eṣaiva sūryā
abhisṛṣṭakālatamā vṛṣākapāyītyucyate | tasyāḥ eṣā bhavati
6.9
“vṛṣā̍kapā̱yi reva̍ti̱ supu̍tra̱ ād susnu̍ṣe
ghasa̍ṃtta̱ indra̍ u̱kṣaṇa̍ṃḥ pri̱yaṃ kā̍ci̱tkara̍ṃ ha̱virviśva̍smā̱dindra̱ utta̍raḥ||”
saraṇyūḥ saraṇāt| tasyā eṣā bhavati
6.9-2
saraṇyūḥ (5) iti vaktavyam | saiva yadā sūrye pratyavibhāgena sṛtā prasṛtā bhavati,
tadā saraṇāt saraṇyūrityuracyate | tasyā eṣā bhavati
6.10
" apāṃgūhanna̱mṛtā̱ṃ martye̍bhyaḥ kṛ̱tvī sava̍rṇāmadadu̱rvirva̍svate
u̱tāśvinā̍vabhara̱dyattadāsī̱daja̍hādu̱ dvā mi̍thu̱nā sara̱ṇyūḥ ||”
āśvameva rūpaṃ kṛtvā tāmanusṛtya saṃbabhūva | tato'śvinau jajñāte
savarṇāya m manuḥ | tadabhivādintyeṣarg bhavati
6.10-2
apuṣṇāt uttareṣu kuruṣu | ajahādu dvā mithunā saraṇyūḥ | dvāvanvau mithunau
yamaṃ ca yamīṃ ceti vivasvataḥ sakāśādajahāt hitvā nanāśeti
tatretihāsamācakṣate | ṛjuritihāsārthaḥ | yathā tvāṣṭrī saraṇyūḥ vivasvatoḍhā
sā ca tasmāt nanāśa | tadabhivādinyeṣargbhavati
6.11
“tvaṣṭā̍ du̱hitre̍ va̍ha̱tuṃ kṛ̍ṇotītī̱daṃ viśva̱ṃ bhuva̍na̱ṃ same̍ti
ya̱masya̍ mā̱tā paryu̱hyamā̍nā ma̱ho jā̱yā viva̍svato nanāśa ||”
tvaṣṭā duhiturvahanaṃ karotītīdaṃ viśvaṃ bhuvanaṃ sameti | imāni ca sarvāṇi
bhūtānyabhisamāgacchanti | yamasya mātā paryuhyamānā mahato jāyā
vivasvato nanāśa | rātrirādityasyādityodaye'ntardhīyate
6.12
savitā vyākhyātaḥ | tasya kālo yadā dyaurapahatatamaskākīrṇaraśmirbhavati | tasyaiṣā bhavati
6.13
“viśvā̍ rū̱pāṇi̱ prati̍ muñcate ka̱viḥ prāsā̍vīdbha̱draṃ dvi̱pade̱ catu̍ṣpade
vi nākama̍khyat savi̱tā vare̍ṇyo̱'nu̍ prayā̱ṇamu̱ṣaso̱ vi rā̍jati ||”
sarvāṇi prajñānāni pratimuñcate medhāvī | kaviḥ krāntadarśano bhavati,
kavatervā | prasuvati bhadraṃ dvipādbhyaśca catuṣpādbhyaśca | vyacikhyatpañcākaṃ
savitā varaṇīyaḥ | prayāṇamanūṣaso virājati
“adhorāmaḥ sāvitra”
iti paśusamāmnāye vijñāyate
kasmāt sāmānyāditi | adhastāttadvelāyāṃ tamo bhavatyetasmāt
sāmānyāt | adhastādrāmo'dhastāt kṛṣṇaḥ kasmāt sāmānyāditi
“agniṃ citvā na rāmāmupeyāt |”
“rāmā ramaṇāyopeyate na dharmāya |”
kṛṣṇajātīyaitasmāt sāmānyāt
“kukavākuḥ sāvitra”
iti paśusamāmnāye vijñāyate | kasmāt sāmānyāditi | kālānuvādaṃ
parītya | kṛkavākoḥ pūrvaṃ śabdānukaraṇam, vaceruttaram
bhago vyākhyātaḥ | tasya kālaḥ, prāg utsarpaṇāt | tasyaiṣā
bhavati
6.13.p1
" adhorāmaḥ sāvitra "
“prā̱ta̱rjita̱ṃ bhaga̍mu̱graṃ hu̍vema va̱yaṃ pu̱tramadi̍te̱ryo vi̍dha̱rtā
15 ā̱dhraści̱dyaṃ manya̍mānastu̱raści̱drājā̍ ci̱dyaṃ bhaga̍ṃ bha̱kṣītyāha̍ ||”
"andho bhaga ityāhuranutsṛpto na dṛśyate| prāśitramasyākṣiṇī
nirjaghāna|"
6.13.p2
iti ca brāhmaṇam
Linked texts (5)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit
- Śākala — Sanskrit
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit
- Aṅgirasī — Sanskrit
- Saṃvādasūkta — Sanskrit