Rijvartha 7
Ṛjvarthā 7
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.12-2 — 1 part
7.14
"janaṃ bhago gacchati"
iti vā vijñāyate| janaṃ gacchatyāditya udayena
sūryaḥ sartervā suvatervā svīryatervā| tasyaiṣā bhavati
7.14-2
āha| "andhaḥ bhagaḥ ityāhuḥ|" tasya ko'rtha iti| ucyate| sa hi
sūryabhāvam anutsṛṣṭo na dṛśyate| nāsmin draṣṭṛṇāṃ dhyānaṃ darśanamastītyandhaḥ| na
punarasāveva na paśyati| "prāśitramasyākṣiṇī nirjaghāna" iti ca iti
aitihāsikapakṣābhiprāyo'yamarthavādaḥ prāśitrabhāgasyānanvīkṣaṇastutyartham| "janaṃ bhago
gacchati" iti| tadetat prasiddhameva| yadā tadātmanā janamādityo gacchati
sūryaḥ (9) iti vaktavyam| sa punarayaṃ bhagakālātsṛtaḥ sūryo bhavati| srarteḥ vā
sūryaḥ| suvatervā prasavārthasya| sa eva hi idaṃ sarvaṃ prasuvati| janayatītyarthaḥ| svīryatervā| supūūrvasya vā īrayateḥ gatyarthasya| vāyunā hyayaṃ suṣṭhu īryate| preryata ityarthaḥ
tasya eṣā bhavati prādhānyastutiḥ
7.15
"udu̱ tyaṃ jā̱tave̍dasaṃ de̱vaṃ va̍hanti ke̱tava̍ḥ
dṛ̱śe viśvā̍ya̱ sūrya̍m||"
udvahanti taṃ jātavedasaṃ raśmayaḥ ketavaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ darśanāya
sūryamivi| kamanyamādityāddevamavakṣyat| tasyaiṣāparā bhavati
7.16
" citraṃ de̱vānā̱muda̍gādanī̍ka̱ṃ cakṣu̍rmi̱trasya̱ varu̍ṇasyā̱gneḥ
āpra̱ā dyāvā̍pṛthi̱vī a̱ntari̍kṣa̱ṃ sūrya̍ ā̱tmā jaga̍tasta̱sthuṣa̍śca ||”
atha yadraśmipoṣaṃ puṣyati tat pūṣā bhavati | tasyaiṣā bhavati
7.16-2
"ya eṣa sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca"
"eṣa vai viśveṣāṃ devānāṃ cakṣuḥ"
atha yat-yadā raśmipoṣam āpūrṇastejasā raśmīn sūryaḥ puṣyati bibharti
10 tat-tadaiva pūṣā (10) bhavati | tasya eṣā bhavati
7.17
"śukraṃ te̍ a̱nyadya̍ja̱taṃ te̍ a̱nyadviṣu̍rūpe̱ aha̍nī̱ dyauri̍vāsi
viśvā̱ hi mā̱yā ava̍si svadhāvo bha̱drā te̍ pūṣanni̱ha rā̱tira̍stu ||"
śukraṃ te anyallohitaṃ te anyadyajataṃ te anyadyajñiyaṃ te anyat | viṣamarūpe te ahanī karma | dyauriva cāsi | sarvāṇi prajñānānyavasyannavan
15 bhājanavatī te pūṣanniha dattirastu | tasyaiṣāparā bhavati
7.17-2
tasya eṣā aparā bhavati | sā punaḥ kimartham iti | pathi rakṣitṛtve pūṣṇo'
dhikāraḥ | tatparikhyāpanārtham | athavā
" iyaṃ vai pūṣā "
iti vijñāyate | tadvyudāsārtham
7.18
" patha̍spathaḥ pari̍patiṃ vaca̱syā kāmeṃna kṛ̱to a̱bhyāna̍ḷarkam
sa no̍ rāsacchurudha̍ścandrāgrā̱ dhiya̍ndhiṃyaṃ sīṣadhāti̱ pra pū̱ṣā ||"
pathaspatho'dhipatiṃ vacanena kāmena kṛto'bhyānarḍarkamabhyāpanno'rkamiti vā | sa no dadātu cāyanīyāgrāṇi dhanāni | karmakarma ca naḥ
prasādhayatu pūṣeti
atha yadviṣito bhavati tadviṣṇurbhavati | viṣṇurviśatervā, vyaśnotervā
5 tasyaiṣā bhavati
7.20
" idaṃ viṣṇurvi ca̍krame tre̱dhā ni da̍dhe pa̱dam
samū̍ḷhamasya pāṃsu̱re || "
" tamū akṛṇvan tredhā bhuve kam "
viśvānaro vyākhyātaḥ | tasyaiṣa nipāto bhavatyaindryāmṛci
7.20-2
viśvānaraḥ (12) vaktavyaḥ | sa punareṣaḥ vyākhyātaḥ abhidhānavyutpattitaḥ
‘pratyutaḥ sarvāṇi bhūtāni ’-iti | iha tu niyamato dyusthānaḥ | tasyaiṣa nipāto
bhavatyaindrayāmṛci
7.21
‘‘viśvāna̍rasya̱ vaspatimanā̍natasya̱ śava̍saḥ
e̱vaiśca̍ carṣaṇī̱nāmū̱tī hu̍ve̱ rathā̍nām ||’’
varuṇo vyākhyātaḥ| tasyaiṣā bhavati
7.21-2
viśvāna̍rasya̱ vaspatam-iti
viśvānarasya vṛṣpatim-iti patiśabdenendravācinā vyapadeśāt ṣaṣṭhyantasya
viśvānaraśabdasya dyusthānavācitve sāmarthyamupapadyate
varuṇaḥ (13) vyākhyātaḥ nirvacanāt | iha tvādityaḥ | tasya eṣā
bhavati
7.22
“yenā̍ pāva̱ka cakṣa̍sā bhu̱raṇya̍nta̱ṃ janām̐2 anu̍
tvaṃ va̍ruṇa̱ paśya̍si ||”
bhuraṇyu̱riti kṣipranāma | bhuraṇyuḥ śakunirbhūrimadhvānaṃ nayati| svargasya
lokasyāpi voḍhā | tatsaṃpātī bhuraṇyuḥ | anena pāvaka khyānena
bhuraṇyantaṃ janām̐ anuṃ | tvaṃ vaṃruṇa paśya̍si | tatte vayaṃ stuma iti vākyaśeṣaḥ | api vottarasyām
7.25
"yenāṃ pāvaka cakṣa̍sā bhura̱ṇyanta̱ṃ janām̐ anu̍
tvaṃ va̍ruṇa̱ paśya̍si ||"
"vi dyāme̍ṣi raja̍spṛ̱thvahā̱ mimā̍no a̱ktubhi̍ḥ
paśya̱ñjanmā̍ni sūrya ||"
“yenā̍ pāvaka̱ cakṣa̍sā bhu̱raṇya̍nta̱ṃ janā̱m̐ anu̍
tvaṃ va̍ruṇa̱ paśya̍si ||”
“pratyaṅ de̱vānā̱ṃ viśa̍ḥ pratyaṅṅude̍ṣi̱ mānu̍ṣān
pratyaṅ viśva̱ṃ sva̍rdṛ̱śe ||”
"yenā̍ṃ pāvaka cakṣa̍sā bhura̱ṇyanta̱ṃ janā̱m̐ anu̍
tvaṃ va̍ruṇa̱ paśya̍si ||"
keśī | keśā raśmayastaistadvān bhavati | kāśanādvā, prakāśanādvā
tasyaiṣā bhavati
7.25-2
keśī (14) iti vaktavyam | atra keśā raśmayaḥ taistadvānrādityaḥ yo
madhyaṃdine bhavati | kāśanādvā | prakāśanādityarthaḥ | raśmayo'pi keśāḥ kāśanādeva
tasya eṣā bhavati
7.26
“ke̱śya̱1gniṃ ke̱śī vi̱ṣaṃ ke̱śī bi̍bharti̱ roda̍sī
ke̱śī viśva̱ṃ sva1rdṛśe ke̱śīdaṃ jyoti̍rucyate ||”
keśyagniṃ ca viṣaṃ ca | viṣamisyudakanāma, viṣṇātervipūrvasya snāteḥ
śuddhyarthasya | vipūrvasya vā sacateḥ | dyāvāpṛthivyau ca dhārayati
keśīdaṃ sarvamidamabhivipaśyati | keśīdaṃ jyotirucyata ityādityamāha
athāpyete itare jyotiṣī keśinī ucyete | dhūmenāgnī rajasā ca
madhyamaḥ | teṣāmeṣā sādhāraṇā bhavati
7.26-2
ataḥ paraṃ vicāraḥ | athāpyete itare jyotiṣī prathamamādhyamike
keśinī (15) ucyete | tatra tāvat dhūmenāgniḥ keśī | sa hi tasya prakāśanāya
nirūḍhasyāpi bhavati | rajasā ca madhyamaḥ | asāvapyamūrtatvāt aprakāśaḥ san
rajasodbhūtena prakāśate asau vāyurāgacchatīti | udakena ca vaidyutaḥ | teṣāṃ trayāṇāmapi
keśinām eṣā sādhāraṇyena pradhānastutiḥ bhavati
7.27
“traya̍ḥ ke̱śina̍ ṛ̱tuthā vi ca̍kṣate saṃvatsa̱re va̍pata̱ eka̍ eṣām
viśva̍meko̍ a̱bhi ca̍ṣṭe̱ śacī̍bhi̱rdhrāji̱reka̍sya dadṛśe̱ na rū̱pam ||”
atha yadraśmibhirabhiprakampayanneti tad vṛṣākapirbhavati, vṛṣākampanaḥ | tasyaiṣā bhavati
7.27-2
5 viśvameko̍ a̱bhi ca̍ṣṭe | svādhikārayuktaiḥ karmabhiḥ abhivipaśyati-anugṛhṇāti
ādityaḥ | bhrāji̍rekasya dadṛśe | gatirekasya rajasodbhūtena pārthivena udakena
vā dṛśyate na rūpaṃ madhyamasya
atha yadraśmibhirabhiprakampayanneti | atha yat yadā ādityaḥ raśmibhiḥ
upasaṃhṛtarupasaṃpannairbhūtāni abhiprakampayan eti tat tadā vṛṣākapiḥ (16)
10 bhavati | varṣitā cāvaśyāyānāṃ kampanaśca bhūtānām | sarvo hi bhagavatyadṛśye tadbhayāt
kampate | tasya eṣā bhavati
7.28
“puna̱rehi̍ vṛṣākape su̱vi̱tā ka̍lpayāvahai
ya e̱ṣa svapna̍naṃśano'sta̱meṣi̍ pa̱thā puna̱rviśva̍smā̱dindra̱ utta̍raḥ ||”
svapnanaṃśanaḥ svapnān nāśayarūyāditya udayena, so'stameṣi yathā puna:
sarvasmādya indra uttarastametad brūma ādityam
yamo vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati
7.29
“ yasmi̍n vṛ̱kṣe su̍pa̱lā̱śe de̱vaiḥ saṃ pa̍pate ya̱maḥ
atrā̍ no vi̱śpati̍ḥ pi̱tā pu̍rā̱ṇām̐ anu̍ venati ||”
yasmin vṛkṣe supalāśe sthāne, vṛtakṣaye vā | api vopamārthe syād
vṛkṣa iva supalāśa iti | vṛkṣo vraścanāt | palāśaṃ palāśanāt | devaiḥ
saṃgacchate yamo, raśmibhirādityaḥ | tatra naḥ sarvasya pātā vā pālayitā
vā purāṇānanukāmayeta
5 aja ekapāt | ajana ekaḥ pādaḥ | ekena pādena pātīti vā | ekena
pādena pivatīti vā | eko'sya pāda iti vā
“ekaṃ pādaṃ notkhidati”
ityapi nigamo bhavati | tasyaiṣa nipāto bhavati vaiśvadevyāmṛci
7.15-2
aja ekapāt (18) iti vaktavyam | sa punaḥ ayamādityaḥ nityam ajanaḥgamanaḥ | ekaḥ ca pādaḥ brahmaṇaḥ | vijñāyate hi
"agniḥ pādo vāyuḥ pāda ādityaḥ pādo diśaḥ pādaḥ"
nigamo'pi hi bhavati evāsminnarthe
"ekaṃ pādaṃ notkhidati salilāddhaṃsa uccaran
7.30
sa cettamuddharedaṅga na mṛtyurnāmṛtaṃ bhavet |"
" pāvīra̍vī tanya̱tureka̍pādjo di̱vo dha̱rtā sindhu̍rāpaḥ samu̱driya̍ḥ
viśve̍ de̱vāsa̍ḥ śṛṇava̱n vacā̍ṃsi me̱ sara̍svatī sa̱ha dhī̱bhiḥ pura̍ṃndhyā ||”
"atitasthau pa̱vīra̍vān "
yathā caitadevaṃ tathaiṣa nigamaḥ | atita̱sthau pavīravān-iti
-iti | viprabandhorārṣam | yaḥ indraḥ mahiṣān atimahato'pyasurajanān yudhā yuddhena
ati-atītya tasthau-tiṣṭhati pavīravān-āyudhavān | api ca apavīravān | anāyudha
ityarthaḥ | sāyudho nirāyudhaśca nityamasurajanān mahato'pi atitiṣṭhati yaḥ sa idaṃ
nāmāsmākaṃ karotviti | taddevatā vāk pāvīravī | sa indro yasyā mādhyamikāyā
vāco devatā saindrī vāk pāvīravī | tanyatuḥ-tanitrī tanayitrī vāco'nyasyāḥ
taduktam
"tāṃ viśvarūpāḥ paśavo vadanti |"
sā ca divyā vāk | ajaścaikapāt, divo dhārayitā | etadatra dyusthānatvam
ajasyaikapādaḥ | sindhuśca nadaḥ | āpaśca samudriyāḥ | viśve ca devāḥ sarve ca
devāḥ śṛṇvan-śṛṇvantu imāni vacanāni stutilakṣaṇāni | na | kiṃ vacanānyeva | kiṃ tarhi | saha dhībhiḥ-karmabhiḥ havirdānayuktaiḥ sahitāni | sarasvatī
pṛthivī (19) vyākhyātā | tasyā eṣa nipāto bhavati divaḥ pṛthivyāḥ
aindrāgnyāmṛci na stutyatvena | kiṃ tarhi | naighaṇṭukena kevalam
7.31
"yadi̍ndrāgnī para̱masyā̍ṃ pṛthi̱vyāṃ ma̍ṃdhya̱masyā̍mava̱masyā̍mu̱ta stha̍ḥ
ata̱ḥ pari̍ vṛṣaṇā̱vā hi yā̱tamathā̱ soma̍sya pibataṃ su̱tasya̍ ||"
iti sā nigadvyākhyātā
samudro vyākhyātaḥ | tasyaiṣa nipāto bhavati pāvamānyāmṛci
7.32
“pa̱vitra̍vanta̱ḥ pari̱ vāca̍māsate pi̱taiṣā̍ṃ pra̱tno a̱bhi ra̍kṣati vra̱tam
ma̱haḥ sa̍mu̱draṃ varu̍ṇasti̱ro da̍dhe̱ dhīrā̍ icchekurdha̱ruṇe̍ṣvā̱rabha̍m ||”
pavitravanto raśmivanto mādhyamikā devagaṇāḥ paryāsate mādhyamikāṃ
vācam | madhyamaḥ pitaiṣāṃ pratnaḥ purāṇo'bhirakṣati vrataṃ karma | mahaḥ samudraṃ
varuṇastiro'ntardadhātyatha dhīrāḥ śaknuvanti dharuṇeṣūdakeṣu karmaṇa āra- 5
bhamārabdhum
aja ekapād vyākhyātaḥ | pṛthivī vyākhyātā | samudro vyākhyātaḥ
teṣāmeṣa nipāto bhavatyaparasyāṃ bahudevatāyāmṛci
7.32-2
aja ekapād vyākhyātaḥ| iha tūttamaḥ| pṛthivī vyākhyātā| samudraḥ
5 vyākhyātaḥ| teṣāmeṣa nipāto bhavati stutisādhāranyena aparasyāṃ vahudevatāyāmṛci
7.33
“ uta no'hirbudhnya̍ḥ śṛṇottvaja eka̍pāt pṛthi̱vī sa̍mu̱draḥ
viśve̍ de̱vā ṛ̍tāvṛdho̍ huvā̱nāḥ stu̱tā mantrā̍: ka̱viśa̍stā ava̍ntu ||”
dadhyaṅ pratyakto dhyānamiti vā, pratyaktamasmin dhyānamiti vā
atharvā vyākhyātaḥ | manurmananāt | teṣāmeṣa nipāto bhavatyaindryāmṛci
7.34
" yāmatharvā manu̍ṣpi̱tā da̱dhyaṅ dhiya̱mata̍nta
tasmi̍n brahmāṇi pūrvathendra̍ u̱kthā sama̍gmatārca̱nnanu̍ sva̱rājya̍m || "
yāmatharvā ca manuśca pitā mānavānāṃ dadhyaṅ ca dhiyamataniṣata tasmin
brahmāṇi karmāṇi pūrvendra ukthāni ca saṃgacchantāmarcannyo'nūpāste
svārājyam
7.35
athāto dyusthānā devagaṇāḥ| teṣāmādityāḥ prathamāgāmino bhavanti
ādityā vyākhyātāḥ| teṣāmeṣā bhavati
7.37
“i̱mā gira̍ ādi̱tyebhyo̍ ghṛ̱tasnūḥ sa̱nādrāja̍bhyo ju̱hvā̍ juhomi
śṛ̱ṇotu̍ mi̱tro a̍rya̱mā bhago̍ nastuvijā̱to varu̍ṇo̱ dakṣo̱ aṃśa̍ḥ ||”
ghṛtasnūrghṛtaprasrāvindyo ghṛtaprasrāviṇyo ghṛtasāriṇyo ghṛtasāninya
iti vāhutīrādityebhyaściraṃ juhvā juhomi, cirajīvanāya, ciraṃrājabhya
iti vā | śṛṇotu na imā giro mitraścāryamā ca bhagaśca bahujātaśca
dhātā, dakṣo varuṇoṃ'śaśca | aṃśoṃ'śunā vyākhyātaḥ
imā giraṃ ādityebhyaḥ-iti | kūrmasya gārtsamadasya gṛtsamadasya veyamārṣam
imā giraḥ ghṛtasnūḥ | ghṛtam āhutilakṣaṇaṃ yāḥ prasravanti prakṣaranti tā ghṛtasnūḥ
athavā | ghṛtaprastrāviṇyaḥ | dhātvanyatvamarthaikatvam | ghṛtasāninyaḥ vā | ghṛtaṃ
devān prati sānayanti saṃbhājayantīti tathā | sanoteḥ saṃbhajanārthasya | ghṛtasāriṇyaḥ
10 vā | "sṛ gatau" ityasya | devān prati ghṛtaṃ yāḥ sārayanti gamayantīti | tābhiḥ
gīrbhiḥ tairmantraiḥ sanādrājabhyaḥ, ciraṃ rājabhyaḥ ciraṃtanebhyaḥ sarvalokarājabhyaḥ
athavā | sanāditi yāvadāyuṣam, anutsargeṇa juhvā juhūsaṃjñakena pātreṇa juhomi | tāḥ
punargiro'smadāśīryuktāḥ | tatsamarthanāya śṛṇotu naḥ asmākaṃ mitraḥ aryamā bhagaḥ
ca, tuvijātaḥ bahujātaśca dhātā, dakṣaḥ varuṇaḥ aṃśaḥ ca
tuvīti bahunāma | sarvavidhātṛtvādvahujanmā dhātā yāvadadhikāraṃ janmeti | aṃśaḥ
aṃśunā vyākhyātaḥ
"sa̱pta ṛṣa̍yaḥ prati̍hitāḥ śarī̍re sa̱pta ra̍kṣanti sada̱mapra̍mādam
sa̱ptāpa̍ḥ svapa̍to lo̱kamī̍yu̱statra̍ jāgṛto asva̍pnajau satra̱sadau̍ ca de̱vau ||” 10
mastamitamādityaṃ yanti | atra jāgṛto asvanajau satrasadau ca devau
vāyvādityau | ityadhidaivatam
athādhyātmam | sapta ṛṣayaḥ pratihitāḥ śarīre, ṣaḍindriyāṇi vidyā
saptamyātmani | sapta rakṣanti sadamapramādaṃ śarīramapramādyanti | saptāpa5 nānīmānyeva svapato lokamastamitamātmānaṃ yanti | atra jāgṛto
asvapnajau satrasadau ca devau, prājñaścātmā taijasaśca | ityātmagatimācaṣṭe
teṣāmeṣāparā bhavati
7.38
“ ti̱ryagbi̍laścama̱sa ū̱rdhvabu̍dhro̱ yasmi̱nyaśo̱ nihi̍taṃ vi̱śvarū̍pam
atrā̍sa̍ta̱ ṛṣa̍yaḥ sa̱pta sā̱kaṃ ye a̍sya go̱pā ma̍ha̱to ba̍bhū̱vuḥ || ”
tiryagbilaścamasa ūrdhvabandhana ūrdhvabodhano vā | yasminyaśo nihitaṃ
sarvarūpam | atrāsata ṛṣayaḥ sapta sahādityaraśmayo, ye asya gopā
mahato babhūvurityadhidaivatam | athādhyātmam | tiryagbilaścamasa ūrdhvabandhana ūrdhvabodhano vā | yasminyaśo nihitaṃ sarvarūpam atrāsata ṛṣayaḥ
sapta sahendriyāṇi, yānyasya goptṝṇi mahato babhūvurityātmagatimācaṣṭe
devā vyākhyātāḥ | teṣāmeṣā bhavati
7.38-2
teṣāmeṣā prādhānyastutiḥ bhavati
7.10
“de̱vānā̍ṃ bha̱drā su̍ma̱tiṛ̍jūya̱tāṃ de̱vānā̍ṃ rā̱tira̱bhi no̱ ni va̍rtatām
7.39
de̱vānā̍ṃ sa̱khyamupa̍ sedimā va̱yaṃ de̱vā na̱ āyu̱ḥ pra ti̍rantu jī̱vase̍ ||”
viśve devāḥ sarvve devāḥ | teṣāmeṣā bhavati
7.39-2
de̱vānā̍ṃ bha̱drā-iti | gotamasyārṣam
viśve devāḥ (27) vaktavyāḥ | sarvve devāḥ | ta eva raśmayaḥ upahitaviśvaviśeṣāṇāḥ santo viśve devā bhavanti | teṣāṃ tadabhidhānaviśiṣṭānām eṣā prādhānyastutiḥ bhavati
7.40
“omā̍saścarṣaṇīdhṛto̱ viśve̍ devāsa̱ ā ga̍ta
dā̱śvāṃso̍ dā̱śuṣa̍: su̱tam ||”
avitāro vāvanīyā vā manuṣyadhṛtaḥ sarve ca devā ihāgacchata,
dattavantaḥ dattavataḥ sutamiti | tadetadekameva vaiśvadevaṃ gāyatraṃ tṛcaṃ
daśatayīṣu vidyate | yattu kiṃcidbahudaivataṃ tadvaiśvadevānāṃ sthāne yujyate
yadeva viśvaliṅgamivita śākapūṇiḥ | anatyantagatastveṣa uddeśo bhavati
‘babhrureka’ iti daśa dvipadā aliṅgāḥ | bhūtāṃśaḥ kāśyapa āśvinamekaliṅgam | abhitaṣṭīyaṃ sūktamekaliṅgam
sādhyā devāḥ sādhanāt | teṣāmeṣā bhavati
7.5
ṛdhyāma āśviliṅgaṃ yena parpharīsūktaṃ sarvamāśvinam
“ṛdhyāma stoma̍ṃ sa̱nuyā̍ma̱ vāja̱mā no̍ ma̱ntraṃ sa̍rathe̱hopa̍ yātam
yaśo̱ na pa̱kvaṃ madhu̱ goṣva̱ntarā bhūtāṃśo̍ aśvināḥ kāmamaprāḥ ||”
abhitaṣṭīyaṃ sūktaṃ caindram | tadapi ekaliṅgam iti | yathā
“śuna̍ṃ huvema ma̱ghavā̍ṃna̱mindra̍ma̱smin bhare nṛta̍ma̱ṃ vāja̍sātau
śṛ̱ṇvanta̍mu̱gramūtaye̍ sama̱tsu ghnanta̍ṃ vṛ̱trāṇi̍ sa̱ṃjita̱ṃ dhanā̍nām ||”
sādhyāḥ (28) devāḥ sādhanāt | te hi sarvamidaṃ sādhayanti | yadanyena sarvakarmabhirasādhitaṃ tatsādhayantīti sādhyā ucyante | te ca punaḥ prāṇāḥ viśvasṛja ṛṣayaḥ
ye sahasrasaṃvatsarasatreṇedaṃ viśvamasṛjanta ta evaite | adhidaivaṃ raśmayaḥ | vijñāyate hi
7.40-2
“prāṇā vai sapta ṛṣayaḥ sādhyā viśvasṛjaḥ” iti
teṣāmeṣā prādhānyastutiḥ bhavati
7.15-3
“ya̱jñena̍ ya̱jñama̍yajanta de̱vāstāni̱ dharmā̍ṇi pratha̱mānyā̍san
te ha̱ nāka̍ṃ mahi̱māna̍: sacanta̱ yatra̱ pūrve̍ sā̱dhyāḥ santi̍ de̱vāḥ ||”
vasavo yadvivasate sarvam | agnirvasubhirvāsava iti samākhyā
7.41
tasmāt pṛthivīsthānāḥ | indro vasubhirvāsava iti samākhyā | tasmānmadhyasthānāḥ| vasava ādityaraśmayo vivāsanāt | tasmād dyusthānāḥ
teṣāmeṣā bhavati
7.42
su̱gā vo̍ devāḥ su̱pathā̍ akarma̱ ya ā̍ja̱gmuḥ sava̍nami̱daṃ ju̍ṣā̱ṇāḥ
ja̱kṣvāṃsa̍ḥ pa̱pivāṃsa̍śca̱ viśve̱'sme dha̍tta̱ vasavo̱ vasū̍ṃni
tristhānāḥ ityuktam | yata itarayorapi sthānayoḥ pradarśayati | teṣām eṣā
aparā bhavati
7.43
“jmayā atra vasavo ranta devā urāvantarikṣe mayanta śubhrāḥ
arvāk patha urujrayaḥ kṛṇudhvaṃ śrotā dūtasya jagmuṣo no asya ||”
vājino vyākhyātāḥ | teṣāmeṣā bhavati
7.43-2
vājinaḥ (30) vyākhyātāḥ, api sa vājī vejanavān ityatra | kevalamatra
bahuvacanakṛto viśeṣaḥ | raśmayaśca abhidheyāḥ | pṛthaktve devāśvāḥ | teṣām eṣā
bhavati prādhānyastutiḥ
7.44
"śaṃ no̍ bhavantu vā̱jino̱ have̍ṣu de̱vatā̍tā mi̱tadra̍vaḥ sva̱rkāḥ
jambhayanto'hi̱ṃ vṛka̍ ra̱kṣā̍ṃsi̱ sane̍mya̱smadyu̍yavannamī̍vāḥ ||"
jambhayanto'hiṃ ca vṛkaṃ ca rakṣāṃsi ca kṣipramasmadyāvayantvamīvā devāścā
iti vā
devapatnyo devānāṃ patnyaḥ | tāsāmeṣā bhavati
7.44-2
vā | patnīsaṃyājeṣvetā ijyanta ityatastṛtīyasavanabhaktitvādityaṃ bhajante | taduktam
' athaitānyādityabhaktīnyasau lokastṛtīyasavanam' iti
7.45
“ de̱vānā̱ṃ patnī̍ruśa̱tīra̍vantu na̱ḥ prāva̍ntu nastu̱jaye̱ vāja̍sātaye
yāḥ pārthi̍vāso̱ yā a̱pāmapi̍ vra̱te tā no̍ de̱vīḥ su̱havā̱ḥ śarma̍ yacchata ||”
devānāṃ patnya uśatyo'vantu naḥ| prāvantu no'patyajananāya cānnasaṃsanāya ca | yāḥ pārthivāso yā apāmapi vrate karmaṇi tā no devyaḥ suhavāḥ śarma yacchantu śaraṇam | tāsāmeṣāparā bhavati
7.12
"u̱ta gnā vya̍ntu de̱vapa̍tnī̱rindrā̱ṇya1gnāyya̍śvinī̱ rāṭ
ā roda̍sī varuṇānī śrṛṇotu̱ vyantu̍ de̱vīrya ṛ̱turjanī̍nām ||”
jambūmāgārśramavāsino bhagavaddurgācāryasya kṛtau
ṛjvarthāyāṃ niruktavṛttau
dvādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ
7.12-2
(athāto dyusthānā vasātiṣu smeheha jātā prātaryujā prātaryajadhvamuṣastaccitrametā u tyāḥ sukiṃśukaṃ vṛṣākapāyyapāgūhaṃstvaṣṭā duhitre
savitā viśvā rūpāṇi prātarjitamudu tyaṃ citraṃ śukraṃ te pathaspatha idaṃ
viṣṇurviśvānaro viśvānarasya yenā pāvaketi catuṣkaṃ keśya'gniṃ trayaḥ
keśinaḥ punarehi yasmin vṛkṣe pāvīravī yadindrāgnī pavitravanta uta
no'hirvāmatharvāthāto dyusthānā devagaṇā imā giraḥ sapta ṛṣayastiryagbilo devānāṃ bhadraumāso yajñena sugā vo mayā atra śaṃ no bhavantu
devānāṃ patnīruta nā vyantviti ṣaṭcatvāriṃśat || )
5 iti nirukte (uttaraṣaṭke ṣaṣṭho'dhyāyaḥ) dvādaśo'dhyāyaḥ
7.12-2.p1
daivataṃ kāṇḍaṃ samāptam
iti nairuktottarārdhaḥ samāptaḥ
atha pariśiṣṭam
Linked texts (6)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit
- Atharvaveda — Sanskrit
- Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit
- Aṅgirasī — Sanskrit
- Saṃvādasūkta — Sanskrit