Yāska's Nirukta 103.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 103.1
- Language
- Sanskrit
103.1
“vṛkaḥ ( 65 )”-ityanavagatam, anekanamesśca | “vṛkaḥ” tāvat “candramā bhavati” sa hi “vivṛtajyotiṣkaḥ” prakāśitajyotiṣko bhavati, tasmādvṛkaḥ | atha “vā” “vikṛtajyotiṣkaḥ”-iti vṛkaḥ, taddhi tasya vikṛtaṃ jyotiḥ śītatvāt, itarāṇi uṣṇāni jyotīṃṣi sūryādīṃni, tānyapekṣya | atha “vā” “vikrāntajyotiṣkaḥ” vṛkaḥ, tasya hi vikrāntaṃ jyotiḥ, itarebhyo grahanakṣatratārakādibhyo jyotirbhyaḥ sakāśāt | ete śabdasamādhayaḥ |
5 |
20 |
“aruṇo māsakṛt0-roda̍sī ( ṛ0 saṃ0 1, 7, 23, 3 )”—iti || tritasyeyamāptyasya kūpe patitasya, katsasya vā ārṣam | paṅktiḥ | vaiśvadevī | “aruṇaḥ” “ārocanaḥ” ābhimukhyena sarvasya jagato rocayitā svayā jyotsnayā | “māsa-
kṛt” “māsānāṃ ca arddhamāsānāṃ ca karttā” | māsaśabdasambandhādarddhamāsaśabdo'dhyāhṛtaḥ, tānapi hyasau nirmimīta iti | “candramāḥ” “vṛkaḥ” | āha-kiṃ karoti ? iti, ucyate-“pathā yantaṃ dadarśa hi” nakṣatramaṇḍalasyādho'vasthitaḥ pathā svena mārgeṇa yantaṃ dadarśa paśyati “nakṣatragaṇam”-na māmandhakūpe patitaṃ paśyati, yadi nāma paśyet kathañcidavaśyamatyāñjāyetanāpado māmityabhiprāyaḥ | kiñca, “ujjihīte nicāyyā taṣṭeva pṛṣṭyāmayī vittam” | yathā kaścit taṣṭā takṣā “pṛṣṭharogī” kaścidvṛkṣaṃ “tadguṇavan” uccindanāspade'yaṃ yogyo na vā ?-ityanenotkaraṇo bhūtvā nicāyayati paśyati, evaṃ “candramāḥ” apyujjihīte “yenayena” nakṣatreṇa “yokṣyamāṇaḥ” bhavati-amunā mayādya yoktavyam-iti | evaṃ “nicāyya” dṛṣṭvā svena dṛṣṭāt darśanena | tatastadeva “abhijihīte” tenaiva sahodetītyarthaḥ | evamasya yenārthaḥ, namayamādareṇorddhakāyo hi bhūtvā paśyati, mayā tvasyārtho nāstīti māṃ na paśyatyadho varttamānam | evamato bravīmi, -api tāvat he “rodasī !” “vittaṃ” vijānītaṃ “asya” tritasyā kakṣīvata ārṣam | āśvinī | triṣṭup | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate || "ajohavīt" "āhvayat" āhūtavatī "uṣāḥ" | he "aśvinau !" yuvām | varttanaśīlā "varttikā" || kadā punarāhnayata ? iti, ucyate—"āsyaḥ" āsyādyadenāṃ "vāṃ" yuvām "āmuñcatam" | "vṛkasya" ādityasya | "uṣāḥ" kila "ādityenābhigrastā aśvinau" āhvayat āhūtavatī, "tāmaśvinau pramumucatuḥ" pramocitavantau "ityākhyānam"—etasminnarthe cedayantaṃ nidānavido bahvṛcāḥ, tadapyupekṣitavyaṃ mantrārthanirṇayāya— 'āso vṛka̍sya vartikā̱mabhī̍ke yuvaṃ na̍rā nāsatyāmumuktam || (ṛ0sa0 1,8,10,4)"— iti || etacca yuvayormāhābhāgyam | kiñcānyat | 'vijayuṣā yayathuḥ sānvedreḥ | vijayuṣā vijayamicchantau yuvā yayathuḥ gacchathaḥ, sānu samucchritam aṃdreḥ meghasya śikharamāruhya | kiñca, yuvāmeva 'jātam' upadrava durbhikṣākhyaṃ kṛtsnasya jagataḥ 'viṣvagtaḥ' viṣvagañcanau, sarvato gatau bhūtvā, – meghajāleneda sarvamabhipracchādya, tataḥ 'ahataṃ' hatavantau sthaḥ, 'viṣeṇa' udakenetyarthaḥ || yathāsmin vṛkaśabdenāditya ucyate, tathā''khyānādapekṣitavyam |
5 |
21 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit