Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 107

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 107

Language
Sanskrit

107.1

"kuṭasya (70)” “carṣaṇiḥ(71)”—ityete anavagate | “kṛtasya” “cāyitā”— ityetau śabdasamādhī | eka eva nigamaḥ-| “ha̱viṣā̍ jā̱ro 0-carṣa̱ṇiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 33, 4)”—iti || praskaṇvasyeyārṣam | āśvinī | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | he “narā” naro ! aśvinau ! yuvām | eṣaḥ “ādityaḥ” “pitā” pātā, kṛtsnasya jagataḥ | “kuṭasya” ca “kṛtasya karmaṇaḥ” sārvabhaumasya sādhvasādhunaḥ “carṣaṇiḥ” “cāyitā” draṣṭā, buddhyādhidevatābhāvenāvasthitaḥ sarvabhūtānām | “apāṃ jāraḥ” apāṃ sarvabhūtāntargatānāṃ prāṇabhāvenāvasthito jarayitā, śoṣayitā | “papuriḥ” ca pūrayitā ca | prāpte kāle “haviṣā” udakena “pipartti” pūrayati vā prīṇayati vā | yau yuvāmevaṅguṇayuktenādityena pūryethe, prīṇyethe vā, tau yuvāmimāṃ nāmāsmākamāśiṣaṃ samarddhayatamityevamāśīryojyā || evamatra “kuṭasya, carṣaṇiḥ”—ityete kṛtasya cāyitetyevamupapadyete || narāvatra dyāvāpṛthivyāvabhiprete, tayoścodakenādityaḥ pūrayitā | tasmādādityābhidhāyinau carṣaṇirābadasya, tasya ca buddhayadhidevatābhāvena kṛtasya karmaṇo draṣṭṛtvamupapadyate || 'pipartti'-'papuriḥ'-ityevametau nigamasthau śabdau “pūrayatyarthoṃ vā tṛpyarthau vā” |
5 |
24 |

107.72

bhavati| "śambaḥ ( 72 )" - ityanavagatam | “vajranāma” – ityābhidheyavacanam | "śamayitā vā śātayitā vā"- iti śabdasamādhī || 'ā̱rācchatru̱mapa̍bādhasva dū̱ramu̱gro yaḥ śamba̍ḥ puruhūta̱ tena̍ | a̱sme dhe̍hi̱ yava̍ma̱dgoma̍dindra kṛ̱dhī dhiya̍ṃ jari̱tre vāja̍ratnām || ( ṛ0 saṃ0 7, 8, 23, 2 ) " iti || kṛṣṇasyāṅgirasasyārṣam | triṣṭup | mādhyandine savane stomātiśaṃsane brāhmaṇācchaṃsinaḥ śastre viniyuktā | he "puruhūta !” bahubhirāhūta ! 'yaḥ' eṣaḥ, 'ārāt' samīpe asmākaṃ varttate śatruḥ, taṃ dūram 'apabādhasva' nāśayetyarthaḥ | ārācchabdo hyatra samīpārthavācī | anyatrāpi coktam, - "ārāt prāgvaṃśādudyāstamayau” – iti | kena punarapabādhasva ? "ugro yaḥ śambaḥ” uddūrṇo yo vajraḥ "tena” apabādhasva | kiñca, taṃ dūramapabādhya tataḥ 'asme' asmabhyaṃ 'dhehi' dehi 'yavamat' yavaistadvat-vrīhigodhūmādyannam | api ca, 'gomat' gobhistadvat-paśvādibhiḥ | kiñca, sa tvametadevaṅguṇakamasmabhyamannaṃ dadat 'kṛdhi' kuruṣva imāṃ 'dhiyam' etat karma, 'vājaratnāṃ' vājaramaṇīyāṃ, pracureṇānnena yathaitasmin karmaṇi varttamānā ramemahi, tathā kuruṣvetyabhiprāyaḥ | dhīriti karmanāmasu paṭhitam,–“dhīḥ, śacīḥ”-iti | evamatrāpabādhanasambandhāt "śambaḥ” – ityetad vajranāmetyupapadyate | apaṭhitametadvajranāmasu, – ityato'prasiddhārtham, tasyaivaṃ prakaraṇādarthasiddhirbhavati |
5 |
24 |
2 ||

107.73

"kepayaḥ ( 73 )”–ityanavagatam | “kapūyāḥ”- hyete santaḥ kepaya ityucyante | āha-“kapūyam"- "iti" kimuktaṃ bhavati ? ucyate, -yadetat pāpakārī prāyaścittena "punāti karma kutsitam” yacca tat “duṣpūryyaṃ” duṣpāvaṃ "bhavati” pūyamānamapi, etat kapūyamityucyate –||

Linked texts (1)