Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 107.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 107.1

Language
Sanskrit

107.1

"kuṭasya (70)” “carṣaṇiḥ(71)”—ityete anavagate | “kṛtasya” “cāyitā”— ityetau śabdasamādhī | eka eva nigamaḥ-| “ha̱viṣā̍ jā̱ro 0-carṣa̱ṇiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 33, 4)”—iti || praskaṇvasyeyārṣam | āśvinī | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | he “narā” naro ! aśvinau ! yuvām | eṣaḥ “ādityaḥ” “pitā” pātā, kṛtsnasya jagataḥ | “kuṭasya” ca “kṛtasya karmaṇaḥ” sārvabhaumasya sādhvasādhunaḥ “carṣaṇiḥ” “cāyitā” draṣṭā, buddhyādhidevatābhāvenāvasthitaḥ sarvabhūtānām | “apāṃ jāraḥ” apāṃ sarvabhūtāntargatānāṃ prāṇabhāvenāvasthito jarayitā, śoṣayitā | “papuriḥ” ca pūrayitā ca | prāpte kāle “haviṣā” udakena “pipartti” pūrayati vā prīṇayati vā | yau yuvāmevaṅguṇayuktenādityena pūryethe, prīṇyethe vā, tau yuvāmimāṃ nāmāsmākamāśiṣaṃ samarddhayatamityevamāśīryojyā || evamatra “kuṭasya, carṣaṇiḥ”—ityete kṛtasya cāyitetyevamupapadyete || narāvatra dyāvāpṛthivyāvabhiprete, tayoścodakenādityaḥ pūrayitā | tasmādādityābhidhāyinau carṣaṇirābadasya, tasya ca buddhayadhidevatābhāvena kṛtasya karmaṇo draṣṭṛtvamupapadyate || 'pipartti'-'papuriḥ'-ityevametau nigamasthau śabdau “pūrayatyarthoṃ vā tṛpyarthau vā” |
5 |
24 |

Linked texts (1)