Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 115.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 115.1

Language
Sanskrit

115.1

“āśuśukṣaṇiḥ (1)”—ityanavagatam | “āśu śucāṃ sanitā vā” syāt, ‘āśu śucā kṣaṇitā vā’ | tvama̍gne dyubhi̱stvamā̍śuśukṣa̱ṇiḥ0-jāyase̱ śuci̍ḥ || ( ṛ0 saṃ0 2, 5, 17, 1)”—iti || gṛtsamadasyeyārṣam | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | jagatī | āgneyī | he bhagavan ! “agne !” “tvaṃ” “dyubhiḥ” “ahobhiḥ” nemittabhūtaiḥ paurṇamāsyādyaiḥ eṣāṃ mathyamāno nṛṇāṃ jāyase, ‘paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyāṃ ādadhīta’ ityuktam | kiñca, “tvam āśuśukṣaṇiḥ” | “āśu iti ca śu iti ca” ete “kṣipranāmanī bhavataḥ” | śu-ityetadatra prāsaṅgikamanyatropakāraṃ kariṣyatīti | tadyathā,–‘śuno vāyuḥ, śu etyantarikṣam’—ityevamādau | āśuśukṣaṇiḥ– ityeteṣāṃ pañcanāmakṣarāṇāmāryaṃ tāvadakṣaradvayam āśu-ityetat kṣipranāma | adhunā śuityetat tṛtīyamakṣaramutsṛjya uttaramakṣaradvayaṃ nirāha,–“kṣaṇiḥ”–ityeṣa dvayakṣaraḥ śabdaḥ “kṣaṇoteḥ dhātoḥ (tanā0 u0 )” hiṃsāthsya | “sanoteḥ ( tanā0 u0 )” vā sambhajanārthasya | madhyamaṃ tu śu-ityetadakṣaraṃ ‘śuceḥ (bhū0 pa0) dīpyarthasya | atha ko'rthaḥ sarvairapyetairakṣarairabhidhīyate ? iti, ucyate—“āśu” “śucā” dīptyā “kṣaṇoti” hinasti-“iti” āśuśukṣaṇiḥ agniḥ | athavā-āśu śucā “sanoti” sambhajati-iti āṃśuśukṣaṇiḥ agniḥ | kṣaṇoteḥ sanoteśca vikalpaḥ |
“śuk śocateḥ”-iti | pañcānāmakṣarāṇāmāśuśukṣaṇiśabde tṛtīyamakṣaraṃ śu-iti, tasyaitannirvacanam | evaṃ tāvadayameko nirvacanaprakāra āśuśukṣaṇiśabdasya | athavaivamanyathā syāt “pañcamyarthe” iyaṃ “prathamā” vibhaktiḥ | “āśuśukṣaṇeḥ”iti yaduktaṃ syāt, etaduktaṃ bhavati-āśuśukṣaṇiḥ-iti | āha-kiṃ punaḥ kāraṇaṃ prathamaiṣā satī pañcamītvena vipariṇamyate ? iti; ucyate“tathāhi vākyasaṃyogaḥ” tena prakāreṇa pañcamītvena vipariṇāme pañcamītvena vipariṇatasya śabdasyānena vākyena saṃyoge'rthasaṅgatirbhavati na yathāvasthitasya | āha-kathaṃ kṛtvā ?-iti, ucyate-“tvama̱dbhyastvamaśma̍na̱spari̍ | tvaṃ vane̍bhya̱stvamoṣa̍dhībhyaḥ”-ityetānyakṣarāṇi bahūni padāni pañcamyantāni, tasmādanenāpi pañcamyantenaiva bhavitavyamityupapadyate pañcamītvena vipariṇāma iti | āśuśukṣaṇirityetasyākṣarapañcakasya ya eṣa purastāt “ā-iti ākāraḥ” eṣa tāvat “upasargaḥ” | yaḥ punareṣa śuśukṣaṇiriti “uttaraḥ” anantaraścaturakṣaraḥ śabdaḥ, eṣaḥ “cikīrṣitajaḥ” cikīrṣitādarthājjātaḥ sannantādityabhiprāyaḥ | atha punaḥ samastasya ko'rthaḥ ? iti, ucyateyaḥ kaścit “āśu śocayiṣuḥ” ādidīpayiṣuḥ bhavati, sa āśuśukṣaṇiḥ yajamāna iti yāvat, tasmādāśuśukṣaṇeḥ tvaṃ he bhagavannagne ! jāyase | kimetāvadeva ? netyucyate,-tvam “adbhyaḥ” jāyase, vaidyutātmanā | tvameva ca “aśmanaḥ” “pari” paritaḥ sarvataḥ, itaretarābhighātājjāyase | “tvaṃ” “vanebhyaḥ” dārubhyaḥ | tvam “oṣadhībhyaḥ” śarādibhyaḥ | tvaṃ “nṛṇāṃ” manuṣyāṇāṃ he “nṛpate” manuṣyapate ! “jāyase” abhivyajyase | “śuciḥ” dīpta ityarthaḥ ||
“śuciḥ śocateḥ”-jvalatyarthasya | “ayamapītaraḥ śuciḥ” laukikaḥ “etasmādeva”-iti vaiyākaraṇā manyante, nairuktāḥ punaḥ niḥpūrvāt siñcateritaraḥ śucirityevaṃ manyante, “niḥ” niṣkṛṣya hi “asmāt” “pāpakam” aśucitvam, anyasmin “siktaṃ” bhavatītyevam | annāgnirvācya āśuśukṣaṇiranyo vā yaḥ kaścidāgniṃ mathitvā tena kiñcidādidīpayiṣurbhavati, sa vā āśuśukṣaṇiriti |
6 |

Linked texts (1)