Yāska's Nirukta 118.5
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 118.5
- Language
- Sanskrit
118.5
"pulukāmaḥ (16)"--ityanavagatam | "purukāmaḥ"--ityavagamaḥ | "i̱maṃ nu soma̱manta̍ito hṛtsu pī̱tamupa̍ bruve | yatsī̱māga̍ścakṛ̱mā tatsu̱mṛ̍ḷatu pulu̱kāmo̱ hi martya̍ḥ || (ṛ0 saṃ0 2, 4, 22, 5)"--iti || agastyalopāmudrāmaṃvāde antevāsī brahmacārī imāṃ saumī bṛhatamapaśyat | 'imam' aham 'somam' 'antitaḥ' antike avasthitam 'upa' gamya cetasā 'bruve' | na ca bahirantike'vasthitamupabruve, kiṃ tarhi ? 'pītaṃ' santa 'hṛtsu' eva, sva eva hṛdaye'vasthitamupabruve | "yat sīmāgaścakṛmā" | yat sīm sarvataḥ sarvaprakāram āgaḥ cakṛma pāpaṃ kṛtavanto vayam | 'tat' aya somaḥ 'sumṛḷatu' sumṛḍatu suṣṭhu sukhavidhipariṇāmaṃ karotu | ki kāraṇam ? itaḥ, yasmāt "pulukāmo hi" bahukāmo hi "martyaḥ" | sa bahukāmatvāt manuṣyasvābhāvyāt avaśyamāgaḥ karoti, tadayaṃ pītaḥ somaḥ śamayatvityabhiprāyaḥ || evamatra pulukāma-śabdena purukāmo bahukāmaḥ ucyate, 'martya'-śabdasāmānādhikaraṇyāt, sārūpyācca |