Yāska's Nirukta 119.1

119.1

"upalaprakṣiṇī ( 23 )"-ityanavagatam | "saktukārikā" abhidheyā, sā hi "upaleṣu" yavān "prakṣiṇāti" hinasti | evamamyopalaprakṣiṇīśabdasyāpratīyamānārthasya vigraheṇārthapratītiravagamaḥ | atha 'vā' upaleṣu prakṣepiṇī syāt, upaleṣu tapteṣu bharjanārthaṃ yavān prakṣipati, sā hi gauḍeṣu prasiddhā | upalān vā yavebhyaḥ prakṣipati, vicinotītyarthaḥ | seyam 'upalaprakṣepiṇī' satī 'upalaprakṣiṇī'-ityucyate [ |
6 |
5 |
]+
“kārura̱haṃ tato 0 —mendrā̍yendo̱ pari̍ srava” | śiśuśrāṅgirasaḥ, tasyeyamarṣim | paṅktiḥ | aindrī | svaduṣkṛtāśaṅkayā kilāparisravati some pāpasaṅkīrtanādātmaśuddhirbhaviṣyatīti manyamāna ātmānameva nirdiśannāha,—“ahaṃ” tāvat kasmiṃścidanādikāle pareṣāṃ “kāruḥ” “stomānāṃ” “karttā” stomakarttā stutīnāṃ prayoktā yajñakarmaṇi hotṛtvenāvasthito barhirvā yajñāt priyavantā laukikābhirvācoyuktibhirjīvikāparatayā | “tataḥ” mama pitā putro vā “bhiṣak” ārttāt, brahmā, sa hi prāyaścittaroge utpanne yajñasya bheṣajaṃ karoti | yaduktam, “bheṣajakṛto ha vā eṣa yajño yatraivaṃvid brahmā bhavati” | itaro laukiko vā bhiṣak | “tataḥ-iti santānanāma, piturvā putrasya vā” | piturhi sakāśāt putraḥ tanyate | 'pamapādāne kārake tataḥ pitā, putraḥ punaḥ tanyate aya tataḥ karmaṇi kārake | “upalaprakṣiṇī” savarnāyānāṃ peṣṭrī, “dāsī pinaṣṭi”—iti hyuktam | itareṣāṃ “saktukārikā” saktūnāṃ peṣṭrī | “nanā” “mātā” mamāsīt, sā hi stanasampradānādyupakārārthamapatyaṃ prati natā bhavati | “duhitā vā” nanā syāt, sāpi hi paricaryārthaṃ pituḥ prahvā bhavati | yasmin pakṣe pitā bhiṣak, tasmin pakṣe nanāśabdena mātocyate, yasmin punaḥ pakṣe putro bhiṣak, tasmin pakṣe nanāśabdena duhitocyate | te vayamevamanādikāle kasmiṃścid jīvikāpradhānāḥ santaḥ “nānādhiyaḥ” “nānākarmāṇaḥ” yathoktena krameṇa kārurahamityevamādinā “va̱syūvaḥ” “vasukāmāḥ” kathaṃ nāma vasu labhemahi, yena prāṇadhāraṇaṃ syāditi | etenābhiprāyeṇa “anu gā iva tasthima” “anvāsthitāḥ smo lokam” imam | kathamapunaranvāsthitāḥ smaḥ ? iti, “gāva iva” yathānekairupakāraprakārairlokamanvāsthitā gāvaḥ, evamanvāsthitāḥ smo vayamapīmaṃ lokam | sa tvam “indo !” vijñāyaitadanena svaduritānukīrttanena kṣayitakalmaṣāḥ sma iti manyamānaḥ, etasmād daśāpavitrāt “indrāya” indrārtham “parisrava” asmābhiravamaddhyeṣyamāṇaḥ kathaṃ vā na parisraviṣyasītyabhiprāyaḥ || evamatra “upalaprakṣiṇī = saktukārikā” śabdārthopapatterityupapadyate |
6 |
5 |