Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 133.5

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 133.5

Language
Sanskrit

133.5

“turvaṇiḥ (57)”-ityetadanavagatam | “tūrṇavaniḥ”-ityarthavacanam | tūrṇaṃ hi yaḥ sambhajate, sa tūrṇavanitā san tūrṇavanirityuktaḥ ||
“sa tu̱rvaṇi̍rma̱hām̐ a̍re̱ṇupauṃsye̍ gi̱rerbhṛṣṭi̱rna bhrāja̍te tu̱jā śava̍ḥ | yena̱ śuṣṇa̍ṃ ma̱āyina̱māya̍so̱ made̱ dudhra̍ ābhūṣu̱rāmaya̱nni dāma̍ni || (ṛ0 saṃ0 1, 4, 21, 3)”—iti ||
indrasya savyatvamāpannasyeyamārṣam | jagatī | aindrī | vaiṣuvate'hani niṣkevalye śastre śasyate | “saḥ” indraḥ “turvaṇiḥ” tūrṇavanitā, indro hi stotāraṃ tūrṇaṃ sambhajate | “mahān” prabhāvataḥ | “areṇupauṃsye” antarikṣe hi yat balaṃ bhavati, tatra na reṇavaḥ santi, tasmādareṇupauṃsyāmityucyate | “pauṃsyam”—iti balanāmasu paṭhitam, tasmin areṇupauṃsye bale antarikṣe, saṃgrāme vā | ‘gireḥ bhṛṣṭiḥ’ giriśṛṅgamiva ucchritaḥ ‘bhrājate | ‘tujā’ vajreṇa pragṛhītena ‘śavaḥ’ śaviṣṭho baliṣṭha indraḥ | ‘yena’ vajreṇa nityaṃ ‘śuṣṇaṃ’ śoṣayitāram ‘asuraṃ’ megham, ‘māyinaṃ’ prajñāvantam ‘āyasaḥ’ devān prati ayanaśīlasya somasya ‘made’ prāpte ‘dudhraḥ’ durdharaḥ śatrūṇām ‘ābhūṣuḥ’ uparyupari ātmano bhavatumicchan ‘rāmayanni dāmani’ dāmnīva nyaramayat, suprabannādityarthaḥ || evamatra śabdasārūpyādarthopapatteśca “turvaṇiḥ=tūrṇavaniḥ”—ityupapadyate |
14 |

Linked texts (1)