Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 138.5

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 138.5

Language
Sanskrit

138.5

"akraḥ (75)"-ityanavagatam | 'ākramaṇaḥ'- iti nyāyyam | "ākramaṇāt"iti nirvacanam | prākāro'bhidheyaḥ || "a̱kro na ba̱bhriḥ sa̱mithe̍ ma̱hīnāṃ didṛ̍kṣe̱ yaḥ sū̱nave̱ bhāṛ̍jīkaḥ | udu̱sriyā̍ jani̱tā yo ja̱jānā̱pāṃ garbho̍ nṛta̱mo ya̱hvo a̱gniḥ || ( ṛ0 saṃ0 2, 8, 15, 2)"-iti || viśvāmitrasyārṣam | triṣṭup | āgneyī | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | "akro na" akra iva, prākāra iva | "babhriḥ" bharttā, dhārayitā | kva ? "samithe" saṃgrāme | kasya ? "mahīnāṃ" mahatīnāṃ śatrusenānām | evaṃlakṣaṇo yo'gniḥ kiñca, 'didṛkṣe yaḥ' dṛśyate yaḥ | 'sūnave' somābhiṣavakartre yajamānāya nityakālamevā 'bhāṛjīkaḥ' prasiddhabhāḥ prasiddhadīptiḥ nityo jvalita ityarthaḥ | kiñca, sarvasya lokasya 'janitā' janayitā | 'usriyā ujjāna' usriyā āhutīḥ ātmani prakṣiptāḥ satīḥ devatāttṛptisamarthena rūpeṇa ūrdhvāḥ 'yaḥ' janayati | athavā gāva eva vosriyāḥ syuḥ, tā api hyasau paśukāmakarmaṇi aṅgabhāvaṃ gacchan janayati | yaśca 'apāṃ garbhaḥ' yaśca .'nṛtamaḥ' manuṣyatamaḥ, yaśca 'yahvaḥ' mahān, 'agniḥ' sa idaṃ nāmāsmākaṃ karotviti || evamatra śabdasārūpyādarthāvirodhācca "akraḥ=prākāraḥ"-ityupapadyate, asau hi ākramyate janaiḥ |
17 |