Yāska's Nirukta 141.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 141.1
- Language
- Sanskrit
141.1
“tatanuṣṭiḥ (84)” – ityanavagatam | “titaniṣuḥ”— aya syāt | “yo a̍smai ghraṃsa0–ka̍vāsa̱khaḥ ( ṛ0 sa0 4, 2, 3, 3 )”—iti || prājāpatyasya saṃvaraṇasyārṣam | aindrī | jagatī | “yaḥ” “asmai” indrāya “ghraṃse” “ahani” “uta vā” “api vā” “yaḥ” “ūdhani” “rātrau” “somaṃ” “sunoti” abhiṣuṇoti, nityakālameva yaḥ somābhiṣave prayatate ityarthaḥ | tasya kim ? iti, – sa eva niścayena “dyumān” “dyotanavān” “bhavati” | atha punaḥ ito yo viparīto bhavati, pūrvaiśca ‘pūrvatairaiśca “dharmasantānān” anuṣṭhitān “apetam” tamala karmabhirityevaṃvādinam “alaṅkari-
ṣṇum” “ayajvānam” ayajanaśīlam, ātmamaṇḍanaparaṃ vā, viṣayopabhogaparatayā svavittaṃ “titaniṣum” anekaiḥ prakāraiḥ yo vittāni tanitumicchati, tam, aśraddadhānam dharme | “śakraḥ” śaktaḥ indraḥ, “apa ūhati-apa ūhati”-upasargābhyāsadarśanāt ūhaterapyabhyāsa ādarārthaṃ kṛtaḥ, punaḥpunarapohati nāśayatītyarthaḥ | “tanūśubhram” “śarīraśobhayitāram” tatanuṣṭerevaitad viśeṣaṇam | yaśca anyo'pi “kavāsakhaḥ” kapūyasaṅgo bhavati, tamapyapohati | “maghavā” dhanasvāmī indraḥ, avaśyambhāvī tasya hi vināśa ityabhiprāyaḥ || kecittu “kavāsakha”-śabdaṃ “tanūśubhra”-viśeṣaṇameva varṇayanti | itaro viṣayapradhāno'pi bhūtvā sādhusamparkāt kadācit pratyāpadyeta, itarastvasādhusamparkādityantaṃnaṣṭa evetyanenābhiprāyeṇa || evamatra “tatanuṣṭi”-śabdena “viṣayopabhogapradhānaḥ”-ucyate, śabdārthavirodhādityapapatteḥ || “ghṛṃsaḥ-iti ahnarnāma” “prasyante'smin rasāḥ” sūryeṇa | “goḥ ‘ūdhaḥ’ uddhṛtataram”-iti śabdasārūpyaprasaktam, | taddhi anyebhyo'ṅgebhya uddhṛtataraṃ “bhavati” | “aponnaddham-iti vā” taddhi vijāyate kenacidupaśliṣya gorudare naddhamiti || “snehānupradānasāmānyāt rātrirapyūdha ucyate” sāpi hyavaśyāyānopadhivanaspatisnehakān dadhāti |
6 |
19 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit