Yāska's Nirukta 144
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 144
- Language
- Sanskrit
144.2
"bhṛmiḥ (87)"-ityanavagatam | 'bhramaṇam'—ityavagamaḥ | "bhrāmyateḥ"-iti nirvacanam | 'agniḥ'-abhidheyaḥ || "i̱mārma̍gne śa̱raṇi̍ṃ mīmṛṣo na i̱mamadhvā̍naṃ yamagā̍ma dū̱rāt | ā̱piḥ pi̱tā prama̍tiḥ somyā̍nā̱ṃ bhṛmi̍rasyṛṣi̱kṛnmartyā̍nām || (ṛ0 saṃ0 1, 2, 37, 1 )"- iti || hiraṇyastūpasyārṣam | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | he bhagavan ! 'agne !' 'imāṃ śaraṇiṃ' maraṇalakṣaṇāṃ hiṃsāṃ, imāṃ saṃsṛtiṃ vā 'mīmṛṣaḥ' 'naḥ'mārjiyasva nāśayasva naḥ | katamāṃ śaraṇim ? 'imam adhvānam' 'yam' etaṃ saṃsārādhvānam 'agāma' gatavanto vayam , amuṣmāllokādimaṃ lokam | asmāsu etāṃ saṃsārahiṃsām, enam ārjavaṃ javībhāvatvamasmākaṃ mārjayasva | kasmāt punarevamucyase ? itaḥ, yasmāt 'āpiḥ' tvamasmākam āptaḥ, athavā vyāpāgritā kṛtsnasya jagato mahimnā | 'pitā' ca rakṣitā, 'saumyānām' somasampādināṃ manuṣyāṇām | 'pramatiḥ' ca prakṛṣṭamatiḥ | "bhṛmiḥ" ca, tvameva saṃsāre bhrāmayitā pañcāgnividyoktena prakāreṇa, tvadadhīna eva saṃsāro mokṣaśca | "ṛṣikṛt" ca, darśanakarttāsi tvam, tvadadhīnameva darśanaṃ "martyānāṃ" manuṣyāṇām | sarvavijñānaprakāśenānugṛhyāsmān mocayasvāsmāt saṃsārādityabhiprāyaḥ | devayānenaiva pathā gamaya, mā pitṛyāṇeneti || evamatra "bhṛmiḥ=agniḥ" arthāvirodhāt viśeṣyate |
6|
20|
144.3
“yadyasūrya bravo'nāgāḥ” –ityetasmin sūkte, asya punaḥ sūktasya prathamā saurīti pratijajñe śaunakaḥ,–anyāḥ sarvā maitrāvaruṇya iti | ‘ime’ –iti dvayoreva mitrāvaruṇayoḥ | pūjārthe bahuvacanam | aryamā vā tṛtīyaḥ syāt, asāvapi hi asmin sūkte śrūyate | śaunakābhiprāyastvevaṃ sati parīkṣyaḥ || ‘ime’ mitrāvaruṇāryamaṇāḥ ‘divaḥ’ etya ‘animiṣāḥ’ ādaravantaḥ ‘pṛthivyāḥ’ pṛthivīlokādityarthaḥ | ‘cikitvānsaḥ’ sukṛtaduṣkṛtāni karmāṇi prāṇināṃ jānantaḥ, ‘acetasam’ acetayamānaṃ prāṇinaṃ karmānurūpeṇa amuṃ lokaṃ ‘nayanti’ | yata evamatastānahaṃ bravīmi,–“pravrāje” prakṛṣṭe etasmin vrajane maraṇārye mṛtyukāle upasthite, yadi ‘gādhaṃ’ saṃsāragāhanasamarthaṃ karma, vijñānaṃ vā ‘asti’ “naḥ” astyasmākam, tataḥ “amya” “viṣṭitamya” “viprāptasya” saṃmārādhvanaḥ ‘nadyaḥ cit’ nadyā iva “pāraṃ parṣan” pāraṃ yanvityarthaḥ || evamatra śabdasārūpyādarthāvirodhācca “viṣṭitaḥ = viprāptaḥ” saṃsārādhvā–ityupapadyate |
6 |
20 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit