Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 150.24

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 150.24

Language
Sanskrit

150.24

"galdyā (106)”—ityanavagam | 'galitadhānī syāt' galitaṃ hi tasyāṃ dhīyate | "dhamanirbhavati"-ityabhidheyavacanam, nāḍītyarthaḥ | “mā tvā soma̍sya0-na yā̍ciṣat|| ( ṛ0 sa0 5, 7, 13, 5 ) ”–iti || medhātitherārṣam | aindrī | bṛhatī | mahāvrate bṛhatīsahasre viniyuktā | he indra ! “mā cukrudhaṃ tvā” mā krodhayeyam “ahaṃ” “somasya” “galdayā” “gālanena” śramanena, pūraṇena somasya “sadā” nityakālamapi “yācan” "girā” gītyā stutyā ca “savaneṣu” yajñeṣu | kathaṃ ca punarbhā cukrudham ? iti | “bhūrṇi” “mṛgam” 'na' bhramaṇaśīlaṃ mṛgam iva | bhramaṇaśīlo bhūrṇiḥ | kaḥ punarasau ? vyāghro vā siṃho vā, sa hi bhramaṇaśīlo bibhartti ca śṛgālādīna | tenendra upamīyate | yathā śṛgālādayo lāṅgūlalālanādinopacāriṇopasarpamāṇāḥ taṃ na krodhayantyevamahaṃ somasampradānapūrvakayā stutyopasarpamāṇo mā cukrudhaṃ bhavantamiti | atha matam,-yadi mama krodhāt bibheṣi, māsmān yāciṣṭhā iti | “ka īśānaṃ na yāciṣat" ko hi nāma so'sti loke, ya īśānamīśvaraṃ na “yāciṣyate” ? na hyayācamānānā vṛttiḥ sidhyati || evamatrendrasya yā galadhamaniḥ, yayā soma āgatyate sā tenaiva āgaḷanena upalakṣyamāṇā “galdā”—ityucyate, na hyevamarthavirogho'sti || “galdā dhamanayo bhavanti”-- ityasya bhāṣyakāravākyasya mantre nātra dhamaniḷiṅgaṃ viśiṣṭamastītyato viśiṣṭaliṅgamanyadudāharaṇaṃ bravīti,–“ā tvā̍ viśa̱ntvanda̍vaḥ0—” iti | he indra ! “āviśantu” “tvā” tvām “indavaḥ” somāḥ | kathañca punarāviśantu tvāmindavaḥ ? "āgaldā dhamanīnām" yāḥ “āgaḷanāḥ” dhamanayaḥ, yābhiranupraviṣṭāḥ
manto navaṃ madamutpādayanti, adhovāhinyo yāḥ, tābhirāviśantu | śeṣaṃ mṛgyaḥ || evamiha"dhamanī"-śabdasahayogī "galdā"-śabda iti kṛtvā "āgaldā = dhamaniḥ"iti upapadyate || "nānāvibhaktī tvete" pade "bhavataḥ"-'galdayā' 'galdā'-iti, na tu nānārthe , āha-ko'bhiprāyaḥ ? iti, ucyate-pūrvasmin mantre yadyapi dhamaniśabdo nāsti, tathāpi nigame 'galdā'-śabdena dhamanirevocyate | tatra "galdā̱ dhama̍nīnām"ityetadeva jñāpakamityabhiprāyaḥ | 'galdayā'-iti tṛtīyāntam, 'galdāḥ'-iti prathamābahuvacanāntam | etadanayornānāvibhaktitvam |
6 |
1 ||

Linked texts (1)