Yāska's Nirukta 156
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 156
- Language
- Sanskrit
156.2
“vātāpyam (113)”-ityanavagatam | “udakaṃ bhavati” ityabhidheyavacanam | “vātaḥ” hi “etat” udakam “āpyāyayati” śītīkaroti | athavā-āpyāyatirvṛddhyarthaḥ syāt, puro vātena hi vṛṣṭibhūtamudakaṃ saṃvarddhate || “nū̱no ra̱yimupa̍māsva nṛ̱vanta̍ṃ pu̱nāno vā̱tāpya̍ṃ vi̱śvaśva̍ndram| pra va̍ndi̱turi̍ndo tā̱ryāyu̍ḥ prā̱tarma̍kṣū dhi̱yāva̍surjaga̱myāt || ( ṛ0 saṃ0 7, 4, 3, 5)”-iti || nodhaso gautamasyārṣam | pāvamānī saumī | he soma ! ‘nūnaḥ’ kṣipramasmākam ‘rayim’ dhanam ‘upamāsva’ upanirmiṇuhi | ‘nṛvantaṃ’ putrapautraiḥ sahitam | “punānaḥ” pūyamānaḥ | “vātāpyam” udakaṃ prāpya dravībhūtaḥ | “candraṃ” cāyanīyamudakam | ‘viśvaḥ’ ca sarvaḥ pūyamānaḥ | kiñca, ‘pratāri’ pratīrṇaṃ dīrghaṃ kuru-he ‘indo’ soma ! ‘vandituḥ’ stotuḥ ‘āyuḥ’ | kiñca, tathā upamāsva, juṣasva, yathā ‘prātaḥ’ nityameva ‘dhiyāvasuḥ’ karmavasuḥ | indraḥ tvāṃ pātumasmākam ‘ājagamyāt’ āgacchedityarthaḥ || evamatra “vātāpyam = udakam” arthāvirodhācchabdopapatteśca |
6 |
28 |
156.3
vasukutsasyārṣam | aindrī | triṣṭup || “vane na” “vane iva” vṛkṣe iva | śakuniḥ, sve nīḍe vāyamātmīyaṃ putraṃ “nyadhāyi” nidadhāti 'śiśukam' ajātapakṣam | sa yathā tatra nihitaḥ “cākan” “cāyan” paśyan, bhayād diśo nirīkṣamāṇaḥ āsīt, athavā-“kāmayamānaḥ” tadutsukamanā āsīt, evamaya masmāsu vṛkṣasya nīḍabhūteṣu śakuniputrabhūtaḥ, ‘śuciḥ’ vyapagatasarvadoṣaḥ ‘vāṃ’ yuvayoḥ svabhūtaḥ, ‘stomaḥ’ | he ‘bhuraṇyo’ bhartārau aśvinau ! śīghrau vā, bhuraṇyurīti kṣipranāmeti | kiñca, yasya stomasya ‘purudineṣu’ bahuṣvahaḥsu ‘indro hotā’ indro'pyāhvātā bhavati, –mamāyaṃ stomaḥ syāditi | kilakṣaṇaḥ punarindra āhvātā ? yaḥ ‘nṛṇāṃ nṛtamaḥ’ manuṣyāṇāmapi manuṣyatamaḥ, śūrāṇāmapi madhye śūratama ityarthaḥ | ‘naryaḥ’ ca nṛbhyo hitaḥ, yaḥ ‘kṣapāvān’ ca rātriparyāyeṣu somabhāgī | evaṅguṇayuktena yaḥ stoma indreṇāpi prārthyate, asmāsu varttamānaḥ, sa yuvāṃ prati ‘ajīgaḥ’ nityakālameva gacchatītyarthaḥ ||
evaṃtāvadetāmṛcamāśrinīmiti kṛtvā vyācakṣate, tadasādhu, aindre hi sūkte prathamaiveyamṛg bhavati | tacca punaḥ pṛṣṭhyasya ṣaṣṭhe'hani stome varddhamāne mādhyandine savane brāhmaṇācchaṃsinaḥ śastre viniyujyate || he ‘bhuraṇyo’ bhartārau, devatānāṃ patī ! ya eṣaḥ stomo'smāsu nihitaḥ, ‘śuciḥ’ vyapagatadoṣaḥ, śakuniputra iva, ‘vane’ vanāvayave vṛkṣe, ‘cākan’ paśyanniva kāmayamāna iva vā indram āste || yaḥ stomaḥ, tasya kim ? iti, – yasyendraḥ purudineṣu bahuṣvahaḥsu āhvātā abhūt, api nāma māmanena stomena stuyuriti | kilakṣaṇaḥ punarāhvatā yasyendraḥ ? iti, –‘nṛṇāṃ nṛtamaḥ naryaśca kṣapāvāṃśca’ samānametat pūrveṇaivārthena | yamevamindraḥ prārthayate, sa eṣaḥ stomaḥ, taṃ pratyajīgaḥ, gacchatītyarthaḥ | athavā-sa eṣaḥ stomo'smābhirudīryamāṇaḥ, tasyendrasya guṇān gṛhṇātīti syāt, “jigarttiḥ 0– gṛhṇātikarmā vā”– iti, hyuktam || evamatra “cākan”– ityasya “cāyan”– iti, “kāmayamānaḥ– iti vā” – ityetau vipariṇāmāvupapadyete, śabdasārūpyādarthāvirodhācca ||
etasminnigame padavibhāgataḥ kaścid vicāro'sti, tamāha bhāṣyakāraḥ, – “vā-iti ca, yaḥ -iti ca, cakāra śākalyaḥ” – iti | ‘vā’ iti ‘yaḥ’ iti ca pade cakāra śākalyaḥ padakāraḥ | tadetad vicāryamāṇaṃ na sādhu bhavati, kiṃkāraṇam 1 "udāttaṃ tvevamākhyātamabhaviṣyat" | evam etasmin padadvaye sati, yadetat ākhyātaṃ 'nyadhāyīti, etat udāttam abhaviṣyat yadvṛttāt parasya nityamākhyātasya nighāto na bhavatīti lakṣaṇavido manyante, na cedamudāttam, tasmāt yaḥ-iti neda yadvṛttam | kiṃ tarhi ? vāyaḥ-iti ekaṃ padam | kiñca, "asusamāptaścārthaḥ" apuṣkalaḥ, evametasmin padadvaye sati mantrasyārtho'susamāpto bhavati | katham ? dvipadatve hi sati 'vā' śabdasyārthena kenacit bhavitavyam, na ceha vikalpaḥ samuccayo vā kaścidartho'sti | syādetat, upamārtho bhaviṣyatīti, tadapi na mabhavati, nakāreṇopamārthasya kṛtatvāt ya ityasyāpi pṛthagbhūtasya na kaścidartho'sti | tasmādākhyātasyānudāttatvādarthāsambhavācca dvipadatve, 'vāyaḥ'- ityetadekapadameva, "śakuniputraḥ" eva cāmyābhidheyaḥ upapadyate |
6 |
28 |
156.28
"ratharyati ( 115 )"- ityanavagatam | 'rathaṃ haryati'- ityavagamaḥ, haryatiśabdo hi prepsāyām, "rathaṃ" hi yaḥ "kāmayate” sa ratharyati || "e̱ṣa de̱vo ratha̍ryati̱ pava̍māno daśasyati | ā̱vi̱ṣkṛ̍ṇoti vagva̱num || ( ṛ0 sa0 6, 7, 20, 5 )” - iti || śunaḥśepasyārṣam | pāvamānī saumī | gāyatrī | grāvamtuta āvāpe | “eṣaḥ" somaḥ “devaḥ” “ratharyati” rahaṇamātmano gamanamicchati | 'pavamānaḥ' 'daśasyati' dānamātmana icchati, kathaṃ nāma māṃ devebhyo dadyuriti | kiñca, 'āviṣkṛṇoti' prakāśīkaroti 'vagvanum' vaico vananīyam, datta māṃ devebhya iti || evamatra "ratharyati = rathaprepsuḥ” śabdasārūpyādetadupapadyate |
6 |
4 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit