Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 168

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 168

Language
Sanskrit

168.1

tadyathainānyudāharaṇāni ānupūrvyeṇaiva saptasvapi vibhaktiṣu indro diva ityevamādīni,— “indro̍ di̱va indra̍ īśe pṛthi̱vyā indro̍ a̱pāmindra̱ itparva̍tānām | indro̍ vṛ̱dhāmindra̱ inmedhi̍rāṇāmindraḥ kṣeme̱ yoge̍ havya̱ indra̍ḥ || ( ṛ0 saṃ0 8, 4, 15, 5 )”—iti || reṇorvaiśvāmitrasyeyamārṣam | aindrī | triṣṭup | sūryastutyekāhe niṣkevalye viniyuktā || “indro divaḥ” “īśe” īṣṭe | “indraḥ” eva “pṛthivyāḥ” īṣṭe | ‘indraḥ’ eva ‘apām’ īṣṭe varṣakarmādinā | ‘indraḥ’ eva ‘parvatānāṃ’ meghānām īṣṭe | ‘indraḥ’ eva ‘vṛdhām’ atipravṛddhānāmapi bhūtānāmīṣṭe | ‘indraḥ’ eva ca ‘madhirāṇāṃ’ yajñaistadvatāmīṣṭe | ‘indraḥ’ eva hi ‘yoge’ aprāptalābhe prāptavye, ‘kṣeme’ ca paripālane karttavye ‘havyaḥ’ āhvātavyaḥ | nānyaḥ kaścitsamartha etatkarttumityabhiprāyaḥ | prathamāyāmetadudāharaṇam | “indra”-ityetasmādupapadāt ‘īśe’-ityeṣaprathamapuruṣa iti pratīyate, nottamapuruṣa iti ||

168.2

“indra̱midgā̱thino̍ bṛ̱hadindra̍ma̱rkebhi̍ra̱rkiṇa̍ḥ | indra̱ṃ vāṇī̍ ranūṣata || ( ṛ0 sa0 1, 1, 13, 1 )”—iti || madhucchandasa ārṣam | mahāvrate mahadukthe girvāma śasyate|| he “gāthinaḥ” sāmagāḥ ! “indramit” indrameva yūya bṛhatā sāmnā abhiṣṭuta | yūyamapi he hotāraḥ ! ‘ārkiṇaḥ’ ‘arkebhiḥ’ arkairṛṅmayairmantrairindramevābhiṣṭuta | yūyamapi ca he adhvaryavaḥ ! indrameva ‘vāṇīḥ’ vāṇībhiḥ vāgbhiryajurmayībhiḥ ‘anūṣata’ abhiṣṭuta || dvitīyāyāmetadudāharaṇam ||

168.3

“indre̍ṇai̱te tṛtsa̍vo veviṣā̱ṇā āpo̱ na sṛ̱ṣṭā adha̍vanta̱ nīcī̍ḥ | du̱rmi̱trāsa̍ḥ praka̱lavi̍nmimā̍nā ja̱hurviśvā̍ni̱bhoja̍nāsu̱dāsai̍ || ( ṛ0 sa0 5, 2, 26, 5, )”—iti ||
tṛtīyāyāmetadudāharaṇam | vyākhyātaḥ śeṣaḥ ||

168.4

"indrāya̱ sāma̍ gāyata̱ viprāya bṛha̱te bṛ̱hat | dharma̱kṛte̍ vipa̱ścite̍ panasyave̍ || ( ṛ0 saṃ0 6, 7, 1, 1 )"–iti nṛmedhasa ārṣam | sātrikaṣvahaḥsu stotriyānurūpavarge tṛtīyasavane brāhmaṇācchaṃsinaḥ śastre viniyuktā || he udgātāraḥ ! “indrāya" "bṛhat" "sāma" "gāyata" 'viprāya' medhāvine 'bṛhate' mahate 'dharmakṛte' kṛtadharmaṇe 'vipaścite' viduṣe 'panasyave' pana icchate, ātmanaḥ stutimicchate | caturthyāmetadudāharaṇam ||

168.5

"sūrya̍syeva ra̱śmayo̍ drāvayi̱tnavo̍ matsa̱rāsa̍ḥ prasu̱pa̍ḥ sā̱kamè̍rate | tantu̍ṃ ta̱taṃ pari̱sargā̍sa ā̱śavo̱ nendrā̍dṛ̱te pa̍vate̱ dhāma̱ kiñca̱na || ( ṛ0 saṃ0 7, 2, 22, 1 )"– iti || reṇorvaiśvāmitrasyeyamārṣam | pāvamānī saumī | jagatī || yathā 'sūryasya' 'raśmayaḥ' tamasāṃ 'drāvayitnavaḥ' drāvaṇaśīlāḥ, evamete 'matsarāsaḥ' somāḥ, pāpānāṃ drāvaṇaśīlāḥ | kiñca, 'prasupaḥ' prasūtā etairṛtvigbhiḥ 'sākam' indraṃ prati 'īrate' gacchanti ityarthaḥ | gatvā ca 'tantuṃ tataṃ' tantumiva tantvavayavāḥ 'parisargāsaḥ' 'āśavaḥ' parisṛtāḥ 'yathā' vyāpnuvanti, evametaṃ pātāramindra svāmina pratyaśnuvanti vyāpnuvantītyarthaḥ | kasmāt punarevaṃ brūmaḥ ? itaḥ–yasmāt “nendrādṛte” somaḥ prātaḥsavanādīnāṃ somasavanasthānānāṃ “kiñcana” kiñcidapi “dhāma" "pavate” pūyate | tasmādevaṃ brūmahe, -indramevaite vyāpnuvantīti | pañcamyāmetadudāharaṇam ||

168.6

“indra̍sya̱ nu vī̱ryā̍ṇi̱ pravo̍ca̱ṃ yāni̍ ca̱kāra̍ pratha̱māni̍ vajrī | aha̱nnahi̱manva̱pasta̍ta̱rda pra va̱kṣaṇā̍ abhina̱tparva̍tānām || ( ṛ0 saṃ0 1, 2, 36, 1 )"–iti || hiraṇyastūpasyeyamārṣam | niṣkevalye śasyate || “indrasya” aha “vīryāṇi" vīrakarmāṇi “pravocam” | 'yāni' 'cakāra' 'prathamāni' akṛtapūrvāṇi anyaiḥ | 'vajrī' vajrasaṃyuktaḥ | 'ahan ahim' ghan megham | 'anu tatarda apaḥ' varṣārthe punaḥ punaśca 'prāminat' | 'vakṣaṇāḥ 'udakavahanaśirāḥ 'parvatānām'meghānām | evamādīni vīryāṇyahamindrasya pravocamiti | ṣaṣṭhyāmetadudāharaṇam ||

Linked texts (1)