Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 172.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 172.1

Language
Sanskrit

172.1

“tisra eva devatā iti nairuktāḥ”-iti upodghātaḥ | "saiṣā devatopaparīkṣā"(7 |
3) ityadhikāre varttamāne “yatkāma ṛṣiyaṃsyām” ( 7 |
4 ) ityevamādimantradevatālakṣaṇamuktam, tat punaradevatātvādaśvādīnām “ā no mitro varuṇo aryyamā”-- ityevamādiṣu vyāhanyamānamapekṣya “sa na manyeta” (7 | 4) ityevamādināśrite “māhābhāgyād devatāyā eka ātmā bahudhā stūyate” (7 | 4) ityevamādinā "puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyam (ṛ0 saṃ08, 4, 17, 2) "-- iti || evamādibhyo mantravākyebhyaḥ "athāto vibhūtayo'sya puruṣasya”ityevamādibhyaśca brāhmaṇebhyaḥ - “eṣa indra eṣa prajāpatiḥ” - ityevamādibhyaścaikātmye sāmarthyamunnīyyātmavitvakṣeṇa ātmaivedaṃ sarvam - ityaikātmyamuktam | ātmavidāṃ hyātmanyupajātaviśiṣṭajñānānāmātmaśarīrasthānāmātmamayamevedaṃ sarvamanupaśyatāmātmārthaḥ sarvo vedo'nyā ca sarvā vāk | na hyātmano'nyad vyatiriktamabhidheyamasti, sattvāviśeṣād yadabhidhānamabhidadhyāt || atha punarutkramaḥ puruṣārthasya prathamaniśreṇīphalasthānīyena kevalenādhiyajñena | tatra cāvadhāne adhidaivatādhyātmajñānaṃ kiñcid viduṣaḥ pṛthagātmano devatāḥ paśyataḥ, paricchinnaphalābhimrāyarayādhiyajñaṃ prayuyukṣamāṇasya pūrvajanmāvidyāvāsitāntaḥkaraṇāsyābhidhānastutibhedābhyāṃ vidhamantrārthavādavidyāvaśena yathāgrahaṃ pṛthagiva devatāḥ prakā-
śante | taduktam,-"atha yo'nyāṃ devatāmupāste anyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda"-iti | tadāhuḥ,-"ātmayājī śreyān devayājī vā ? iti, ātmayājīti ha brūyāt" iti | tadevaṃ brahmadevatāvṛkṣasya mūlam aikātmyamātmavidaḥ pratyavabhāsate | yāvadabhidhānaṃ tu yājñikānprati vidhimātrapradhānāt yaccāvaśiṣyate, tannairuktāt pratyavabhāsate | ata idamucyate,-"tisra eva devatā iti nairuktāḥ" | tisra iti saṃkhyā | evetyavadhāraṇamitarau pakṣau apekṣya |
7 |
5 |

Linked texts (1)