Yāska's Nirukta 172.2.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 172.2.1
- Language
- Sanskrit
172.2.1
katamāstāḥ ? iti,-"agniḥ pṛthivīsthānaḥ, vāyurvā indro vā antarikṣasthānaḥ, sūryaḥ dyusthānaḥ" || kayopapattyā tritva parijagmuḥ ? sthānabhedāt, pratyakṣaliṅgādanyārthadarśanācca || liṅgaṃ tridhā hi bhavati"vi̱śvaka̍rmā hyaja̍niṣṭa de̱va ādidga̍ndha̱rvo a̍bhavad dvi̱tīya̍ḥ | tṛ̱tīya̍ḥ pi̱tā ja̍ni̱tauṣa̍dhīnāma̱pāṃ garbha̱ṃ vya̍dadhātpuru̱trā ( ṛ0 sa0 ya0 vā0 saṃ0 17, 32 )"-iti || atra, "a̱jasya̱ nābhā̱vadhyeka̱marpi̍tam ( ṛ0 sa0 8, 3, 17, 6 )"-iti || anyārthadarśanācca | "prajāpatirvai trīnmahimno'sṛjatāgni vāyuṃ sūryyam" iti || "prajāpatirlokānabhyatapat tebhyo'bhitaptebhyorasān prāvṛhadagniṃ pṛthivyā vāyumantarikṣāt sūryyaṃ divaḥ"-iti "agniḥ pṛthivīsthānaḥ, vāyurvendro vāntarikṣasthānaḥ, sūryyo dyusthānaḥ"-iti "tisraḥ"-iti prakṛteḥ svarūpagrahaṇāt sthānabheda tritve hetumupasaṃsūcayati || kuto niyamo'gnyādīnāṃ pṛthivyādiṣu ? nigamebhyaḥ,-"pṛthivyasi [ ca ] janmanā vaśāsāgniṃ garbhamadhatthāḥ, antarikṣamasi janmanā vaśāsā vāyuṃ garbhamadhatthāḥ, dyaurasi janmanā vaśāsā''dityaṃ garbhamadhatthāḥ"-ityevamādibhyo nigamebhyaḥ || "vāyurvendro vā"-iti kimekasya paryāyavacanāvetau śabdau, utābhidheyau bhidyete ? iti | kutaḥ sandehaḥ ?, ubhayathā hi prasiddhiḥ-pratyabhidhānaṃ cārthabhedo dṛṣṭaḥ-gauḥ aśvaḥ iti yathā, abhidhānabhede'pi caikārthatā dṛṣṭā-hastaḥ karaḥ pāṇiḥ iti yathā | ato yuktaḥ saṃśaya iti || yājñikapakṣe tāvadadoṣaḥ | arthabhede'pi caiteṣāṃ yāvantyabhidhānāni tāvatyo devatāḥ | asya punarācāryasya svasiddhāntāvalambinaḥ "tisra eva devatāḥ"-
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit