Yāska's Nirukta 172.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 172.2
- Language
- Sanskrit
172.2.1
katamāstāḥ ? iti,-"agniḥ pṛthivīsthānaḥ, vāyurvā indro vā antarikṣasthānaḥ, sūryaḥ dyusthānaḥ" || kayopapattyā tritva parijagmuḥ ? sthānabhedāt, pratyakṣaliṅgādanyārthadarśanācca || liṅgaṃ tridhā hi bhavati"vi̱śvaka̍rmā hyaja̍niṣṭa de̱va ādidga̍ndha̱rvo a̍bhavad dvi̱tīya̍ḥ | tṛ̱tīya̍ḥ pi̱tā ja̍ni̱tauṣa̍dhīnāma̱pāṃ garbha̱ṃ vya̍dadhātpuru̱trā ( ṛ0 sa0 ya0 vā0 saṃ0 17, 32 )"-iti || atra, "a̱jasya̱ nābhā̱vadhyeka̱marpi̍tam ( ṛ0 sa0 8, 3, 17, 6 )"-iti || anyārthadarśanācca | "prajāpatirvai trīnmahimno'sṛjatāgni vāyuṃ sūryyam" iti || "prajāpatirlokānabhyatapat tebhyo'bhitaptebhyorasān prāvṛhadagniṃ pṛthivyā vāyumantarikṣāt sūryyaṃ divaḥ"-iti "agniḥ pṛthivīsthānaḥ, vāyurvendro vāntarikṣasthānaḥ, sūryyo dyusthānaḥ"-iti "tisraḥ"-iti prakṛteḥ svarūpagrahaṇāt sthānabheda tritve hetumupasaṃsūcayati || kuto niyamo'gnyādīnāṃ pṛthivyādiṣu ? nigamebhyaḥ,-"pṛthivyasi [ ca ] janmanā vaśāsāgniṃ garbhamadhatthāḥ, antarikṣamasi janmanā vaśāsā vāyuṃ garbhamadhatthāḥ, dyaurasi janmanā vaśāsā''dityaṃ garbhamadhatthāḥ"-ityevamādibhyo nigamebhyaḥ || "vāyurvendro vā"-iti kimekasya paryāyavacanāvetau śabdau, utābhidheyau bhidyete ? iti | kutaḥ sandehaḥ ?, ubhayathā hi prasiddhiḥ-pratyabhidhānaṃ cārthabhedo dṛṣṭaḥ-gauḥ aśvaḥ iti yathā, abhidhānabhede'pi caikārthatā dṛṣṭā-hastaḥ karaḥ pāṇiḥ iti yathā | ato yuktaḥ saṃśaya iti || yājñikapakṣe tāvadadoṣaḥ | arthabhede'pi caiteṣāṃ yāvantyabhidhānāni tāvatyo devatāḥ | asya punarācāryasya svasiddhāntāvalambinaḥ "tisra eva devatāḥ"-
172.2.2
iti pratijñātavataḥ kuto vāyvindraśabdayorarthabhedaḥ ? bhede hi pratijñāhāniḥ syāt | api ca bhede'bhiprete naikavacanena niradekṣyadantarikṣasthāna iti | abhidhānamātre bhinne'pyabhidheyasya cābhede antarikṣamasya sthānamityupapatteḥ | ṣaṣṭhyekavacano viśeṣyo'ntarikṣasthānaśabdena viśeṣyate, itarathā hyantarikṣasthānau ityavakṣyat dvayorviśeṣyayoḥ | api ca "vāyavāhi darśat (ṛ0 saṃ0 1, 1, 3, 1)"-iti || vāyoḥ prādhānyastutimudāhṛtya tāṃ nirucya tasyāṃ somapānasambandhamupalakṣya-aindratvaṃ ca somasyāvetya "a̱ṃśura̍ śu̱ṣṭe"ityetasmin "ā tvamindrā̍ya pyāyasva" "tubhya̱mindra̍ḥ pyāya̍tām"-iti nānyatrendraśabdāt mukhyābhisambandhino madhyamāt somapānaṃ sambhavatīti pratītya vāyuśabdasyendraśabdena samānārthatāṃ dṛḍhamavadhārya amṛṣyamāṇo vāyuśabdasya madhyasādarthāntare vṛttimaparyāyaśabdavādināmākṣipannāha "kamanyaṃ madhyamāddevamavakṣyat" ( 10 | )-iti | uttaramapi ca yamudājahāra nigamaṃ "tasyaiṣā parā bhavati" (10|
172.2.3
satyapi tu paryāyavacanatve mukhyataraḥ sambandho madhyamasyendraśabdena, na tathā vāyuvaruṇarudrādibhiḥ | tat kutaḥ ? tathā nigame darśanāt- "sā prathamā saṃsskṛtirviśvavārā sa prathamo varuṇo mitro agniḥ | sa prathamo bṛhaspatiścikitvāṃstasmā3indrāya sutamājuhotaḥ svāhā"-iti | sā prathamā saṃskṛtirityetasmiñchukrāmanthinorhavanamantre yo madhyamo varuṇo'pi mitro'gniḥ, tasmai indrāya sutam ājuhota iti varuṇādīnanukramya viśeṣataścaturthyantena indraśabdena sampradānena sambadhnāti tasmai madhyamāyendrāyeti || tasmāt sampradānena sāmānādhikaraṇyāt mantrānte madhyamaśabdendraśabdayormukhyataraḥ sambandha iti gamyate | yathāsya madhyamasya jyotiṣo mukhyaḥ sambandha indraśabdena, tathetarayorapi pārthivottamayormiksūryaṃśabdābhyām , prasiddhataratvāt sambandhasya | na tathetarairjātavedaḥprabhṛtibhiḥ | sati ca gauṇamukhyatve yuktaṃ yadanyābhidhānena prasiddhatarasambandhena pārthivasya jyotiṣa upadeśaḥ kriyate, na jātavedaḥprabhṛtibhiḥ, tathottamasya sūryaśabdena upadeśaḥ kriyate, na savitṛbhagaprabhṛtibhiriti || kasmāt punarmadhyamasya śabdadvayenopadeśaḥ kriyate, pārthivottamayorekaikena ? iti | madhyamasya hi dvau karmātmānau vidyudvāyvākhyau | tayoranityadarśana eko vidyudākhyaḥ, nitya-
172.2.4
darśanastu vāyvākhyaḥ tvagindriyapratyakṣaḥ| tat kathaṃ nāma triṣvapi sthāneṣvabhimāninyau devatāḥ karmātmabhiravairamyeṇa pratyakṣata evopadiṣṭāḥ syuḥ 1 ityataḥ “vāyurmadhyamasthānaḥ”-iti vāyvākhyena karmātmanā madhyamasthānamuddiśyāmukhyatvād vāyvabhidhānasya, mukhyatvāccaindrābhidhānasya “indro vā”-ityāha | evamubhaya kṛta bhaviṣyati,-anuparatākriyāvyāpāratā ca madhyamasya vāyvākhyena karmātmanā itarajyotirviddarśitā bhaviṣyati, mukhyena cendraśabdena mukhyaḥ sambandho'parihāpito bhaviṣyatītyubhayamuktam ,-“vāyurvendro vāntarikṣasthānaḥ”iti | na tu pārthivottamayordvau dvau karmātmānau sto yathā madhyamasthānasya, tasmādadoṣo madhyamasthānasyābhidhānadvayoktāviti | 7 | 5 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit